Кіріспе
Жер үстінен ұзақ қашықтыққа ұшу үшін ұшақтарды пайдалану арқылы саяхаттау нысаны
қытайлық әуе тасымалдаушысының маркасы
Әуе саяхаты – ұшақтар, реактивтік ұшақтар, тікұшақтар, ауа шары, дирижабльдер, жолайықтар, аспалы жолайықтар, парашюттер немесе ұшуға қабілетті кез келген көлік құралдарында жүзеге асырылатын саяхат түрі. Әуе саяхатын пайдалану 1930 жылдары күрт өсуді басталды: 1930 жылы ұшқан американдықтардың саны шамамен 6000 болса, 1934 жылы 450 000-ға, ал 1938 жылы 1,2 миллионға жетті. Соңғы онжылдықтарда оның өсуі үдеп, 1980 жылдардың ортасынан 2000 жылға дейін әлем бойынша екі есеге артты. Қазіргі заманғы әуе саяхаты автомобильмен жүруге қарағанда әлдеқайда қауіпсіз.
Ішкі және халықаралық рейстер
Әуе саяхаты екі негізгі түрге бөлінеді: ішкі және халықаралық рейстер. Бір ел ішіндегі бір нүктеден екінші нүктеге жасалатын рейстер – ішкі рейстер. Ал бір елден басқа елге жасалатын рейстер – халықаралық рейстер. Саяхатшылар жеке немесе қоғамдық мақсатта ішкі және халықаралық рейстерді пайдалана алады.
Коммерциялық әуе қатынасы
Ұшақтағы саяхат класы әдетте екі, үш немесе төрт сыныптық қызметке бөлінеді. АҚШ-тың ішкі рейстерінде көбінесе екі сынып болады: эконом-класс және кабиналарға бөлінген ішкі бірінші класс. Халықаралық рейстерде төрт сыныпқа дейін болуы мүмкін: эконом-класс; премиум-эконом; бизнес-класс немесе клуб-класс; және бірінші класс. Әуе саяхатының көп бөлігі коммерциялық әуежайда басталып, сонда аяқталады. Типик процедура мынадай: тіркелу; шекара бақылауы; әуежай қауіпсіздігінен өту – жолаушылар мен багажды қақпаға кірмес бұрын тексеру; ұшаққа отыру; ұшу; багажды алу және – халықаралық рейстерде ғана – қабылдаушы елдің шекарасында тағы бір шекара бақылауы. Көптеген жолаушылар коммерциялық әуе компаниясымен ұшқанда осы қадамдардан өтуі керек. Ұзақ сапарларда әуе саяхаты бірнеше рейстен тұуы мүмкін, олардың арасында аялдама болуы заңды. Аялдамалардың саны көбінесе маршруттың қанша хаб әуежайы арқылы өтетініне байланысты. Әуекомпаниялар әуежайлар арасындағы рейстерді жүзеге асыру үшін нүктеден нүктеге немесе хабтан спицаға (сөйкелді) модельдерін пайдаланады. Southwest сияқты төмен бағалы авиакомпаниялар жиі қолданатын нүктеден нүктеге модель, рейстерді тікелей мақсатты әуежайлар арасында жоспарлауға негізделген. American және Delta сияқты авиакомпаниялар қолданатын хабтан спицаға модель, рейстерді хаб әуежайларына және олардан жоспарлауға негізделген. Хабтан спицаға модельі авиакомпанияларға көбірек бағыттарды байланыстыруға және жиірек рейстер ұсынуға мүмкіндік береді, ал нүктеден нүктеге жүйе авиакомпанияларға аялдамалардан аулақ болуға және тиімдірек жұмыс істеуге көмектеседі.
Қоршаған ортаға әсері
Қазіргі заманғы ұшақтар толық толып кеткен автомобильдерге қарағанда, бір адамға және жүрілген бір мильге жұмсалатын отын мөлшері аз. Дегенмен, ұшу қашықтығы көбінесе әлдеқайда ұзақ болады, автомобильмен саяхаттауды алмастырмай, керісінше оған қосымша болады, сондай-ақ барлық рейстер толық сатылмайды. Керісінше, жоспарланған рейстер басымдыққа ие, нәтижесінде отынның тиімділігі нашарлайды. ATAG мәліметінше, 2015 жылы әлем бойынша парниктік газдардың шығарылуының бөлігі ұшуларға тиесілі болды, бұл антропогендік көміртегінің жалпы шамамен мөлшерімен салыстырғанда. Ұшудан туындайтын шығарылымдарды азайту үшін көміртегі офсеттеуі (компенсациялау) жиі шешім ретінде ұсынылады. Көптеген коммерциялық емес ұйымдар таза, жаңаруға жарамды энергияны дамыту арқылы, энергия тұтынуды азайту және ағаштар мен басқа да өсімдіктерде көміртегіні сіңіру арқылы шығарылымдарды өтеуге ұсыныс жасайды. Алайда, көміртегі офсеттеуі (компенсациялау) өте даулы мәселе, себебі ол тек бұрын шығарылған шығарылымдарды азайтуға бағытталған.
Қауіпсіздік
Қазіргі заманғы әуе саяхаты автомобиль саяхатынан әлдеқайда қауіпсіз. 2008 жылы АҚШ-та 100 миллион автомобиль миліне 1,27 адам қаза тапты, ал 1 миллион ұшу миліне бірде-бір өлім мен дерлік апат болған жоқ. Ұшу барысында ұшақ салонындағы қысым әдетте теңіз деңгейінен жоғары ұсталады. Көптеген сау саяхатшылар ешқандай өзгеріс сезбейді. Дегенмен, жүрек-өкпе аурулары (особылықта, тұрақты түрде қосымша оттегі қажет ететіндер), ми-қан тамырлары аурулары, анемия немесе дүркінді клеткалық аурулары бар саяхатшылар үшін ұшақтағы жағдайлар жасырылған медициналық проблемаларды күшейте алады. Ұшақ салонындағы ауа әдетте құрғақ болады, ылғалдылығы 10%-20% шамасында, бұл көздің және тыныс жолдарының шырышты қабықтарының құрғауына себеп болуы мүмкін.