Кіріспе

1935 жылғы 5-санатты Атлантикалық дауыл 1935 жылғы Еңбек күні дауылы – 1935 жылдың қыркүйек айының басында АҚШ-тың оңтүстік-шығысына шабуыл жасаған өте күшті және қиратушы Атлантикалық дауыл. Бірнеше онжылдық бойы ол: 1988 жылы «Гилберт» дауылы одан басып өткенге дейін, барометрлік қысым бойынша тіркелген ең қарқынды Атлантикалық дауыл; 1980 жылы «Аллен» дауылы одан басып өткенге дейін, 1 минуттық тұрақты жел жылдамдығы бойынша ең күшті Атлантикалық дауыл; және 2019 жылы «Дориан» дауылымен теңескенге дейін, 1 минуттық тұрақты жел жылдамдығы бойынша құрлыққа түскендегі ең күшті дауыл болды. 1935 жылғы Атлантикалық дауыл маусымының төртінші тропикалық циклон, үшінші тропикалық дауыл, екінші дауыл және екінші ірі дауыл. «Камилл» (1969), «Эндрю» (1992) және «Майкл» (2018) дауылдарымен бірге, Құрама Штаттардың біріккен аймағына шабуыл жасаған төрт 5-санатты дауылдың бірі. Дауыл қатты күшейіп, 2 қыркүйекте Еңбек күні кешкісінде Лонг-Кидің жанынан өтті. Аймақ дауылдың ортасынан өткенде үлкен дауыл толқынына ұшырады. Теңізбен байланыстыратын жаңа арналар жасалғаннан кейін сулар тез қайтты; алайда, дауылды желдер мен толқындар сейсенбіге дейін жалғасып, құтқару жұмыстарын қиындатты. Дауыл Флориданың батыс жағалауымен солтүстік-батысқа қарай жылжуын жалғастырды және 4 қыркүйекте Флориданың Седар-Ки маңында екінші рет құрлыққа түсуден бұрын әлсіреп қалды. Дауыл Флорида-Кейс аралдарының жоғарғы бөлігінде катастрофалық зардаптарға әкелді, шамамен дауыл толқыны төмен жатқан аралдарды шайып кетті. Дауылдың күшті желдері мен толқыны Тавернье мен Марафон арасындағы барлық құрылыстарды дерлік қиратты. Исламорада қаласы толығымен жойылды. Флориданың Шығыс жағалауы темір жолының Кей-Уэст тармағының бөліктері қатты зақымдалды немесе жойылды. Сонымен қатар, Теңізден тыс тас жолын салу үшін құрылған жұмыс лагерьлерінде көптеген ардагерлер қайтыс болды, бұл нашар жұмыс жағдайларына байланысты болды. Дауыл сонымен қатар Флориданың солтүстік-батысы, Джорджия және Каролинада да көптеген зардаптарға әкелді.

Метеорологиялық тарих

Тамыз айының соңында Түркі аралдарының солтүстік-шығысында ауа райының жағдайы нашарлап, қошпақсыз аймақ пайда болды. 31 тамызда Багам аралдарының оңтүстік-шығысындағы Лонг-Айленд аралының жанында нақты тропикалық депрессия пайда болып, жылдам күшейді. 1 қыркүйекте Андрос аралының оңтүстік жағында дауыл күшейді. Дауыл Солтүстік Атлант мұхитында одан әрі жалғасты, және 10 қыркүйекте экстратропикалық циклонмен бірікті. Дауылдың ортасы 23° 20' солтүстік ендік және 80° 15' батыс бойлықта орналасқан, батысқа қарай баяу жылжыды. Бұл Исабела-де-Сагуадан солтүстікке қарай, Вилла-Клара провинциясынан (Куба) және Гаванадан шығысқа қарай шамамен орналасқан. Куба армиясының авиация корпусының капитаны Леонард Повей (Cuerpo de Aviación del Ejército de Cuba) астанаға қауіпті тексеруге ерікті болып келді. Кертис Хок II ұшағымен ұшқан, авиация корпусының бас оқу офицері болған американдық эмигрант капитан Повей дауылды хабарланған орнынан солтүстікке қарай байқады. Ашық кабинасы бар екі қанатты ұшақ ұшқандықтан, ол дауылдың ішіне кірмеуді жөн көрді. Кейіннен ол әуедегі дауылдарды бақылауға арналған патруль ұйымдастыруды ұсынды. Бұл идея 1943 жылдың маусым айына дейін, полковник Джо Дакворт пен лейтенант Ральф О'Хейр Техас штатының Галвестон қаласының жанындағы дауылдың ішіне ұшқанға дейін іске аспады.

Жазбалар

Еңбек күні ураганы Батыс жарты шарда құрлыққа шыққан ең күшті тропикалық циклон болды, құрлықта ресми тіркелген ең төмен теңіз деңгейі қысымын көрсетті – орталық қысымы , бұл шамамен қарқындылықты көрсетеді. Баяу жылдамдық пен ең жоғарғы жел радиусының өте кішкентай болуының бір-бірін толықтыратын әсерінен құрлыққа шыққандағы қарқындылығы деп есептелді. 1935 жылғы Еңбек күні ураганы HURDAT2 деректері бойынша 2019 жылғы Дориан ураганымен бірдей ең жоғары қарқындылыққа ие, себебі 1969 жылғы Камил ураганы 2014 жылы қайта талданғанда құрлыққа шыққандағы үшінші ең жоғары қарқындылық көрсетті.

Дайындықтар

Солтүстік-шығыс дауылы туралы ескертулер 1 қыркүйекте, сағат 9:30-да Ауа райы бюросының хабарламасында Форт-Пирстен Форт-Майерске дейін көрсетілді. Осы хабарламаны алғаннан кейін, АҚШ Жағалау күзетінің Майамидегі (Флорида штаты) станциясы жағалау бойымен ұшақ жіберіп, қайықпен жүрушілер мен кемпингте тұрғандарды алдағы қауіп туралы хабарламалар тастау арқылы ескертті. Жесенбі күні түстен кейін тағы бір рейс жасалды. Содан кейін ұшақтар ангарға қойылып, оның есігі дүйсенбі күні сағат 10:00-де жабылды. 2 қыркүйекте (Еңбек күні) сағат 3:30-дағы хабарламада бұл құбылыс "флорида түзілімі арқылы дүйсенбі күні өтеді" деп болжалды және "Флорида кілтіндегі су тасқыны мен дауылдарға, сондай-ақ кемелерге қарсы" ескерту жасады. Сағат 13:30-дағы хабарламада дауыл туралы ескертулер берілді. Флорида штатының Төтенше жағдайлар жөніндегі басқармасының көмекші әкімшісі Фред Гент жоғары кілттерде орналасқан ветерандардың жұмыс лагерьлерін эвакуациялау үшін арнайы пойыз сұрады. Пойыз Майамиден сағат 16:25-те (4:25 PM) шықты; көпірдің ашылуы, жолдағы кедергілер, нашар көріну және локомотивті Хоумстедтен төменге кері жылжыту қажеттілігі (осылайша ол кері сапарға шыға алатын болды) салдарынан кешіктіріліп, сағат 20:20-да (8:20 PM) шамамен Жоғарғы Матекумб кілтіндегі Исламорада станциясына жетті. Бұл солтүстік-шығыстан (Флорида шығанағы) оңтүстік-шығысқа (Атлант мұхиты) желдің күрт өзгеруімен және дауыл толқынының жағалауға жеткенімен бірге болды.

Әсері

Дауыл кезінде үш кеме жағаға тірелгені хабарланды. Даниялық "Leise Maersk" кемесі 4 шақырым қашықтықтағы Upper Matecumbe Key маңында жағаға тірелді, бірақ адам өміріне залал келтірмеді. Кеменің машина бөлімі суға толып, кеме істен шықты. Америкалық "Pueblo" танкері 2 қыркүйек күні сағат 14:00 шамасында бақылаудан шығып, дауыл орталығымен бірге қозды, сегіз сағаттан кейін Molasses Reef рифінде аяқталды. Үстіргі Матекумб-Кейде, Исламорада маңында, он бір вагонды эвакуациялық пойыз күшті дауыл толқындарына ұшырады. Он бір вагон рельстерден сығырылып кетті, локомотив пен тендер ғана тік күйде рельстерде қалды. Құдайға шүкір, пойыздағылардың барлығы аман қалды. Локомотив пен тендер бірнеше айдан кейін Майамиге қайтарылды. Дауыл бүкіл Үстіңгі Килерде, қазіргі Исламорада ауылының орталығында толыққанды қирату жолын қалдырды. Дауылдың ортасы оңтүстік-батысқа қарай бірнеше шақырымнан өтіп, Төменгі Матекумбеде 40 минут, ал Лонг-Кейде 55 минут (21:20–22:15) тыныштық орнады. Төменгі Матекумбедегі №3 лагерде толқын тыныштықтың соңында, желдің соңынан келді. Көптеген құрылыстар қирады, кейбір көпірлер мен теміржол насиптері суға кетті. Аралдарды байланыстырған теміржол, автомобиль жолдары және паромдар бұзылды. Килерді материктік Флоридаға байланыстырған негізгі көлік жолы – Флориданың шығыс жағалау теміржолының бөлігі болған Флорида теңіз жағалау теміржолы еді. Исламорада аймағы қирады, бірақ дауылдың жойқын жолы көптеген тропикалық дауылдардан тар болды. Оның ортасының диаметрі 13 шақырымға жетеді, ал ең күшті желдер ортасынан 24 шақырымға дейін созылды, бұл 1992 жылғы Эндрю дауылынан кем, ол да салыстырмалы түрде кішкентай және апатты 5-ші санаттағы дауыл болды. Крейг-Кей, Лонг-Кей, Жоғарғы Матекумб және Төменгі Матекумб-Кейлер ең көп зардап шекті. Дауыл Флориданың жағалауы мен Грузияға дейін жел және су тасқыны келтірді, сондай-ақ Тампа шығанағы аймағына елеулі зиян келтірді. Құтқарушылардың айтуынша, дауылдың үшінші күні денелер ісіп, субтропиктік ыстықта жарылып кетті. Денсаулық сақтау органдары өлгендерді қарапайым ағаштан жасалған табытта сақтап, бірнеше жерде үйіп, өртеуге бұйрық берді. Ұлттық метеорологиялық қызмет дауылдан 408 адам қаза тапқанын есептеді. Денелер Флорида материгінің оңтүстік-батысындағы Фламинго мен Кейп Сэблге дейін табылды. АҚШ Жағалау күзеті және басқа да федералды және мемлекеттік органдар эвакуация мен көмек көрсету жұмыстарын ұйымдастырды. Қайықтар мен ұшақтар жарақат алғандарды Майамиге жеткізді. Теміржол қайта салынбады, бірақ материалдар келгеннен кейін уақытша көпірлер мен паромдық қону орындары салынып жатыр. 1938 жылдың 29 наурызында Ки-Вестті материкке жалғастыратын теңізден тыс автожолдың соңғы бөлігі аяқталды. Жаңа тас жолға теміржолдың жол төсеніші мен аман қалған көпірлері енгізілді. Дауыл Грузия штатынан өтіп бара жатқанда, 4-5 қыркүйек аралығында Грузияның кейбір аймақтарына мол жаңбыр жауды. Грузияның оңтүстік округтерінде қатты жаңбырлар мақтаның шіруіне әкелді. Сонымен қатар, желдің салдарынан егістіктер қирады және мүлікке азғантай зиян келді. Оңтүстік Каролинаның жағалау аймақтарындағы мүлікке келтірілген зиян 15 000 долларды құрады, негізінен Бофорт, Джорджтаун және Уолтерборо маңындағы зиян. Оңтүстік Каролинадағы егістіктерге де елеулі зиян тиді, қатты жел мақта, жүгері, қант қамысы және басқа да жиналмаған егіндерді құлатты. Желден құлаған ағаштар бірнеше адамды жарақаттады. Дауыл Атлантиканың орталық штаттарына жеткен кезде желдің күші азайғанмен, аймақтың егістіктеріне үлкен зиян келтірген мол жаңбыр жауды. Дауыл Мэриленд штатының он округі мен Делавэр штатының екі округінде тіркелген ең ылғалды тропикалық циклонға айналды, жаңбыр мөлшері Мэриленд штатының Истон қаласында ең жоғары деңгейге жетті. Вирджинияда жүгері қатты зардап шекті, бұл штат үшін 1,65 миллион долларлық егін зиянының көп бөлігін құрады. Мэриленд пен Делавэрдегі дауылдың әсері негізінен екі штаттың оңтүстік бөлігінде шоғырланды; зиянның құны шамамен 2 миллион долларды құрады, оның ішінде Мэриленд штатының Каролин округіне 1 миллион долларлық зиян келді.

Ардагерлердің еңбек лагерлері

Үш ардагерлердің жұмыс лагерлері Флорида кілстерінде дауылға дейін болды: #1 Виндли кілсі, #3 және #5 Төменгі Матекумб кілсі. 30 тамыздағы лагерь жалақысы 695 ардагерге тиесілі болды. Олар материкті Ки-Вестпен байланыстыратын теңізден тыс автожолын салу жобасында жұмыс істеді. Лагерьдерді, соның ішінде Флоридадағы жеті және Оңтүстік Каролинадағы төртеуін, Федералдық төтенше жағдайларды жою басқармасының (FERA) директоры Гарри Л. Хопкинс құрды. 1934 жылдың күзінде Вашингтон қаласында уақытша ардагерлердің мәселесі "күрт бола бастады және қаңтар айында күрт болды". Елордада жұмыс іздеп келген ардагерлерге арналған мүмкіндіктер жеткіліксіз болды. Президент Франклин Д. Рузвельт Хопкинс мырзамен және Азаматтық консервациялық корпус директоры Роберт Фехнермен кездесіп, шешімдерді талқылады. Ол "оңтүстік лагерь жоспарын ұсынды және Хопкинс мырза жасаған бағдарламаны бекітті". FERA егер олар ардагерлерді жұмысшы ретінде қабылдаса, құрылыс жобаларына гранттар ұсынды. Лагерьлердің күнделікті басқаруына штаттық төтенше жағдайларды жою басқармалары жауапты болды. Іс жүзінде штаттық ERA-лар FERA-ның құрылыстары болды, тіпті әкімшілерді жеке таңдауға дейін. Тек екі штаттың қатысуы, мүмкін, сол кездегі көпшілік арасында уақытша ардагерлердің "ауру" босқындар мен саяхатшылар деген кең таралған пікірге байланысты болды. Бұл сипаттама бұқаралық ақпарат құралдары белсенді түрде таратып жүрді. 1935 жылдың тамызында Time журналы мен The New York Times газеттері сенсациялық мақалалар жариялады. 1935 жылдың 15 тамызында Хопкинс ардагерлердің жұмыс бағдарламасын тоқтатуды және барлық лагерьлерді жабуды жариялады. 1935 жылдың 26 және 27 тамызында ардагерлердің бірі Альберт К. Кит президентке де, Элеонора Рузвельтке де хат жазып, лагерьлерді жабуға қарсылық білдірді. Кит апталық лагерь газетінің редакторы болды. Ол ардагерлердің жамандалып жатқанын және олардың жұмыс бағдарламасының табысқа жеткенін, көптеген ардагерлерді бейбіт өмірге оралуға дайындағанын баса айтты. The News газеті Тэмпа шығанағының кіреберісіндегі Санкт-Петербург, Флорида штатындағы Mullet Key No2 лагерінен сирек хабарлар жариялады. Бұл "қоңыр терілі" ардагерлер лагері болды; Кіс лагерьлері тек ақ адамдарға арналған. Тамыз айының басында қоңыр терілі ардагерлер Флорида штатының Гейнсвилл қаласындағы жаңа No8 лагеріне көшірілді. Шетелдік соғыс ардагерлері, Дейд округінің кәсіпкерлер қауымдастығы, Дейд округінің медициналық қоғамы, қала және округ шенеуніктері, сондай-ақ Эрнест Хемингуэй сияқты көптеген адамдар. Операцияның штаб-пәтері Плантация-Кейдегі Снейк-Крик өзенінің жағасында орналасқан. Өзендегі көпірдің сумен ағып кетуі салдарынан, бұл автожолдың оңтүстікке қарайғы ең алыс нүктесі болды. 5 қыркүйекте барлық мемлекеттік және жеке агенттіктердің кездесуінде губернатор Дэвид Шолц Монро және Дейд округтерінің шерифтерін жалпы басқаруға тағайындады. 1935 жылдың 4 қыркүйегінде кешке әскери басқарушы, бригадир генерал Фрэнк Т. Хайнс Нью-Йорк штатының Хайд-Парк қаласынан телефон қоңырауы алды. Қоңырау шалған Президенттің баспасөз хатшысы Стивен Эрли болды. Ол Флоридадан келген жаңалықтарға қатты қайғырған Президенттен бұйрық алды. Ветеринарлық басқарма: 1. Дауылдан зардап шеккендерге көмек көрсету үшін FERA-мен ынтымақтасу; 2. Денені туған-туыстарына жеткізілмегендердің денесін Арлингтон ұлттық зиратына жіберуді қамтамасыз ету; 3. Мистер Хопкинс ұйымымен бірлесіп мұқият тергеу жүргізу, әкімшілікте кімнің де кінәсі бар екенін анықтау. Флоридадағы Хайнстың өкілі жағдайды толық бақылауға алуы керек еді, ал барлық басқа ұйымдар мен агенттіктерге ынтымақтастық жасау тапсырылды. Президенттің алғашқы бұйрығы бірден орындалды. Майами аймағындағы ауруханаларда 124 жарақат алған ардагерге емделді; олардың 9-ы қайтыс болды, ал 56-сы кейіннен VA медициналық мекемелеріне ауыстырылды. Жарақат алмаған ардагерлер Джексонвиллдегі Фостер лагеріне көшіріліп, CCC-ге ауыстыру мүмкіндігі зерттелді; ауыстырудан бас тартқан немесе жұмысқа жарамсыз деп танылғандарға ақы төленіп, үйлеріне билет берілді. 1935 жылдың қараша айында FERA-ның барлық уақытша лагерлері жабылды. 1935 жылдың желтоқсанында FERA өзі де Хопкинс басқарған жаңа WPA-ға енді.

Тергеу

Осы арада Уильямс тергеуді аяқтау үшін асығып кетті. Ол 8 қыркүйекте, жексенбі күні, Майамиде дауыл құрбандарын еске алу және жаппай жерлеу рәсімі (екеуі де Иджаспен үйлестірілген) өткізілді. Иджамс тергеуге қатыса алмай, Уильямс сұраққа тартқан 12 куәгердің ешқайсысын да тексермеген, алайда президентке 15 беттік есепке қол қойды. Сол түні Уильямс оны Майами баспасөзіне еске алу рәсімінен кейін бірден радио арқылы жариялады. Иджас бірнеше сыншыл телефон хабарларын алғаннан кейін уақытты қолайсыз деп тапты. Бұл есепте қатысы бар барлық адамдар кінәсіз деп танылды және былай делінді: "Біздің ойымызша, осы апатты құдайдың іс-әрекеті деп қарастыру керек. Ол өзінің табиғаты бойынша адамның немесе оның қолындағы құралдардың жеткілікті алдын ала болжауына мүмкіндік бермейтін нәрсе болды, осылайша болған өлім мен қиратудың алдын алу үшін тиісті шаралар қабылдау мүмкін болмады." Эрли де есептің айналасындағы жариялылықты "қолайсыз" деп тапты. Өзінің әріптесі, президенттік хатшы Марвин Х. МакИнтайрға жолдаған телеграммасында Эрли Хайнске Хопкинспен "толық және жан-жақты" бірлескен тергеуді жүргізуге рұхсат бергенін жазды. Хайнс өзінің тергеушісіне ешқандай жағдайда президентке соңғы есеп ұсынылғанша баспасөзге ешқандай мәлімдеме жасалмауын тапсыруын айтты. Хопкинс өзінің тергеушісіне де осындай нұсқаулар берді. МакИнтайр да залалды бақылауға қатысты. 1935 жылдың 10 қыркүйегінде Майамидің үлкен шіркеу қауымдастығы президентке ашулы хат жазып, есепті "жасанды түрде ақтау" деп атады. МакИнтайр оны FERA-ға жауап алу үшін жіберді. 25 қыркүйекте Уильямс президенттің қол қоюына жобаны қайтарды, бұл есептің тек алдын ала екенін және "соңғы және егжей-тегжейлі есеп толық және терең болады" деп мәлімдеді. Уильямс тергеуді аяқтау үшін FERA-ның бас кеңесшісінің көмекшісі Джон Абтты тағайындады. 1935 жылдың 11 қыркүйегінде Хайнс күмәнді және ұқыпты Дэвид У. Кеннамерді апатты тергеуге жіберді. Кеннамер Абттың ашық ойлы емес деп ойлады, ал Абт одан әрі тергеудің қажеті жоқ деп санады. Кеннамер тағы бір ВА тергеушісі Гарри В. Фармермен бірге жұмыс істеп, 1935 жылдың 30 қазанында өзінің 2 томдық есебін аяқтады. Фармер ардагерлерді анықтау туралы үшінші томды қосты. Кеннамердің есебіне 2168 беттік құжаттар, 118 беттік қорытындылар және 19 беттік жалпы пікір кірді. Оның қорытындылары Уильямстың қорытындыларынан айтарлықтай ерекшеленді, Флоридадағы төтенше жағдайларды жою басқармасының үш шенеунігін немқұрайлы деп айыптады (басқарушы Конрад Ван Хайнинг, орынбасар әкімші Фред Гент және лагерь бастығы Рэй Шелдон). Президентке берілген Абт есебінің жобасына жауап ретінде Иджас Кеннамердің жағына шықты. Хайнс пен Хопкинс соңғы есеп бойынша келіспеді, ал Кеннамердің қорытындылары жасырылды. Олар ондаған жылдар бойы жасырылып қалды. Хайнс Хопкинстің Нью-Йорк губернаторы болғаннан бері Рузвельттің қолдауын алғанын ескере отырып, оның алдында ашық даудан қашуға тырысқан болуы мүмкін. Хайнс Гувер әкімшілігінен қалған адам болды. Мұндай ішкі дау Рузвельт әкімшілігін "Түзетілген өтемақы төлемі туралы" заңға ("Бонус туралы заң") дауыс беруге дайындалып жатқанда ұятқа қалдыруы мүмкін (бұл заң 1936 жылдың 27 қаңтарында президенттің ветосына қарсы қабылданды). Сондай-ақ, 1936 жыл президенттік сайлау жылы болды. Кеннамер 1936 жылдың сәуір айында палата тыңдауында Хайнс, Иджас, Уильямс және оның есебінде қорлаған 3 шенеунікпен бірге қатысты. Ол өзінің даулы қорытындылары туралы сұрақтарға жауап бермеді және өзінің пікірін де білдірген жоқ. 1935 жылдың 1 қарашасында Америка легионы дауыл туралы өз есебін аяқтады. Легионның ұлттық қолбасшысы Рей Мерфи президентке көшірмесін жіберді. Ол былай деп қорытындылады: Уильямс президентке жауап ретінде былай деп жазды: "Маған жақын арада [ВА және FERA] тергеу барысында алынған фактілерге негізделген соңғы есеп ұсынылады. Сол кезде мен сізге есептің көшірмесін жіберемін, сіз оны қарап біліңіз".

Исламрада

Исламорададағы 82 шақырымдық белгіде, АҚШ 1 тас жолының шығысында, Исламораданың пошта кеңсесі тұрған жерге жақын, Флорида Федералды өнер жобасының бөлімі жобалаған және Жұмыс прогресі әкімшілігі Кілздің әктасынан ("негізгі тас") салған ескерткіш орналасқан. Ол 1937 жылдың 14 қарашасында ашылды, салтанатқа бірнеше жүз адам қатысты. Президент Рузвельт арнайы жеделхат жіберіп, "шынайы қайғысын" білдірді және "біздің халқымыздың көптегендерінің жүрегін ауырлатқан апат маған жеке қайғы әкелді, себебі бірнеше жыл бұрын мен кілтің көптеген тұрғындарымен таныс болғанмын" деді. Хайнс сөз сөйлеуге шақырылғанмен, ол бас тартты. Оның жобаға деген көзқарасы ынтасыз болды. 1937 жылдың 24 маусымында Уильямсқа жазған хатында, жақында Кис аралдарында табылған көптеген ардагерлердің қаңқаларымен не істеу керектігі туралы былай деп жазды: "Менің ойымша, егер осы тас жолдың жанында, апат болған жерге жақын үлкен ескерткіш орнатылса, ол тас жолды пайдаланатын барлық адамдардың назарына түсіп, осы қайғылы оқиғаның мәңгілік еске салғышы болар еді". Фризде желмен иілген жапырақтары бар пальма ағаштары мен толқындар бейнеленген. Мүсіннің алдында кілттердің керамикалық плиткасымен қапталған тас склепі орналасқан, онда уақытша жерленген өрттен қалған күлдер мен қаңқалар бірге сақталған. 170 адамның күлі кремацияланған немесе сәйкестенбеген. Ардагерлер басқармасы оларды еске алудан бас тартты, қазіргі заңнамаға және президент Рузвельттің Хайнске отбасы талап етпеген әр ардагерге толық әскери салтанатпен жерлеуді тапсырған бұйрығына қарамастан. Ескерткіш 1995 жылдың 16 наурызында АҚШ Ұлттық тарихи орындарының тізіміне енгізілді. Ескерткіш алдындағы коралл тасқа орнатылған мұралық монумент тақтасында былай деп жазылған: Флорида кілтінің ескерткіші, жергілікті тұрғындар арасында "Дауыл монументі" деп белгілі, 1935 жылдың 2 қыркүйегінде Еңбек күнінде болған "Ұлы дауылда" қаза тапқан жүздеген американдық ардагерлер мен жергілікті азаматтарды құрметтеу үшін салынған. Исламорада сол күні сағатына 200 шақырымдық жел соққан және барометр 26,35 дюймді көрсеткен, бұл жергілікті ғимараттардың көп бөлігіне және Флориданың Шығыс жағалауы темір жолына қирату әкелді, бұл тарихтағы ең қатал дауылдардың бірі болып саналады. Бірінші дүниежүзілік соғыс ардагерлерінің жүздегені Матекумбе ауданында АҚШ 1 тас жолын салу жұмысына қатысқанда қаза тапты. 1937 жылы шамамен 300 адамның кремацияланған сүйектері ескерткіш алдындағы плиткалы склепке орналастырылды. Ескерткіш жергілікті әктастан салынған, оның әсерлі фризі дауылдың күшіне иілген кокос пальмаларын бейнелейді, ал толқындар олардың тамырларын шайып жатыр. Ескерткіш құрылысын Жұмыс прогресі әкімшілігі (WPA) және аймақтық ардагерлер қауымдастықтары қаржыландырды. Жылдар бойы монументке жергілікті ардагерлер, дауылдан аман қалғандар және құрбандардың ұрпақтары күтім жасады. Жергілікті тұрғындар жыл сайын Еңбек күнінде (дүйсенбі күні) және Ардагерлер күнінде ескерткіште салтанатты шаралар өткізіп, дауылда қаза тапқан ардагерлер мен бейбіт азаматтарды құрметтейді.

Вудлон саябақ қорымы

1936 жылдың 31 қаңтарында Харви У. Сейдс No. 29 америкалық легионы, Майами, Флорида штаты, FERA-ға Woodlawn жер учаскесінің құжатын беру туралы өтініш жасады. Легион бос қабірлерді мұқтаж ардагерлерді жерлеу үшін пайдалануды және учаскені күтіп ұстау жауапкершілігін өз мойнына алуды жоспарлады. Бастапқыда нақты иесі анықталмағандықтан, Флорида штаты құқықтарды беруге келісім берді. Учаскеге ескерткіш орнатылды, онда былай деп жазылған: "Харви В. Сейдз Пост No. 29, Америка легионы, 1935 жылғы дауылда Флорида аралдарында қаза болған серіктестеріміздің естелігіне, Есімізден шығармайық". Исламорададағы ескерткіштегідей, есімдер мен жеке қабірлер көрсетілмеген. Ардагерлер істері басқармасы президенттің бұйрығын орындаудан бас тартты, осы жолы қаза тапқандардың денелерін Арлингтонға қайта жерлеуге. Дегенмен, екі дене Woodlawn зиратынан туыстарымен бірге эксгумацияланды: Брэди К. Льюис (12 қараша 1936 ж.) және Томас К. Мур (20 қаңтар 1937 ж.), соңғысы Арлингтонда қайта жерленді. Тағы бес ардагерге Woodlawn-да қабір тастары орнатылды, нәтижесінде 74 белгісіз қабір қалды. Осы қабірлердің барлығын белгілеу жұмыстары жалғасуда. Сенімді емес дереккөз: қыркүйек 2019 жыл.

Дауылда қаза тапқан тағы бір ардагер, Дэниел С. Мейн, Арлингтонда жатыр. Оның жағдайы ерекше болды, ол лагерьде қайтыс болған, бірақ Кизде кремацияланбаған және Woodlawn-да жерленбеген жалғыз ардагер еді. Мейн лагерьдің медициналық директоры болды және No1 лагерьдегі кішкентай аурухананың құлауы салдарынан қаза тапты. Оның денесі аман қалғандар тарапынан тез табылып, эмбарго жарияланғанға дейін отбасына жіберілді.

Ардагерлер кілті

2006 жылғы 27 ақпанда АҚШ Географиялық атаулар жөніндегі кеңесі, Үстіңгі Кейс тарихи сақтау қоғамының президенті Джерри Уилкинсонның, Төменгі Мэткэмб Кейдің оңтүстік ұшына жақын орналасқан шағын аралға, дауылда қаза тапқан ардагерлердің құрметіне ат қою туралы ұсынысын бекітті. Бұл арал, №3 лагері орналасқан жерге жақын. Ардагерлер аймағы және 1935 жылғы көпір құрылысының қалдықтары ретінде сақталған бірнеше бетон тіреулер – осы жобадан қалған жалғыз нәрселер.

Ардагерлер істері департаментінің іс-әрекеттері

Ұлттық зираттарда, мемлекеттік және жеке зираттарда жерленген құрметті ардагерлерге мемлекеттік қабір тастары беріледі. VA ережелеріне сәйкес, қабір тасын алуға өтініш беруші тек ардагердің ең жақын туысы болуы керек; сондай-ақ, денесі жерлеуге қолжетімді болмаған жағдайда ескерткіштерге де қатысты. 2009 жылғы түзетуге дейін, ол 2012 жылға дейін күшіне енбегенше, ардагер туралы білімі бар кез келген адам өтініш бере алатын. Бұл түзету көптеген белгісіз ардагерлердің қабірлерін табуға жұмыс істейтін топтар мен еріктілердің наразылығын тудырды, олардың көпшілігі Азамат соғысы дәуірінен қалған. Олар ең жақын туысты (бар болса) табудың өте қиын екенін және белгісіз қабірдің болуы отбасының немқұрайлылығын көрсететінін айтты. Конгресске H.R. 2018 және S. 2700 нөміріндегі екі заң жобасы ұсынылды, олар туысқан еместерге де қабір тасын алуға рұқсат беретін. Алайда, екі заң жобасы да комитетте қабылданбады. 2014 жылдың 1 қазанында VA өтініш берушілердің тізіміне туысқан емес адамдарды қосатын ереже өзгерісін ұсынды.

Фильмдер мен бейнеойындар

1948 жылы Warner Brothers киностудиясы түсірген "Key Largo" фильмінде Лионель Барримор 1935 жылғы қатты дауылдың қорқынышын алаңдаған Эдвард Г. Робинсонға баяндайды, ал Флорида Кизіне тағы бір дауыл қаупі төнеді. Фильмде күшті дауылды қайта жасай алу үшін Warner Brothers студиясында арнайы эффектілер қолданылды. Miles Associates Productions компаниясы 1997 жылы түсірген "Hurricane '35: Өлімге әкелетін топан су" деректі фильмінде 1935 жылғы дауылдан аман қалғандармен сұхбаттар бар. 27 минуттық деректі фильмді жүктеуге болады. Tower Productions компаниясының 2006 жылы (History Channel) телеарнасы үшін түсірген "Nature's Fury: Storm of the Century" деректі фильмі 1935 жылғы қырағы дауыл туралы. Нил Дорст 2014 жылғы 7 тамызда Батыс Палм-Бичтегі WPEC Channel 12 News арнасына 1935 жылғы Еңбек күні дауылы туралы сұхбат берді. "A Golden Wake" атты тапсыру-басу ойынында басты кейіпкер Альфи Бэнкс 1935 жылғы Еңбек күні дауылы кезінде Флорида Кизіне Джордж Э. Меррикты құтқару үшін барады, бұл ойынның мәнлі тұсы болып табылады.

Мемлекеттік басылымдар

АҚШ. Конгресс. Өкілдер палатасы. Дүниежүзілік соғыс ардагерлері заңнамасы жөніндегі комитет. Флоридадағы дауыл апаты: Дүниежүзілік соғыс ардагерлері заңнамасы жөніндегі комитет алдындағы тыңдаулар, Өкілдер палатасы, жетпіс төртінші Конгресс, екінші сессия, H. R. 9486, Флоридадағы дауылдың салдарынан қайтыс болған Дүниежүзілік соғыс ардагерлерінің жесірлеріне, балаларына және асыраушы ата-аналарына көмек көрсету туралы заң жобасы, Уиндли аралы мен Матекумб-Кейс, 1935 жылғы 2 қыркүйек. Вашингтон, округ Колумбия: АҚШ Үкіметтік баспаханасы, 1936 жыл. Толық мәтіні HathiTrust Digital Library-де қолжетімді. АҚШ Ауыл шаруашылығы департаменті. Әртүрлі басылымдар № 197: Иван Р. Таннехиллдің "Дауыл" кітабы, Ауа райы бюросының бас метеорологы. Вашингтон, округ Колумбия: АҚШ Үкіметтік баспаханасы, 1939 жыл. Электрондық кітап Google Books-та қолжетімді.