Кіріспе
Метрополиялық Уиган қаласындағы қала
Ли – Англияның Ұлы Манчестер қаласында, Чат Мосс батпауының солтүстік-батысында орналасқан қала. Ланкашир тарихи округінің шегінде Ли бастапқыда алты елді мекенді немесе қалашықты қамтитын үлкен шіркеулік ауданың орталығы болды. 1875 жылы Пеннингтон, Вестли және Бедфорд қалашықтары бірігіп, Ли жергілікті кеңес ауданын құрғанда, Ли қаланың ресми аты болды, дегенмен ол ғасырлар бойы шіркеу ауданының маңындағы Пеннингтон мен Вестли аймағына қатысты қолданылып келді. 1894 жылы Атертонның бір бөлігі қосылғанда қала қалалық ауданға айналды. 1899 жылы Ли муниципалды қала болып құрылды. Алғашқы қалалық үй Кинг-стритте салынды және 1907 жылы қазіргі ғимаратқа алмастырылды. Бастапқыда ауыл шаруашылығы аймағы (сүт шаруашылығымен әйгілі), үй шаруашылығындағы тоқыма және тоқу жібек өнеркәсібіне, ал 20 ғасырда мақта өнеркәсібіне жол ашты. Ли жер астындағы көмір кендерін де пайдаланды, әсіресе қала каналдар мен теміржолдарға қосылғаннан кейін. Лиде маңызды инженерлік база болды. Лидің өнеркәсіптік тарихының мұрасы сақталған қызыл кірпіштен жасалған фабрикаларда көрінеді, олардың кейбіреулері ескерткіштер тізімінде, бірақ қазір ол негізінен тұрғын үйлерден тұратын қала, Эдвард және Виктория дәуіріндегі үйлер қала орталығының маңында орналасқан. Лидің қазіргі экономикасы негізінен бөлшек сауда саласына негізделген.
Топонимика
Лий ескі ағылшын тіліндегі "leah" сөзінен туындаған, ол орман ішіндегі немесе орманды алаңдағы жерді, жайлауды немесе шабындықты білдіреді. 1276 жылы "Legh" деп жазылған. Тағы да жазылған түрлері: Leech (1264); Leeche (1268); Leghthe (1305); Leght (1417); Lech (1451); Legh (16 ғасыр). Аты айтқандай, бұл аймақ жайылымдарға және шабындықтарға бай болған, ал оның сүт өнімдерінің ішінде Лий ірімшігі сапасымен ерекше көзге түскен. Пеннингтон 1246 және 1360 жылдары "Pininton" және "Pynynton", 1305 жылы "Penynton", 1351 және 1442 жылдары "Pynyngton", ал 1443 жылы "Penyngton" деп тіркелген. "Tun" жұрнағы ескі ағылшын тілінде қоршалған жерді, шаруашылықты немесе поместьеді білдіреді. Беданың өткелі, шамасы Пеннингтон бұлағы арқылы, 1200 жылдан 1221 жылға дейін "Beneford" деп жазылған Бедфордқа атын берген. Сондай-ақ 1200 және 1296 жылдары "Bedeford" деп те тіркелген.
Ерте тарих
Лидегі адам қызметінің ең ерте белгілері Пэннингтоннан табылған неолит дәуірінің тас балғасымен және Газ көшесінің оңтүстігінен табылған қоладан жасалған найза ұшымен куәландырылған. Бедфордтағы Баттс ауданында бір римдік монета табылды.
Қалалық округтер
12 ғасырда Лейдің ежелгі приході алты қалашықтан тұрған, оның ішінде Пеннингтон, Бедфорд, Вестли, Атертон, Астли және Тильдесли-Шакерли. Приход шіркеуінің жанында апта сайын базарлар өткізілді, ал жыл бойы екі рет мал жәрмеңкесі ұйымдастырылды. Атертонның оңтүстігіндегі жерлерге Елизавета патшайым құрған Атерли феодалдық барониясы және Бедфорд усадьбасы кіреді. Бедфорд 1202 жылы құжаттарда Сэр Генри де Киглидің меншігінде болғандығы айтылған, бірақ оның әулеті 16 ғасырға дейін оны иеленгенмен, онда тұрмаған. Бедфордтағы тағы бір белгілі отбасы – Хоуп Карр Холлдың Сейлстері, 400 жылдан астам уақыт бойы үлкен ықпалға ие болды және Шатлворттардан көбірек жерге иелік етті. 1928 жылы сарай мұражай және сурет галереясына айналдырылды, бірақ 1963 жылы бұзылып кетті. Қазір бұл жер Пэннингтон паркі.
Экономика
Лидің дәстүрлі қала орталығы бар, онда күн сайын ашық және жабық базарлар өтеді. Қала орталығының бір бөлігі жаяу жүргіншілерге арналған, сондай-ақ жергілікті тәуелсіз және бірнеше сауда орындары бар. Қала орталығында орналасқан "Спиннинг Гейт" сауда орталығында шамамен отыз сауда бөлімі бар. Ескі Парсондж кенішінің орнында салынған сауда паркіне қала орталығынан жаяу жетуге болады. 2008 жылы ашылған Ли Спорт ауылында 11 000 орындық стадион (Ли Центурион клубының негізгі үйі және Манчестер Юнайтед резервтерімен ортақ пайдаланылады), Ли Харриерс жеңіл атлетика аренасы, Ли Ист регби лигасы клубының жаттығу кешені, колледж кампусы, қонақ үй, ойын-сауық саудасы және бизнес орталықтары бар. 2011 жылы спорт ауылында Morrisons дүкені ашылды. Сонымен қатар, Манчестер Юнайтед әйелдер командасы 2018 жылдан бастап стадионда өз үй ойындарын өткізе бастады. 1992 жылы жабылған бұрынғы Бикершоу кенішінің орнындағы жаңа жоба аймақты және канал жағалауын елдік саябақ пен тұрғын үйлермен қайта дамытуды көздейді. 2011 жылы Бриджуотер каналының солтүстік жағында 50 миллион фунт стерлингтік "The Loom" сауда орталығы ашылды, онда жеті экранды кинотеатр, Tesco Extra дүкені, Nando's және Frankie & Benny's орналасқан.
Көрнекті орындар
Лидегі маңызды ескеретін орындар – қызыл құмтастан салынған шіркеу және азаматтық алаңның ар жағындағы Ли қалалық әкімдігі мен Маркет көшесіндегі оған жататын дүкендер. Алғашқы базар кресінің орнына орнатылған II санаттағы обелиск те осы жерде. Қала орталығындағы көптеген ғимараттар, оның ішінде «Боарс Хед» пабы қызыл Руабон немесе Акрингтон кірпіштерінен салынған, көбінесе үшбұрышты шатырлары мен терракотадан жасалған әрлеулері бар. Жергілікті сәулетші Дж. С. Престич салған Лидің соғыс ескерткіші Чирч көшесі мен Силк көшесінің қиылысында орналасқан және II санаттағы құрылыс болып табылады. Қасиетті Жозеф шіркеуі мен Қасиетті Томас шіркеуі Капел көшесінің екі жағында орналасқан, екеуі де әртүрлі материалдар мен стильдерде салынған еңсергіш шіркеулер.
Көлік
Тарихи тұрғыдан алғанда, Ли жергілікті көлік инфрақұрылымымен жақсы байланыста болды, бірақ 1969 жылы темір жолдың жабылуымен бұл қазіргі күні өзгерді. Ли Ұлттық темір жол желісіне тікелей қол жеткізбейтін Ұлыбританиядағы ең ірі қалалардың бірі болып табылады және солай болып қала береді. Аймақтағы қоғамдық көлік "Манчестер Үлкен аймағының көлігі" (Transport for Greater Manchester) басқаруымен үйлестіріледі.
Автобустар
First Greater Manchester, Diamond Bus North West, Stagecoach Manchester, Warrington's Own Buses, Arriva North West, Vision Bus және Tyrers компаниялары Ли автобус станциясынан Уиган, Болтон, Уоррингтон, Манчестер және Сент-Хеленс сияқты көптеген жергілікті бағыттарға автобус қатынасын жүзеге асырады. Тильдесли арқылы Манчестерге теміржолдың қайта ашылуы туралы ұсыныстар болған, бірақ бұл бағыт үшін басқарылатын автобус жолы жобасы таңдалды; бұл шешім баршаға ұнамады. Құрылыс 2012 жылы басталды және Ли-Сальфорд-Манчестер автобус жедел транзиті 2016 жылдың 3 сәуірінде ашылды.
Құбырлар
Бриджвотер каналы 1795 жылы Уорслиден Лидің ортасына дейін созылды. 1819 жылы Лидс және Ливерпуль каналының бесінші заңы Лидс тармағын салу мақсатымен қабылданды. 1820 жылға қарай Лиг тармағы каналы Лидс және Ливерпуль каналынан Вейгандағы Пулстоктан Лиг көпірінде Бриджвотер каналымен қосылды, бұл Лигтен Ланкаширдің, Йоркширдің және Мидленд аймағының барлық бөліктеріне қол жеткізуге мүмкіндік берді.
Темір жолдар
Лиге ең жақын теміржол станциясы солтүстікке қарай 3 миль (5 км) жерде, Атертон қаласында орналасқан; ол Northern компаниясы жүзеге асыратын Уиган мен Манчестер арасындағы тұрақты қызметтерді қамтамасыз етеді. Бұл Лидің жалғыз қоғамдық көлік байланысы болып табылатын автобус станциясын қалдырады. Ли – 7.5 миль (12 км) болатын Болтон және Ли теміржолының оңтүстік терминалы болды; Джордж Стивенсон осы жол үшін топографиялық сараптама жүргізді. Ол 1828 жылдың 1 тамызында Больтон мен Уильям Хултонның Чекербенттегі көмір шахталары арасында жүк тасымалы үшін ашылды, ал 1830 жылдың наурызында Лидегі Лидс және Ливерпуль каналының терминалына дейін жеткізілді. Жолаушылар 1831 жылдың 13 маусымынан бастап тасымалданды. Жолдағы алғашқы локомотив – «Ланкашир Сиқыршысы» деп аталған 0-4-0 локомотиві болды. Теміржол станциясы Вестлиде орналасқан. Кейіннен жол оңтүстікке қарай Пэннингтонға дейін ұзартылды. Атерли 1935 жылы ашылды. Жол 1954 жылдың 29 наурызында жолаушылар тасымалы үшін жабылды, содан кейін толығымен жабылды. 1861 жылы Лондон және Солтүстік-Батыс теміржолы Ланкашир және Йоркшир теміржолына Манчестерден Экклс және Тайлдсли арқылы Уиганға дейін, Ли және Пэннингтон арқылы Ливерпуль-Манчестер желісіндегі Кеньон қиылысына дейін теміржол салуға берілген өкілеттіктерді қайта жаңарты. Бастапқыда Бедфорд Ли деп аталған станция қалаға қызмет көрсетті. Теміржол қала арқылы виадуктан өтті, ол кейіннен көбінесе бұзылды; ол 1969 жылдың мамырында жабылды. Мансфилд және Корби теміржол стансаларының қайта ашылуынан кейін Ли қазір Ұлыбританиядағы теміржол станциясы жоқ ең ірі қалалардың бірі болып табылады. Көптеген шахталық желілер қала арқылы өтті, бірақ шахталардың жабылуына байланысты олар енді қажет емес.
Трамвайлар мен троллейбустар
1900 жылы Оңтүстік Ланкашир трамвай компаниясына Оңтүстік Ланкаширде 62 миль (100 км) трамвай желісін салуға рұқсат беретін заң жобасы Корольдік бекітілім алды. Алайда, 1900 жылдың қараша айына қарай Оңтүстік Ланкашир электр тарту және қуат компаниясы акцияларын сатып алды. Трамвайдың бірінші бөлігі 1902 жылдың 20 қазанында Лоутон мен Фур Лэйнс Эндс арасында, Ли және Атертон қалалары арқылы ашылды. Компания қаржылық қиындыққа ұшырап, кейін Ланкашир Біріккен трамвайлары, содан соң Ланкашир Біріккен көліктері болып өзгерді. 1933 жылдың 16 желтоқсанында Лиден Фур Лэйн Эндсқа соңғы трамвай рейсі жасалды, ал ертесі күні троллейбустар қызмет көрсетуді бастады. 1920 жылдың 4 тамызындағы заң Ли қалалық округіне автобус қатынасын жүргізуге рұқсат берді. Уиндермир жолында салынған гараж тез арада жеткіліксіз болып, Холден жолындағы жаңа гаражға алмастырылды. Корпорация Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде 70 көлікке ие болды.
Білім
Ли грамматикалық мектебі 1655 жылы болған, бірақ оның негізі нақты емес. Ғимарат шіркеу қорының жанында орналасқан, бірақ мектеп 1931 жылы Манчестер көшесіне көшірілді. Ли қыздар грамматикалық мектебі 1921 жылы ашылды, сондай-ақ Вестли мектебі де бар. Оқушылар Атертон, Лоутон, Голборн және Астли қалаларындағы мектептерге де қатысады. Уиган және Ли колледжі 16 жастан асқандарға білім беруді ұсынады.
Дін
Қасиетті Мария шіркеуі 12 ғасырдан бері, тіпті одан да ертерек кезеңнен бастап бар. Бұрынғы қалашықтардың әрқайсысында дерлік шіркеулер салынған. Бедфордтағы алғашқы Сент-Томас шіркеуі 1840 жылы қасиеттендіріліп, 1909 жылы қазіргі шіркеумен ауыстырылды. Ол Акрингтон қызыл кірпішінен, Ранкорн қызыл құмтасымен қапталған, Дж. С. Кроутердің жобасы бойынша салынған. Пенингтондағы Христос шіркеуі, сәулетші Э. Х. Шеллардтың жобасымен, Йоркшир тасынан тұрғызылып, 1854 жылы қасиеттендірілді. Осы кезде каналдың оңтүстігіндегі аймақ қарқынды дамып жатқан. Бұл ғимарат ІІ санаттағы мұражай. 1847 жылы негіз салынған Вестли Сент-Пол Вестли-Лейн көшесінде орналасқан. Вестли Сент-Питер, Пейли мен Остин салған, қызыл құмтаспен әшекейленген кірпіштен тұрғызылған, II* санаттағы ғимарат, 1881 жылы салынды. Бірінші католик шіркеуі 1778 жылы Бедфордта Мэтэр-Лейн және Чапел-стрит бұрышында салынды, ол 1855 жылы архитектор Джозеф Хансомның жобасымен салынған Сент-Джозеф шіркеуімен ауыстырылғанға дейін қолданыста болды. Аймақтағы католиктердің санының өсуі 1879 жылы Планк-Лейндегі Розарий шіркеуінің, 1879 жылы Он екі апостол шіркеуінің және 1929 жылы Қасиетті Жүрек шіркеуінің салынуына әкелді. Басқа діни ағымдарға Веслиан, Тәуелсіз, Примитив, Уэльс және Біріккен методистер кіреді. Сонымен қатар, қалада Unitarian, Baptist және Ехоба куәгерлерінің ғибадат орындары да бар.
Спорт
Лидің кәсіби регби лигасының командасы – Ли Леопардс, оның ең үлкен жетістігі – 2023 жылғы Челлендж кубогының финалында Уэмбли стадионында Халл КР командасын 17:16 есебімен үшінші рет жеңуі. Бұл клуб Суперлигада ойнайды. Лиде Ли Ист және Ли Майнерс Рейнджерс сияқты бірнеше әуесқой клубтары бар. Қаланың бұрынғы жартылай кәсіби футбол командасы – Ли Женесис (бұрынғы Ли РМИ), ол 2011 жылдың маусым айында жоғары деңгейдегі қызметін тоқтатты. Ең сәтті әуесқой клубы – қазіргі уақытта Манчестер футбол лигасының құрамында ойнайтын Ли Атлетик. Лиде 1909 жылы құрылған Леи Харриерс АС атлетика клубы, сондай-ақ 2007 жылы RFU лигасының Солтүстік 2 (Батыс) лигасына жол алған және 2008 жылдың мамырында үшінші рет подряд жеңіске жеткен Ланкашир кубогының иегері – Ли РУФК регби одағы клубы бар. Клубқа қарасты корольдік жасыл боулинг секциясы жергілікті боулинг лигаларында бірнеше команданы ұйымдастырады. Лиде екі крикет клубы бар: Ли Крикет клубы ECB Премьер лигасының Ливерпуль лигасының ойындарына қатысады, ал Вестли Крикет клубында екі үлкен және 4 кіші команда Үлкен Манчестер крикет лигасының құрамында ойнайды.
Медиа
Жергілікті жаңалықтар мен теледидар бағдарламаларын BBC North West және ITV Granada ұсынады. Теледидар сигналдары Winter Hill теледидар таратушысынан қабылданады. Қалаға BBC Radio Lancashire және BBC Radio Manchester радиостанциялары қызмет көрсетеді. Басқа радиостанциялар: Greatest Hits Radio Wigan & St Helens, Heart North West, Smooth North West, XS Manchester, Capital Manchester and Lancashire және қауымдық негіздегі M29 радиостанциясы. Жергілікті газет – бейсенбі күні жарық көретін Leigh Journal. Қаланы қамтитын басқа аймақтық газеттер – Manchester Evening News және North West Enquirer.