Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Кеңес саясаткері; Қазақстан Коммунистік партиясының бірінші хатшысы (1911–1993) Динмұхамед Ахметұлы "Димаш" Құнаев (Құнаев; Динмухаме́д Ахме́дович (Минлиахмедович) Куна́ев; – 22 тамыз 1993) – Қазақ КСР Коммунистік партиясының бірінші хатшысы болған қазақ советтік коммунистік саясаткер.
Soviet politician; First Secretary of the Communist Party of Kazakhstan (1911 1993)
Dinmukhamed Akhmetuly "Dimash" Kunaev (also spelled Kunayev; , Динмухаме́д Ахме́дович (Минлиахмедович) Куна́ев; – 22 August 1993) was a Kazakh Soviet communist politician who served as the First Secretary of the Communist Party of the Kazakh SSR.
Шығу тегі
Оның әкесі Жұмабай (қаз. Жұмабай) (–1912) болды. Әкесі – Минлиахмед (Ахмед) Жұмабайұлы (қаз. Меңліахмед Жұмабайұлы) (1886–1976), сауатты, Алматы облысының ауыл шаруашылығы және сауда ұйымдарында жұмыс істеді және орыс және қазақ тілдерінде жақсы жаза білді. Анасы – Зауре Байерқызы Қонаева (қызметтік аты Шынболатова (Шимболатова)) (қаз. Зауре Байырқызы Қонаева) (1888–1973), Алматы облысы, Шелек ауылында кедей отбасында дүниеге келген. Олар 70 жыл бірге өмір сүрді. Кунаевтың Ысты тайпасының ойық руынан таратыны туралы пікірлер бар. "Сталиннен Горбачевке дейін" кітабында ол өзінің "ата-бабаларының Жоғары Жүздің батыры Байдібектен тарағанын" айтқан. Ресми өмірбаянына сәйкес, ол этникалық қазақ және оның ата-бабалары Балқаш ауданындағы Іле (өзені) және Күрты өзендерінің жағалауында Баканас ауылында өмір сүрген аңшылар болған. Қазақ кеңсе қызметкерінің ұлы Кунаев Верныйде, қазіргі Алматыда дүниеге келді және орташа табысты отбасында өсті.
His grandfather was Zhumabai (kaz. Jumabai) (–1912). His father, Minliakhmed (Akhmed) Zhumabaievich (kaz. Meŋlıahmed Jumabaiūly) (1886–1976), was literate, worked in agricultural and trade organizations of the Alma Ata oblast and could write in both Russian and Kazakh well. His mother, Zaure Baiyrovna Kunaeva (née Shynbolatova (Chimbulatova)) (kaz. Zaure Baiypqyzy Qonaeva) (1888—1973), was born in a poor family in the Shelek aul, Almaty oblast. They lived together for 70 years. There are claims that Kunaev might possibly come from the oiyq branch of the Ysty tribe, Senior juz. In his "From Stalin to Gorbachev" book, he mentioned that his "ancestors comes from the Baidıbek, jigit of the Senior juz". According to the official biography, he is ethnically Kazakh and his ancestors were hunters, that lived on the coasts of Ili (river) and Kürtı rivers of the Balkhash District in the aul Bakanas. Kunaev, the son of a Kazakh clerk, was born at Verny, now Almaty, and grew up in a middle income family.
Билікке көтерілу
1930 жылы Алматыдағы №14 орта мектепті бітірген соң, 1936 жылы Мәскеудегі Түсті және құйма металлургия институтында оқыды, бұл оған машина операторы болуға мүмкіндік берді. 1939 жылы ол Прибалхашстрой кенішінің бас инженері болды және лауазымның шарты ретінде Кеңес Одағы Коммунистік партиясына (КПСС) қосылды. 1946-1952 жылдары Қазақ КСР Министрлер Кеңесі төрағасының орынбасары қызметін атқарды. 1952 жылы ол Қазақ КСР Ғылым академиясының президенті болып сайланды, оның басшылығымен өнеркәсіп және ауыл шаруашылығын дамыту мен жақсарту, Қазақстанның табиғи ресурстарын тиімді пайдалану мақсатында ғылыми зерттеулер жүргізілді. Кунаевтың Коммунистік партия қатарындағы өсуі Леонид Брежневтің өсуімен тығыз байланысты болды. 1954 жылдың ақпан айында Хрущев Пантелеймон Пономаренконы Қазақстан Коммунистік партиясының бірінші хатшысы, ал Леонид Брежневті екінші хатшысы етіп тағайындады. Көп ұзамай Кунаев пен Брежневтің арасындағы достық қарым-қатынас нығалып, Брежневтің өліміне дейін сақталды. Брежнев 1955 жылы Қазақстан Коммунистік партиясының бірінші хатшысы, ал 1956 жылы КПСС Саяси бюросының мүшесі болды. 1956 жылы Брежнев Қазақстаннан кеткен соң Иван Яковлев Қазақ Коммунистік партиясының бірінші хатшысы болды (кейін оның орнына Николай Беляев келді). 1960 жылдың 19 қаңтарында Кунаев Қазақстан Коммунистік партиясының бірінші хатшысы болып сайланды.
After finishing the Almaty №14th secondary school in 1930, he studied in the Institute of Non Ferrous and Fine Metallurgy in Moscow in 1936, which enabled him to become a machine operator. By 1939 he had become engineer in chief of the Pribalkhashatroi mine, and joined the Communist Party of the Soviet Union (CPSU), a condition of the position. From 1946 to 1952, he was deputy chairman of the Council of Ministers of the Kazakh SSR. In 1952, he was elected President of the Academy of Sciences of the Kazakh SSR, which under his leadership conducted scientific research with the aim of developing and improving industry and agriculture, and the more efficient use of Kazakhstan's natural resources. Kunaev's rise in Communist Party ranks had been closely tied to that of Leonid Brezhnev's. In February 1954, Khrushchev appointed Panteleymon Ponomarenko as the first secretary of the Communist Party of Kazakhstan, and Leonid Brezhnev as the second secretary. Soon, Kunaev and Brezhnev developed a close friendship which lasted until the death of Brezhnev. Brezhnev soon became the first secretary of the Communist Party of Kazakhstan in 1955 and a member of CPSU Politburo in 1956. When Brezhnev left Kazakhstan in 1956, Ivan Iakovlev became the First Secretary of the Kazakh Communist Party (and was succeeded by Nikolai Belyaev). On 19 January 1960, Kunaev was elected 1st Secretary of the Communist Party of Kazakhstan.
Бірінші хатшы
Бірінші хатшы ретінде Кунаев Орталық Қазақстан жерлерінің миллиондаған гектарын ауыл шаруашылығын дамытуға арнап, ашып берген және Қазақстанға орыс иммигранттарының көптеп келуіне себеп болған "Тың жерлерді игеру" науқанының жақтаушысы болды. Алайда, 1962 жылы ол Оңтүстік Қазақстанның бір бөлігін Өзбекстанға қосу жоспарына келіспегендіктен қызметінен алынған. Оның орнына жоспарды қолдаған Исмаил Юсупов келді. Бірінші хатшы лауазымынан босатылғаннан кейін, 1964 жылға дейін Қазақ КСР Министрлер Кеңесінің төрағасы болды. 1964 жылы Хрущевтің қызметтен алынуымен және Брежневтің тағайындалуымен ол Қазақстан Коммунистік партиясы Орталық комитетінің бірінші хатшысы болып қайта тағайындалды. Ол осы лауазымда тағы жиырма екі жыл бойы қалды. 1967 жылдан бастап Политбюроның мүшесі, ал 1971 жылдан 1987 жылға дейін толық құқықты мүшесі болды. Кунаевтың ұзақ билігі кезінде қазақтар бюрократияда, экономикада және білім беру саласында маңызды лауазымдарға ие болды. 1984 жылы Кунаев Нұрсұлтан Назарбаевты Министрлер Кеңесінің төрағасы етіп тағайындады. Бірақ 1986 жылғы қаңтарда Қазақстан Коммунистік партиясының XVI съезінде Назарбаев Ғылым академиясының президенті Асқар Құнаевты бөлімін реформаламағаны үшін сынады. Назарбаевтың басшысы, Асқардың ағасы Дінмұхамед Құнаев қатты ашуланып, өзін опасыздыққа ұшыраған сезінді. Кунаев Мәскеуге барып, Назарбаевты қызметтен босатуды талап етті, ал Назарбаевтың жақтастары Кунаевты қызметтен босатуды және Назарбаевты жоғарылатуды талап етті. Бірақ бұл Кунаев үшін жақсы аяқталмады, ол өзінің ағасы Ғылым академиясының президенті лауазымынан босатылғанын көрді (оның орнына Мұрат Әйтхожин келді), сондай-ақ Назарбаев Министрлер Кеңесінің төрағасы лауазымын сақтап қалғанын көрді. Көп ұзамай Д.А. Кунаев өзі де қызметтен алынды, себебі Михаил Горбачев оны сыбайлас жемқорлыққа айыптап, қызметтен шеттетуге қысым жасады. Қазіргі Қазақстанда бұл оқиға Желтоқсан деп аталады. 1987 жылғы қаңтарда Д.А. Кунаевты КОКП Орталық Комитетінің Политбюросынан, ал 1987 жылғы маусымда КОКП Орталық Комитетінен шығарды. Қызметтен кеткеннен кейін ол туған қаласы Алматыда тұрды. 1993 жылғы 22 тамызда кешке Алматы облысының Алакөл ауданындағы Ақши ауылында жүрек талмасынан қайтыс болды. 1993 жылғы 25 тамызда Алматы қаласындағы Кенсай зиратына жерленді.
As First Secretary, Kunaev was an ardent supporter of the Virgin Lands campaign, which opened millions of hectares of lands in central Kazakhstan to agricultural development and caused a large influx of Russian immigrants into Kazakhstan. However, in 1962 he was dismissed from his position as he disagreed with Khrushchev's plans to incorporate some lands in Southern Kazakhstan into Uzbekistan. Ismail Yusupov, a supporter of the plan, replaced Kunaev. After his dismissal as First Secretary, he was Chairman of the Council of Ministers of the Kazakh SSR until 1964, when he became first secretary of the Central Committee of the Communist Party of Kazakhstan again in 1964 when Khrushchev was ousted and replaced by Brezhnev. He kept his position for twenty two more years. He was an alternate member of the Politburo from 1967, and a full member from 1971 to 1987. During Kunaev's long rule, Kazakhs occupied prominent positions in the bureaucracy, economy and educational institutions. In 1984, Kunaev made Nursultan Nazarbayev the Chairman of the Council of Ministers. However, at the sixteenth session of the Communist Party of Kazakhstan in January 1986, Nazarbayev criticized Askar Kunayev, President of the Academy of Sciences for not reforming his department. Dinmukhamed Kunayev, Nazarbayev's boss and Askar's brother, felt deeply angered and betrayed. Kunayev went to Moscow and demanded Nazarbayev's dismissal while Nazarbayev's supporters campaigned for Kunayev's dismissal and Nazarbayev's promotion. However, this did not go well for Kunaev, who saw his brother dismissed as President of the Academy of Sciences (and succeeded by Murat Aitkhozhin), as well as seeing Nazarbaev keep his position as Chairman of the Council of Ministers. Soon D. A. Kunaev himself was dismissed, as he was removed from office under pressure from Mikhail Gorbachev, who accused him of corruption. In modern Kazakhstan, this revolt is called Jeltoqsan (meaning December in Kazakh). In January 1987, D. A. Kunaev was removed from the Politburo of the Central Committee of the CPSU, and in June 1987 from the Central Committee of the CPSU. After the resignation, he lived in his hometown of Alma Ata. He died in the evening of 22 August 1993 in the village of Akshi, Alakol district of Almaty region as a result of a heart attack. He was buried on 25 August 1993 at the Kensai cemetery in the city of Alma Ata.
Жетістіктер
Д. А. Кунаевтың тұсында Қазақ КСР-інде маңызды экономикалық өрлеуге қол жеткізілді, республиканың өнеркәсіптік әлеуеті едәуір артты (бастысы, тау-кен, шикізат өнеркәсібі және оларды қамтамасыз ететін энергетика саласы) және ауыл шаруашылығы (жыл сайынғы әйгілі миллиард фунт астық көп рет өндірілді). 1994 жылы жарық көрген "Сталиннен Горбачевке дейін" кітабында Кунаев өзі КСРО Мемлекеттік статистика комитетінің мәліметтерін келтіріп, Қазақ КСР-інің тұрмыс деңгейін жақсартуға және экономикасын дамытуға қосқан үлесін толыққанды сипаттайды. Кунаевтың билік кезеңінің соңына қарай, 1955 жылмен салыстырғанда, Қазақ КСР-інің экономикалық әлеуеті жеті есеге өсті, тұрмыс деңгейі, өнеркәсіп, өндіріс тарихи максимумқа жетті, ал Қазақ КСР-і Кеңес Одағындағы үшінші ірі экономика болып қалыптасты (Ресей КСР және Украина КСР-інен кейін). Ел экономикасын дамытуға және халықтың тұрмыс деңгейін көтеруге сіңірген еңбегі үшін ол қазақ халқының арасында зор құрметке ие болды, және бүгінге дейін көптеген адамдар Кунаев дәуірін "Қазақстанның алтын ғасыры" деп атайды.
Under D. A. Kunaev, a significant economic upswing in Kazakh SSR was achieved, the industrial potential of the republic increased significantly (mainly due to the mining, raw materials industries and the energy sector serving them) and agriculture (the annual famous “billion pounds” of grain was produced many times). In his book "From Stalin to Gorbachev" (1994), Kunaev himself referred to the data of the USSR State Statistics Committee, and he describes in detail his contribution to the development of living standards and the rise of the economy of the Kazakh SSR. By the end of Kunaev's time in power, compared with 1955, the economic potential of the Kazakh SSR increased by seven times, the standard of living, industry, production rose to a historic maximum, and the Kazakh SSR became the third largest economy in the Soviet Union (after the Russian SFSR and Ukrainian SSR). For great services to the development of the economy and the standard of living in the country, he was very popular among the Kazakh people and many still call the Kunaev era as the "Golden Age of Kazakhstan" to this day.