Кіріспе

Гүлді өсімдіктер туысы, Зығыр (St. John's wort) деп аталатын Hypericum , /h/aɪ/'/p//iː//r//ᵻ//k//əm/ – Hypericaceae тұқымдасына жататын гүлді өсімдіктер туысы (бұрын Clusiaceae тұқымдасының қосалқы туысы деп есептелген). Бұл туыс дүние жүзінде кең таралған, тек тропикалық жазықтарда, шөлдерде және полярлық аймақтарда кездеспейді. Көптеген Hypericum түрлері инвазивті түрлер мен зиянды арамшөптер ретінде қарастырылады. Туыстың барлық өкілдерін зығыр деп атауға болады, ал кейбіреулерін ешкіқұмыры деп те атайды. Hypericum өз өлшеміне қарағанда ерекше, себебі Норман Робсон (Лондон Табиғат тарихы мұражайында жұмыс істейді) осы туысқа арналған дүниежүзілік таксономиялық монография жазған. Робсон Hypericum туысының 36 бөлімін анықтаған.

Сипаттама

Гиперикум түрлері құрылысы жағынан алуан түрлі, олар ағаш, бұта, бір жылдық және көп жылдық өсімдіктер ретінде кездеседі. Жалғыз сабақты ағаш тәрізді өсімдіктер сирек, себебі көптеген ағаш түрлерінің бір түбірінен бірнеше сабақ шығады. Бұталар тік немесе жайылып өсетін сабақтарымен ерекшеленеді, бірақ жерге тиетін түйіндерінен тамыр жаймайды. Көп жылдық шөптер, әсіресе ылғалды жерлерде өсетіндері, көлденең түйіндерінен тамыр жасайды. Бір жылдық шөптерде жақсы жетілген тамыр жүйесі және қосалқы түкті тамырлар болады. Гиперикумның көптеген түрлері толығымен тегіс, ал кейбіреулерінде қарапайым, бір қатарлы түктер, ал басқаларында ұзын, жіңішке түктер кездеседі. Гиперикумның ерекше нүктелі үлгісін екі түрлі без құрайды: "қою бездер" және "ақшыл бездер". Қою бездер қара немесе қызғылт түсті жасушалардың шоғырынан тұрады. Олардың түсі гиперицин, псевдогиперицин немесе екеуінің де нафтадиантрон құрамында бар екенін көрсетеді. Бұл бездер Гиперикумның үштен екі бөлігінде кездеседі және көбінесе белгілі бір органдармен шектеледі. Бездерді сыққанда нафтадиантрондар қызыл түс береді. 16-шы ғасырда Парацельс бұл қызыл шырышты "Johannes blut" деп атап, өсімдікті шейіт Әулие Иоаннмен байланыстырды, содан кейін ағылшын және неміс тілдерінде "Сент-Джонс-Верт" деген атау пайда болды. Ақшыл бездер, жарқыраған нүктелерді құрайды, олар майлар мен флороглюцинол туындыларын бөліп шығаратын жалпақ жасушалармен қапталған шизогенді клеткааралық кеңістіктер болып табылады, оның ішінде гиперфорин де бар. Бұл гиперицин бездерінің таралуы жалпы қоректенетін өсімдіктердің өсімдіктермен қоректенуіне кедерілді етеді. Жалпы жәндіктер Hypericum perforatum-мен қоректенгенде, 30-100% көбірек нафтадиантрон өндіріледі, бұл жәндіктерді қорқытады. Яғни, грек тіліндегі Hypericum crispum және Hypericum revolutum атауының өзі "суреттердің үстінде" деген мағынаны білдіреді, себебі оны киелі орындардың үстінде зұлым рухтарды қуу үшін қолданған, бірақ кейбіреулер оны "сарықтың үстінде" деп аударады.

Экология

H. perforatum – инвазивті түр және бірнеше континенттердің ылғалды және субтропикалық қоңыржай аймақтарындағы егістік жерлер мен бақшалардағы зиянды арамшөп. Гиперикум түрлері – үш жолалы көбелек (treble bar) қызылшасының (caterpillar) жалғыз белгілі тамақ өсімдіктері. Гиперикуммен кейде личинкалары қоректенетін басқа Lepidoptera түрлеріне қарапайым изумруд, инграйл (H. maculatum тесіксіз Сент-Джонс шөпінде кездеседі), сұр молық және сеткалы еврей әрпі жатады. Жапырақ қоректі жусан (Paria sellata) Hypericum adpressum өсімдігінің жапырақтарымен қоректенеді, ал Formica montana және F. subsericea құмырсқа түрлері ұяларын оның жарқыраған сары гүл жапырақтарымен безендіреді. H. perforatum – ең көп қолданылатын түр, әсіресе Еуропада, депрессияны емдеу үшін тағайындалатын дәрілердің орнына қолданылатын шөптік құрал ретінде, сондай-ақ диеталық қоспа ретінде сатылады. Сент-Джонс шөбін рецепт бойынша қабылданатын антидепрессанттармен бірге қолданудың зиянды салдары болуы мүмкін, мысалы, серотониннің, депрессияға қарсы қолданылатын кейбір дәрілердің әсер ететін ми химиялық затының қауіпті деңгейде көтерілуі.

Қалдық деректері

Ең көне қазба түрі – Сібірдің эоцен кезеңінен табылған †Hypericum antiquum. Данияның Орталық Ютландиясындағы Силькеборг маңындағы Фастерхольт аймағының орта миоцен қабаттарынан †Hypericum holyi тұқымының көптеген қазба тұқымдары сипатталған.