Кіріспе

Ирландиялық саясаткер (1796–1855)

Feargus Edward O'Connor (18 шілде 1796 – 30 тамыз 1855) – ирландиялық чартист көшбасшысы және еңбекшілерге шағын жер участалары беруді көздеген Жер жоспарының жақтаушысы. О'Коннор жоғары энергетикасы мен шешендігімен танымал болған, бірақ жеке басын биік қойғаны үшін де сынға ұшырады. Оның "Солтүстік жұлдызы" (1837–1852) газеті жұмысшылар арасында кеңінен таралды (мәндемелерде оқылып), чартист қозғалысының дауысына айналды. Жер жоспарының сәтсіз аяқталуынан кейін О'Коннордың мінез-құлқы нашарлай бастады, ол үш депутатқа шабуыл жасап, психикалық денсаулығы күйреп, одан кейін есін жинамады. Үш жылдан кейін 59 жасында қайтыс болғаннан соң, оның қосылу рәсіміне 40 000 адам қатысты.

Ерте өмір

Фейргус О'Коннор 1796 жылғы 18 шілдеде Коннорвилл үйінде, Кастелтаун Киннеге жақын, Корк графлығының батысындағы белгілі ирландтық протестант отбасында дүниеге келді. Ол бастапқыда Эдвард Боуэн О'Коннор деп крещение алды, бірақ әкесі оны Фейргус деп атады. Оның әкесі – ирланд ұлтшыл саясаткер Роджер О'Коннор, ол өзінің ағасы Артур О'Коннор сияқты Біріккен ирландтар қозғалысында белсенді болды. Оның үлкен ағасы Франсис Оңтүстік Америкада Симон Боливардың азаттық армиясында генерал болды. Оның балалық шағының көп бөлігі Ирландиядағы отбасылық иеліктерінде өтті, соның ішінде Веллингтон герцогының балалық шағындағы үйі – Данган қамалы да бар еді. Ол негізінен Портарлингтон грамматикалық мектебінде білім алды және Англияда да біраз бастауыш білім алды. О'Коннордың әкесі Роджер эксцентриктік өмір салтымен әйгілі болды. Бір күні Фейргус пен Фрэнсис ағасы Родериктен жылқы ұрлап, Лондонға сапар шегіп, отбасылық дос М. П. Фрэнсис Бурдеттке қабылдауын сұрады. Бурдетт оларға қамқорлық жасады және Фейргусқа Ирландияда ферма ашуға қаржы берді, бірақ ол сәтсіз аяқталды. Шамамен 1820 жылы ол ирландтық адвокаттар қатарына қабылданды. Адвокат болып кіру үшін патшаға адалдық серт беруі керек болғандықтан, әкесі оны мұрадан айырды, себебі ол мұны Ирландия корольдерінің ұрпағына лайық емес деп есептеді.

Саяси мансап

О'Коннордың алғашқы белгілі қоғамдық сөйлеуі 1822 жылы Корк графтығының Эннискин ауылында жасалды, онда ол жер иелері мен протестант дін қызметкерлерін айыптады. Бірақ ол ештеңе істемеген, ештеңе ұсынбаған, барлық нәрсеге кінә таққан және күшін жою саясатын күшейтуді жақтады. 1835 жылғы жалпы сайлауда О'Коннор қайта сайланды, бірақ орын алуға жеткілікті мүлігі болмағандықтан орын алу құқығынан айырылды. Дегенмен, оның жылына 300 фунт стерлингке бағаланған мүлігі болған көрінеді. О'Коннор келесіде Бірінші Карлист соғысында Испанияның Изабелла II үшін ерікті бригада құруды жоспарлады, бірақ Уильям Коббет 1835 жылдың сәуір айында қайтыс болғанда, ол Олдхэмдегі Коббеттің орнына үміткер болуға шешім қабылдады. Олдхэм екі өкілдік округ болды және Коббеттің әріптесі Джон Филден Коббеттің ұлы Джон Морган Коббетті әкесінің орнына радикалды кандидат ретінде қарастыруды ұсынды. О'Коннор өзін радикалды кандидаттың баламасы ретінде ұсынды, бірақ ақырында Филден оған тура айтпады деп айыптап, үміткерліктен бас тартты: кандидатты таңдау туралы дау немесе Дж.М. Коббеттің мемлекеттік дінді жоюға қолдау көрсетуден бас тартуына байланысты, Коббет жергілікті «либералды консерваторға» шамалы айырылып қалды. 1837 жылғы жалпы сайлауда ол Престонда ұсынылды, бірақ Джон Кроуфурдтан дауыс алуға ниеті жоқ, ол торилерге қарсы жалғыз кандидат болды. Ол тағайындалып, өз сөйлеуін жасағаннан кейін, ол және Кроуфурд сайлауға дейін дәстүрлі түрде өткізілетін қол көтеруде жеңіске жеткеннен кейін үміткерліктен бас тартты.

Радикализм және чартизм

1833 жылдан бастап О'Коннор жұмысшылар ұйымдарында сөйлеп, зауыттарда "Радикализмнің бес қағидасы" үшін үгіт жүргізді, бұл кейіннен Халық хартиясына енген алты қағиданың бесеуі болды. 1837 жылы ол Йоркширдегі Лидс қаласында радикалдық газет, "Солтүстік Жұлдызын" құрды және Лондон демократиялық қауымдастығы арқылы радикалдық чартизмді дамыту үшін басқалармен бірге жұмыс істеді. О'Коннор Лондон жұмысшылары қауымдастығының (LWMA) Лидс өкілі болды. Ол Британияны аралап, митингілерде сөз сөйледі және ең танымал чартист ораторларының біріне айналды; кейбір чартистер балаларына оның атын қойды. Ол түрлі уақыттарда тұтқындалып, сотталып, көзқарастары үшін түрмеге жабылды, 1840 жылы 18 айға сотталды. Сонымен қатар, ол қозғалыстың ішкі тартыстарына да қатысты. Чартизмнің алғашқы толқыны басылғаннан кейін О'Коннор 1845 жылы Чартисттік кооперативтік жер компаниясын құрды. Оның мақсаты – ауылшаруашылық жерлерін сатып алып, оларды жеке тұлғаларға жалға берілетін шағын шаруашылықтарға бөлу еді. Барлық тіркелгендердің жер учаскесін алу мүмкіншілігі болмағандықтан, ол лотерея ретінде қарастырылды және 1851 жылы компания заңсыз деп жарияланды. Чартизм қайта күш алғанда О'Коннор 1847 жылы Нотингемнен парламент депутаты болып сайланды және 1848 жылы Лондондағы Кеннингтон Коммонында чартисттік митингін ұйымдастырды. 10 сәуірде өткен бұл митинг шешуші кезең болды: одан кейін шеру өтуі тиіс еді. Шеру заңсыз деп танылған соң О'Коннор көпшілікті тарауға шақырды, бұл шешімге Уильям Куффэй сияқты басқа радикалдар қарсы шықты.

Чартистік қозғалысы

1833 жылы Корк округінен парламент депутаты болған О’Коннор Лондон жұмысшыларының саяси бірлестігі – National Union of the Working Classes-қа сөз сөйлеп, радикалдық көзқарастарын білдірген. Алайда О’Коннордың нағыз дауысы Лондон шеберлерінің алдында немесе Парламентте емес, солтүстікке публицист ретінде барғанда естілді. Ол уақытының көп бөлігін Англияның солтүстігін аралап, үлкен жиналыстарда сөз сөйлейтін. 1834 жылғы Кедейлер заңына түзетулер енгізу туралы заңға қарсылық білдіріп, еркектерге сайлау құқығы берілуін жақтады. О’Коннордың пікірінше, жұмысшы халық тек дауыс беру арқылы ғана қанағаттандырмайтын Кедейлер заңынан құтыла алады. О’Коннор керемет шешен еді. Ол қарсылық, нық қадамдық және үміт сезімдерін жеткізіп, сөздерін әзіл-қалжыңдармен және қызықты оқиғалармен көркейтіп айтты. Ол халыққа сүйікті көшбасшының бейнесіне де сай келді. Оның дене бітімі оған көмектесті: алты футтан асып, бұлшық еттері дамыған, алып денелі, «феникиялық Геркулестің өзі». 1830-шы жылдардың соңында Англияның солтүстігіндегі үлкен жиналыстарда О’Коннордың сөзін тыңдаған жұмысшылар оған құлшынғандығына күмән жоқ. Ұйымның дауысы О’Коннордың «Солтүстік Жұлдызы» газеті болды, ол алғаш рет 1837 жылдың 18 қарашасында Лидсте жарық көрді. Газет бірден сәттілікке ие болды және көп ұзамай Британиядағы ең көп таралған провинциялық газетке айналды. Газеттің редакторы – Уильям Хилл, бұрынғы шведборгшы пастор; баспагері – Джошуа Хобсон; ал Бронтерре О’Брайен, бұрынғы «Кедейлердің қорғаушысы» газетінің редакторы, бас жазушы болды. Газеттің ең танымал бөлігі, әдетте жиналыстарда дауыстап оқылатын Фейргустың апталық алғашқы бет хаты болды. Бірақ бүкіл елдегі чартистер жиналыстарының және оқырмандар поэзиясының жариялануы да газеттің маңызды бөлігі болды, бұл оны чартистер қозғалысын біріктіру және насихаттау үшін аса құнды құралға айналдырды. 1838 жылы Лондон жұмысшыларының қауымдастығы «Халық Хартиясын» жариялағанда, О’Коннор мен «Жұлдыз» оны қолдады, бірақ Лондондық басшылықты емес. О’Коннор Лондон жұмысшыларының қауымдастығының саяси басшылығын қабылдауға дайын болған жоқ. Ол жұмысшылардың саяси білімнен гөрі бірден нәтиже беруші нәрселерді қалайтынын білді. Ол қозғалыстың тұрақты түрде саяхаттап, басымдық танытқан көшбасшысына айналды. Уильям Ловетт емес, ол – чартизмнің дауысы болды.

Физикалық күш пен моральдық күш

О'Коннорға Ловетт пен Лондон жұмысшыларының қауымдастығының басқа да басшылары бастапқыда шабуыл жасады. Олар оның ықпалды басшылығы мен саяси ұстанымын ұнатпады. Англияның солтүстігінде жұмысшылар мен капиталистер арасындағы ашу-ызаны өз көзімен көрген О'Коннор, Ловетт сияқтылар қолдайтын ұтымды аргументтер стратегиясын қабылдамады. Ол жағдайдың осыған дейін тым шиеленісті екенін ойлады. О'Коннор көтерілісші емес еді, бірақ Ирландиядағы О'Коннелл сияқты, билікті көпшілікпен қорқытуға қарсы емес еді. Осы оймен ол жаппай митингілер мен жаппай петицияларды ұйымдастырды. Моральдық күш пен физикалық күш мәселесінде ол сөздерін сақтап айтты:

– Мен әрқашан бейбітшілік жақтасы болдым. Мен әрқашан зорлық-зомбылыққа жүгіну арқылы қысымға ұшыраған халықты дүрліктіруге тырысқандарды айыптадым. Мен әрқашан моральдық күш – әр адамның санасындағы ой-сананың деңгейі, ол оған бағыну міндет пе, әлде қарсылық қылмыс емес пе екенін айтады; және моральдық күшті дұрыс қолдану кез келген өзгерісті іске асырады, бірақ егер ол сәтсіздікке ұшыраса, физикалық күш электр тогындай көмекке келеді және ешкім оған кедергі жасай алмайды; бірақ оны басқаруға кеңес берген немесе оны басқаруға тырысқан адам қауіпті сәтте бірінші болып қашып кетеді. Құдай сақтасын, мен елімді физикалық революцияның қорқынышына ұшырағанын көргім келмейді. Мен оның бостандығын бейбіт жолмен жеңуін тілеймін. 1839 жылғы жазда 1,283,000 қол қойылған чартист петициясы Парламент тарапынан қабылданбағанда, жағдай шиеленісіп, Ньюпорт көтерілісіне әкеп соқты. О'Коннор бұл оқиғаның жоспарлануына қатыспады, бірақ чартистер арасында көтеріліс көңілі бар екенін білген болуы керек. Ол билік үшін қауіпті адам болды және 1840 жылғы мамырда оған 18 айға Йорк қамауында жаза тағайындалды. Ол қоштасу хабарында қозғалысқа қосқан үлесін айқындады:

– Біз ажырасып кетпес бұрын, әділ түрде әңгімелесейік. Мен сіздермен қалай кездестім, сіздерді қандай күйде таптым, сіздерден қалай кетіп барамын және сіздерге не қалдырамын, көріңіздер. Мен сіздерді әлсіз және байланысы жоқ партия деп таптым, вигтердің жеңісіне қуануға мәжбүр болдыңыздар. Мен сіздерді таудың жыртылысы сияқты әлсіз деп таптым, жеңіл желдің алдында иіліп тұрғандай. Мен сіздерді дауылға төтеп беретін емен ағашындай мықты қалдырамын. Мен сіздерді еліңізді білген, бірақ картада тапқан күйде таптым. Мен сіздерді оның орнын жүректеріңізге түсіріп қалдырамын. Мен сіздерді жергілікті бөлімдерге бөлінгендей көрдім. Мен осы кішкентай қоршауларды бұзып, сіздерді империялық одаққа біріктірдім.

О'Коннор түрмеге қамалды, түрмеде отырғанда "Солтүстік жұлдызына" жазуын жалғастырды. Ол енді чартизмнің сөзсіз көшбасшысы болды. Осы кезде оның құрметіне "Азаттық арыстаны" әні жарық көрді. Ол чартист митингілерінде кеңінен орындалды. Бұл арада Ловетт О'Коннорға ашуланып, қозғалыстан кетіп қалды, бірақ О'Коннордың күші мен адалдығы 1840 жылдардың соңына дейін чартизмді сақтап қалды. 1842 жылы жаңадан құрылған Ұлттық хартиялық қауымдастықтың съезі өткізіліп, 3,315,752 адам қол қойған жаңа петиция жасалды. Бұл петицияны тыңдаудан бас тартқандары жұмысшы халықтың үлкен экономикалық қиындықтар кезіндегі наразылығын арттырды. 1842 жылғы жазда бүкіл Ұлыбританияда жалақыны қысқартуды тоқтатуды және Халық хартиясын іске асыруды талап ететін ереуілдер толқыны өршиді.

Астыққа қарсы заң лигасы

Анти-Корнзаң лигасы құрылғаннан бастап жұмысшы халықтың қолдауын алу үшін чартистермен күресті. Нан қымбат еді, ал Лига астық импортына салынатын салықтарды жою бағаның төмендеуіне мүмкіндік береді деп мәлімдеді. Чартистер Хартиясыз Астық заңын жоюдың көп пайдасы болмайды деп таласқан. Олардың пайдасына жұмысшылардың жұмыс берушілер қолдаған нәрсеге деген сенімсіздігі және еркін сауда жалақыны одан да төмендетеді деген қауіп болды. О'Коннор осы соңғы мәселені ерекше атап өтті. Ол Анти-Корнзаң лигасына қатысты өткір сынға ұшыратты. Кейбір қалаларда, мысалы, Бирмингемде О'Коннорлық чартистер Лиганың жиналыстарын таратып жіберді. О'Коннор өзі Лига басшыларымен тікелей пікірсайысқа түсуден қашқан жоқ – 1844 жылы Нортгемптонда Ричард Кобденмен дебат өткізді.

Соңғы жылдар

О'Коннор өзінің ең жақын әріптестерімен, соның ішінде Эрнест Джонс, Джулиан Харни және Томас Кларкпен дауласты. "Солтүстік Жұлдыз" газетінің таралымы тұрақты түрде төмендеді және ол қаржылық қиындыққа тап болды. О'Коннордың денсаулығы нашарлап, оның психикалық күйзелісі туралы хабарлар газеттерде жиі жарияланды. 1852 жылдың көктемінде О'Коннор АҚШ-қа сапар шекті, онда оның мінез-құлқы оның ауруға шалдыққандығын көрсетті. Бұл мүмкін (бізде сол кездегі сенімсіз диагностикалық әдістердің куәлігі ғана бар), О'Коннор сифилис салдарынан ақыл-естің жалпы салқауының бастапқы сатысында болған болуы мүмкін. 1852 жылы О'Коннор Парламентте үш депутатты ұрып-соқты, олардың бірі - Жер жоспарының өткір сынышысы сэр Бенджамин Холл еді. Қару-жарақ сақшысының орынбасарымен тұтқындалған О'Коннор әпкесі тарапынан доктор Томас Харрингтон Туктің Чисвиктегі жеке "Манор Хаус" емханасына жіберілді, онда ол 1854 жылға дейін болды, содан кейін әпкесінің үйіне көшірілді. Ол 1855 жылдың 30 тамызында Нотинг Хилл Гейттегі 18 Альберт Террасасында қайтыс болды және 10 қыркүйекте Кенсал Грин зиратында жерленді. Қоштасу рәсіміне 40 мыңнан астам адам қатысты. Көптеген чартистер О'Коннордың кемшіліктерінен гөрі оның күшті жақтарын еске алуды жөн көрді.

Отбасы

О'Коннор ешқашан үйленбеген, бірақ бірнеше қарым-қатынаста болды және бірнеше баланың әкесі болған деп саналады.