Кіріспе
Постальвеолярлық дауыстар
Постальвеолярлық немесе постальвеолярлық дауыстар – тілдің альвеолярлық қыртыстың артқы жағына жақын немесе тиіп айтылатын дауыстар. Олардың артикуляциясы альвеолярлық дауыстарға қарағанда ауыздың ішінде артқырақ орналасқан, бірақ тілдің ұш жағымен жасалатын дауыстар сияқты емес, сондай-ақ қатты таңдай дауыстарынан да бұрын жасалмайды. Ағылшын тіліндегі "ship", "chill", "vision" және "jump" сөздеріндегі дауыстар, сәйкесінше, постальвеолярлық дауыстардың мысалы болып табылады. Постальвеолярлық дауыстардың көптеген түрлері бар, әсіресе сілтенгіш дауыстардың ішінде. Олардың негізгі үш түрі: тіл ұшының жоғары көтерілуімен жасалатын (палато-альвеолярлық), тіл ұшының одан да жоғары көтерілуімен жасалатын (альвеоло-патальдық) және тіл ұшын кері бұрып жасалатын (ретрофлекстік) дауыстар. Палато-альвеолярлық және альвеоло-патальдық дауыстардың топтары фонологияда көбінесе "тіл ұшының жоғары көтерілуімен жасалатын дауыстар" деп есептеледі, себебі олар нағыз тіл ұшының жоғары көтерілуімен жасалатын дауыстардан сирек айырмашылығы бар.
Постальвеолалық сибиланттар
Тілге қатысты дыбыстардың көпшілігі үшін артикуляция орны ауыздың жоғарғы бөлігіндегі байланыс нүктесін көрсету арқылы жеткілікті түрде анықтауға болады (мысалы, велярлық дауындар жұмсақ таңдайда, ал тіс дауындары тістерде байланыс жасайды), кез келген екіншілік артикуляциямен бірге, мысалы, латификация (тіл денесінің көтерілуі) немесе лабиализация (еріндердің дөңгеленуі). Дегенмен, сибиланттардың, әсіресе поствеоляр сибиланттардың арасында тілдің пішіні мен тілдің өзіндегі түйісу нүктесінде шағын айырмашылықтар бар, олар нәтижесінде шығатын дыбыста үлкен айырмашылықтарға сәйкес келеді. Мысалы, альвеолярлық үйкеліс дыбысы мен үш поствеолярлық үйкеліс дыбысының биіктігі мен өткірлігі айқын түрде ерекшеленеді; олардың реті бірте-бірте төмендейтін биіктікке және бұрыштау (кем "сызылу" немесе тегіс) дыбыстарға сәйкес келеді. (ең жоғары биіктіктегі және өткір дыбыс, сондықтан "Шшш!" немесе "Псссс!" сияқты дыбыстар көбінесе біреудің назарын аудару үшін қолданылады). Осының салдарынан көптеген қосымша кіші түрлерді көрсету қажет.
Тілдің жанасу нүктесі (ламиналды, апикалды, субапикалды)
Екінші фактор – тілдің ұшымен (апикальды артикуляция), ұштың үстімен, тілдің жапырағымен (ламинальды артикуляция) немесе ұштың астымен (субапикальды артикуляция) тігізісуі. Апикальды және субапикальды артикуляциялар әрқашан "тіл жоғары" болады, тілдің ұшы тістердің үстінде орналасады, ал ламинальды артикуляциялар көбінесе "тіл төмен" болады, тілдің ұшы төменгі тістердің артында орналасады. Тіл ұшының жоғары қарай иілуі апикальды немесе субапикальды тігізісуді жасағанда ламализацияны қиындатады, сондықтан күмбезді (палатоальвеолярлық) дауыстар субапикальды артикуляциямен кездеспейді, ал толық ламализацияланған (мысалы, альвеолопалатальды) дыбыстар тек ламинальды артикуляциямен ғана кездеседі. Сонымен қатар, палатоальвеолярлық дыбыстар арасындағы апикальды-ламинальды айырмашылықтың сезімдік әсері шамалы (бірақ нөл емес деп есептелінеді); екі артикуляция да ағылшын тілінде сөйлейтін адамдардың арасында кездеседі. Осының салдарынан, тілдің әртүрлі тігізісу нүктелері (ламинальды, апикальды және субапикальды) ретрофлекстік дыбыстар үшін маңызды. Ретрофлекстік дыбыстар поствеолярлық аймақтан тыс жерлерде де кездесе алады, тілдің қатты таңдайының артына дейін және тістердің артындағы альвеолярлық аймаққа дейін созылады. Субапикальды ретрофлекстік дыбыстар көбінесе дравидтік тілдерде кездесетін лабиалды дыбыстар болып табылады (керісінше де болуы мүмкін).
Тілдің ұшының орны (ламиналды "жабық")
Тілдің төменгі жағындағы ламиналды дыбыстар арасында, тіл ұшының төменгі тістердің артында қаншалықты орналасқанына байланысты қосымша айырмашылық бар. Төменгі тістердің артында ауыздың төменгі бетінде ойысқан жер (немесе шұңқыр) болады. Тіл ұшы осы ойысқан жерге тигенде, тілдің астында бос кеңістік пайда болады (тіл асты қуысы), бұл салыстырмалы түрде "ысылдаған" дыбысқа әкеледі. Тіл ұшы төменгі тістерге тигенде тіл асты қуысы болмайды, нәтижесінде "сызырлаған" дыбыс шығады. Әдетте, тіл төменгі постваеоляр дауыссыз дыбыстарда тіл ұшы ойысқан жерде (тіл асты қуысымен), ал тіл төменгі альвеоляр дауыссыз дыбыстарда тіл ұшы тістерге (тіл асты қуысы жоқ) тіреледі, бұл осы дыбыстардың сызырлау мен ысылдау айырмашылығын күшейтеді. Дегенмен, жойылып кеткен убых тілі сияқты Солтүстік-Батыс Кавказ тілдеріндегі палато-альвеолярлы сибиланттардың тіл ұшы ойысқан жерге емес, тікелей төменгі тістерге тіреледі. Ладефог және Мэддисон мұны "жабық ламиналды постваеолярлық" артикуляция деп атайды, бұл дыбыстарға JC Catford сипаттаған "сызырлаған ысылдаған" сапаны береді. Кэтфорд оларды (бұл IPA белгісі емес; ескірген IPA әріптері кейде осы дыбыстар үшін қайта қолданылады) деп транскрипциялайды. Ламиналдық "жабық" артикуляция альвеоло-палаттық сибиланттармен, ал ламиналдық "жабылмаған" артикуляция альвеолярлы сибиланттармен жасалуы мүмкін, бірақ ешбір тілде мұндай жағдай кездеспейді. Сонымен қатар, ешбір тілде екі дыбыс арасында тек "жабық"/"жабылмаған" вариациясына негізделген минималды қарама-қайшылық байқалмайды, сонымен қатар артикуляциялық айырмашылықтар да жоқ (барлық тілдерде, Солтүстік-Батыс Кавказ тілдерін қоса алғанда, егер тілде екі ламиналды сызырлау дыбысы болса, олардың біреуі "жабық", екіншісі "жабылмаған" болса, олар басқа да белгілі бір ерекшеліктерімен де ажыратылады).
Постальвеолалық сибилятор еместер
Посталвеолярлық аймақта да сибиляциясыз дыбыстар жасауға болады, онда акустикалық тұрғыдан ерекшеленетін вариациялар саны күрт азаяды. Мұндай дыбыстардың негізгі айырмашылығы – ламиналды жұмсақ және апикалды ретрофлекс жұмсақ емес дыбыстар. (Субапикалды ретрофлекс сибиляциясыз дыбыстар да кездеседі, бірақ сибиланттар сияқты, жұмсақ болуға бейім.)
Палаталанған емес (ретрофлекс)
Ретрофлекстік тоқтатулар, мұрындық және бүйірлік дыбыстар (мысалы) әлемнің көптеген тілдерінде кездеседі, мысалы, Оңтүстік Азия тілдерінде, хинди сияқты, және Шығыс Азия тілдерінде, вьетнам тілі сияқты. Бұл дыбыстар еуропалық тілдерде сирек кездеседі, бірақ швед тілінде кездеседі; онда олар көбінесе немесе тізбектерінің аллофондары саналады. Сондай-ақ, "тістік" және "альвеолярлық" тоқтатулар мен мұрындық дыбыстарды ажырататын тілдерде, олар іс жүзінде преальвеолярлық және постальвеолярлық жерлерге жақын артикуляцияланады. Американдық ағылшын тіліндегі қалыпты ротикалық дыбыс (r дыбысы) – ретрофлекстік жуықтау (британдық ағылшын тіліндегі эквиваленті – постальвеолярлық жуықтау). Әлем тілдерінде әртүрлі ретрофлекстік ротикалар, әсіресе жуықтаулар мен соққылар жиі кездеседі. Кейбір тілдерде ретрофлекстік дірілдер де бар. Toda тілі ерекше, өйткені ол алты дірілге ие, оның ішінде жұмсақ/жұмсақ емес және тістік, альвеолярлық және ретрофлекстік дірілдер арасындағы үштік айырмашылық бар.
Жақсылықпен
Палатализацияланған постсальвеолярлық сибиляция емес дыбыстар әдетте альвеолопалаталь болып саналады. Кейбір тілдердегі сибиляция емес дыбыстардың кейбіреулері альвеоло-палаталь емес, палато-альвеоляр деп аталады, бірақ іс жүзінде осы екі типті дыбыстардың арасында тұрақты акустикалық айырмашылық бар-жоқ белгісіз. Фонеологиялық сипаттамаларда альвеоло-палаталь постсальвеолярлық сибиляция емес дыбыстар әдетте осылайша ажыратылмайды, бірақ олар палаталық сибиляция емес дыбыстардың (мысалы, немесе) немесе палатализацияланған альвеолярлық сибиляция емес дыбыстардың (мысалы,) нұсқалары болып саналады. Тіпті екі типті мұрындық және бүйірлік дыбыстар арасында да жиі ажырату қиын, өйткені көптеген тілдерде фонемалық тізімінде тек бір ғана палатализацияланған/палаталь мұрындық немесе бүйірлік дыбыс болады. Мысалы, түрлі роман тілдерінде "палаталь бүйірлік" деп сипатталатын дыбыс көбінесе альвеолопалатальды (каталан және итальян тілдеріндегідей) болады, ал кейде палатализацияланған альвеолярлық дыбыс (кейбір солтүстік Бразилия португалша диалекттеріндегідей) кездеседі. Халықаралық фонетикалық альфавитте (IPA) альвеолопалаталь сибиляция емес дыбыстарға арнайы символдар жоқ, бірақ оларды жоғары диакритикалық белгіні қолдану арқылы көрсетуге болады. Қытайтанушылар көбінесе альвеолопалаталь сибиляция емес дыбыстар үшін арнайы символдарды қолданады, , бұл альвеолопалаталь сибиляцияны белгілеу үшін қолданылатын иілімдерге ұқсас құрылымға ие. Дегенмен, осы символдарды қолдану арқылы көрсетілген дыбыстар көбінесе альвеолопалаталь емес, палаталық немесе палатализацияланған альвеолярлық болып шығады. Қытайтануда арнайы альвеолопалаталь символдарды қолдану шешімі көбінесе көптеген Шығыс Азия тілдерінде кең таралған осы дыбыстар мен альвеолопалаталь сыбыртқылардың таралуындағы ұқсастыққа негізделген.
Мысалдар
Кейбір тілдерде жұмсақтанған (алвеоло-патальді) және жұмсақтанбаған (ретрофлекстік) тіл ұшының артындағы мұрындық және/немесе бүйір дауыстар ажыратылады. Кейбір австралия тілдерінде төрт тіл ұшының алдыңғы бөлігіне қатысты мұрындық және бүйір дауыстар бар: тіл ұшының жанымен жасалатын тістік, тіл ұшымен жасалатын альвеолярлық, тіл ұшының жанымен жасалатын тіл ұшының артындағы (жұмсақтанған) және тіл ұшымен жасалатын тіл ұшының артындағы (ретрофлекстік).