Кіріспе

Құс түрі. Фазанқұйрықты жакана (Hydrophasianus chirurgus) – Hydrophasianus туысына жататын жакана. Барлық жаканалар сияқты, олардың да саусақтары мен тырнақтары ұзынға созылған, бұл оларға шалшық көлдердегі су бетінде жүзетін өсімдіктердің үстінен жүруге мүмкіндік береді, бұл олардың таңдаған ортасы. Олар сондай-ақ суда жүзе алады немесе денелеріне дейін жететін суда қозғалып, негізінен омыртқасыз жәндіктермен қоректенеді. Олар тропикалық Азияда, батыста Йеменнен шығыста Филиппинге дейін таралған және олардың ареалының кейбір бөліктерінде маусымдық көші-қон жасайды. Олар ұзақ қашықтыққа көшіп баратын жалғыз жаканалар және көбелекке түспеген және көбелекке түскен кездегі қауырсындары әртүрлі болады. Фазанқұйрықты жакана жүзу арқылы немесе су өсімдіктерінің үстімен жүріп қоректенеді. Аналықтары еркектерге қарағанда ірілеу және бірнеше еркектерден тұратын қалыңдыққа ие болады, олар аналықтары салған жұмыртқаларды күтіп-бағады.

Сипаттама

Бағана құйрықты жакана көзге түсіп, бірегей ерекшеліктерімен айқындалады. Құйрық қауырсындары есепке алынғанда, бұл түр жаканалар тұқымдасының ең ұзын өкілі болып табылады. Көбелек шағындағы түсін ерекшелейтін нәрсе – құсқа атын берген, ұзынша орталық құйрық қауырсындары. Денесі шоколадты қоңыр, беті ақ, ал басының артқы бөлігі қара түсті, ал мойнының екі жағынан ақ жолақтар өтеді, мойынның алдыңғы бөлігінің ақ түсі мен мойынның жібектей алтын сары түсін бөліп тұрады. Қанаттары көбінесе ақ болады. Ұшқанда ақ қанаттың шетінде, ең сыртқы бас қауырсындары мен екінші және бас қауырсындарының ұштарында қара жиек байқалады. Қанаттың үстіңгі қауырсындары ашық қоңыр, ал иық қауырсындары жасыл немесе күлгін түспен жылтылдауы мүмкін. Көбелек шағынан тыс кезде басы мен арқасы қоңыр түске боялады және мойынның алтын сары қауырсындарының тек іздері көрінеді. Қара көз жолағы мойынның екі жағынан төмен қарай созылады және сәл ластанған ақ алдыңғы бөлікте қара мойындық түзеді. Сыртқы екі бас қауырсынының ұшында сүйір немесе шпатель тәрізді, ұзынша кеңейтім бар. Төртінші бас қауырсыны, қауырсын жоғалғаннан кейін, қауырсын қалдығынан қалыптасқан сүйір ұшына ие. Жастардың денесі қоңыр, ал қара мойындығы үзіліске ұшырайды. Мойынның қара жолағы мен ақ қанаттарының болуы оларды бронза қанатты жакананың жас өкілдерінен ерекшелендіреді. Олардың аяқтарында жақсы жетілген, өткір ақ білезік тікендері бар, әсіресе аналықтарында олар ұзын болады. Тікендер де түлеуге ұшырауы мүмкін, бірақ бұл түрде осы процеске қатысты нақты сипаттамалар жоқ. Құйрығы қысқа және күрт түзілген. Бронза қанатты жаканаға қарағанда томпағырақ, көбелек шағында көкшіл қара түсті, сары ұшы бар, ал көбелек шағынан тыс кезде сарғыш қоңыр түсті болады. Аяқтары қара көкшіл сұр, ал көздің қабықшасы қоңыр. Шуфельдт Лузоннан алынған бір дананың қаңқалық ерекшеліктерін жаканаларға тән деп сипаттаған, бірақ бас сүйегі құмқұйрықтардың бас сүйектеріне ұқсас екенін атап өткен. Бас сүйек пен жамбас сүйектері, басқа сүйектерден айырмашылығы, аздап пневматизацияланған, ал кеуде сүйегінің бүйінінде ұзын және жұқа шиповидті өскіндерге бекітілуге арналған тілік бар.

Таксономия және жүйелеу

Фазан құйрықты жакананы француз саяхатшысы Пьер Соннерат 1776 жылғы "Жаңа Гвинеяға саяхат" еңбегінде сипаттады, онда ол құстың суретін қосып, оны "Ле Хирургиен де л'Иль де Лусон", яғни Лусон аралының хирургы деп атады. Ол ұзын еңшелері мен хирургтардың сол кездегі қан алуға қолданған скальпельдерге ұқсас созылған қауырсындары бар құсты сипаттады. Осы сипаттамаға негізделген, Джованни Скополи 1787 жылы "Deliciae Florae et Faunae Insubricae (Pars II)" еңбегінде құсқа екі атау берді, оны Tringa туысына жатқызды. Ол түр үшін "хирург" атауын сақтап қалды. Кейіннен ол басқа жаканалармен бірге Parra туысына (жас синонимі Parra luzonensis) қосылды, ал жаңадан жаканалар тұқымдасының (кейін Parridae деп аталған) туыстары бөлінді. Иоганн Георг Ваглер 1832 жылы "су фазаны" деген мағына беретін Hydrophasianus туысын құрды, себебі бұл түрдің жұқа мүсіні, маскасының болмауы, артқы тырнағы Metopidius-қа қарағанда қысқа, сыртқы екі қанат қауырсынында ланцет тәрізді созылмалар және төртінші қанат қауырсынының ұшталған түрі ерекшеленді. Жаканалардың көбелекке түскен және көбелекке түспеген кездегі қауырсындылығы бірегей.

Өлшемдер

Тайландта көбейту маусымында тірі мысалдар негізінде жасалған зерттеудің стандартты өлшемдері келтірілген. Олар 17 еркек және 4 ұрғашыдан алынған орташа мәндер. Кейбір өлшемдер Расмуссен мен Андертоннан (2005) алынған, онда бас өлшемі (орташа емес, диапазон көрсетілген) – мүсік ұшынан бас сүйегінің артқы бөлігіне дейінгі аралықты білдіреді. Өлшемдер Еркек Ұрғашы салмақ (г) 129,2 140,7 мүсік (см) 2,89 3,12 қанат (см) 24,76 25,83 табан (см) 5,72 6,33 құйрық (см) 25,75 28,34 бас (см) 5,3 – 5,8 5,5 – 6,3 ұзындық (см) 45,91 50,27 Дене салмасының өлшемдері физиологиялық жағдайларға байланысты кең ауқымда өзгеруі мүмкін және әдетте таксономиялық мақсаттар үшін қолданылмайды. Филиппиннен алынған деректер жинағы еркектердегі және ұрғашылардағы дене салмасының диапазонын көрсетеді.

Таралуы және мекендейтін ортасы

Фазанқұйрықты жакана тропикалық Үндістанда, Оңтүстік-Шығыс Азияда және Индонезияда тұрақты көбейетін түр; ол қола қанатты жаканамен ареал бойынша көптеп қабаттасады, бірақ қола қанатты жаканадан айырмашылығы, Шри-Ланкада да кездеседі. Ол жеткілікті мөлшерде суда жүзетін өсімділіктері бар шағын және үлкен көлдерде таралған. Көп бөлігінде қоныс аудармайды, бірақ Оңтүстік Қытай мен Гималайдан келген солтүстікке қарай көбейтін түрлер көбейтін жерлерінен оңтүстік-шығыс Азияға және Үндістан түбегіне оңтүстікке қарай көшіп барады. Нанкинде құстар қараша айында ұшып кетеді және сәуірдің үшінші аптасында жазға қайта оралады. Кейбір құстар көбейтілмейтін түстес қауырсында келеді. Катар, Австралия және Жапонияның оңтүстігі (негізінен Окинава, Йонагуни, Ишигаки және Ириомоте). Бұл түр көбінесе төменгі биіктіктерде көптеп кездеседі, бірақ жазда Гималайға көтеріледі, сондай-ақ Кашмирде 3650 м (Вишансар көлі) және Лахульде 3800 м биіктікте кездесетіні туралы жазбалар бар.

Мінез-құлық және экология

Бағаналы жакананың негізгі азығы – су бетінде немесе жүзіп тұрған өсімдіктерден терілген жәндіктер, моллюскалар және басқа да омыртқасыз жануарлар. Ол өсімдіктердің үстімен жүріп, сондай-ақ фалароптар сияқты суда да жүзеді (бірақ Гоффманның сөзіне сүйенсек, олар терең суларда жүзеді, бірақ ешқашан суға батпайды). Олар көбінесе су бетінен төмен ұшады, бірақ ауада биікке көтерілген жыртқыштарды тобымен қууы мүмкін. Қонақтап қалғанда, олар қанаттарын жайып, берік тұрақтап алғанша ұшып жүреді. Жұмыртқалар таңертең 24 сағат сайын салынады. Егер бір немесе екі жұмыртқа алынса, ұя бұзылып, жаңасы салынады, ал үш жұмыртқа алынса, оны алмастырмайды. Төрт жұмыртқадан кейін аталық инкубацияға кіріседі, ал аналық басқа аталықпен жұптасу үшін кетеді. Таиландтағы зерттеуде аналықтың келесі жұмыртқаларды салуға 17-21 күн кеткені анықталды. Қытайдағы зерттеуде аналықтар 9-12 күнде 7-10 рет жұмыртқа салғаны анықталды. Аталық жұмыртқаларды мүсік және кеудесінің арасында немесе қанаты мен денесінің арасында ұстап, жылжытады немесе сүйреп апарады. Олар жұмыртқаларды су үстінде және жақын жердегі өсімдіктерге итеріп, суға түсіріп тастауы мүмкін. Ұялар 15 метрге дейін жылжытылуы мүмкін. Ұяға жақын аталықтар жыртқыштарды алаңдату үшін «қанаты сынған» және «кеміргіштің жүгірісі» сияқты қимылдар көрсетеді. Жұмыртқалар 26-28 күндей инкубацияланады. Инкубацияның алғашқы күндері аналық ұяны қорғайды, тым жақын келген басқа су құстарын қуады. Аумақтық шайқаста олар екі қанатымен бірдей соққы береді. Аталықтар таңертең және түстен кейін белсенді түрде азықтанады, ал күннің ең ыстық уақытында ұяда отырады. Қауіп сезгенде немесе аталық ескерту бергенде, жас балапандар тоңдайды және тек мүсіктері судан көрінетіндей жартылай суға батып қалады. Жұмыртқаларды көлдік балықшылар жеуі мүмкін, ал балапандарды қара қанатты бүркіттер сияқты жыртқыш құстар жейді. Cycloceolum brasilianum түрі Үндістанда тіркелген. Бұл түрден Rallicola sulcatus деген құс бітесі табылды, ол қола қанатты жаканадан Rallicola indicus-қа өте ұқсас. Бұл түрден танымал тағы бір құс бітесі – Pseudomenopon pilosum.

Мәдениетте

Фазанқұйрықты жакана Шри-Ланкадағы лотос тоғандарында кеңінен таралған және оның мысықтай есікті дауысы үшін сингаль тілінде "мысық шашағы" немесе джуана деп аталады. Ассамның Качар ауданында оны "кішкентай ақ су ханшайымы" деп аударатын "Керемет" деп атайды.