Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Яһудилер Рутения, Карпат Рутениясы, Карпат асты Рутениясы немесе жай ғана Транскарпатия деп әртүрлі аталатын бұл шағын аймаққа 15 ғасырдың өзінде қоныстанды. Жергілікті билеушілер яһуди азаматтарына жер меншіктеуге және басқа аймақтарда тыйым салынған көптеген кәсіптерді жүзеге асыруға рұқсат берді. Яһудилер уақыт өте келе аймаққа қоныстанды және үлкен синагогтар, мектептер, баспаханалар, кәсіпорындар мен жүзім шараптарын салған қауымдастар құрды. 19 ғасырдың соңына қарай аймақта 150 000-ға жуық яһуди тұрды.
Jews settled in this small region variously called Ruthenia, Carpathian Ruthenia, Sub Carpathian Ruthenia or simply Transcarpathia as early as the 15th century. Local rulers allowed Jewish citizens to own land and practice many trades that were precluded to them in other locations. Jews settled in the region over time and established communities that built great synagogues, schools, printing houses, businesses, and vineyards. By the end of the 19th century there were as many as 150,000 Jews living in the region.
Субкарпат Рутеньіндегі харедизм
Соғыс аралығындағы Карпат алды Рутениясы хареди ("Ультра-ортодоксал") яһудизмінің маңызды орталығы болды, оның ішінде хасидтік топтар да кірді. Көптеген көрнекті раввиндер осы жерде тұрды немесе көрші елдерден пана тапты, иешивалар (діни мектептер) басқарды және әсіресе Мункачта хатцер (сарай) ұстады. Бұл топтар көбінесе бір-бірімен, сондай-ақ секулярлық немесе либералды яһуди топтарымен қатыгез бәсекелестікке түсті.
Interwar Subcarpathian Ruthenia was an important centre of Haredi ("Ultra Orthodox") Judaism, including Hasidic groups. Many outstanding rabbis lived here or found refuge from neighbouring countries, leading yeshivot (religious schools) and keeping a hatzer (court), specifically in Munkacs. These groups were often fiercely competing with each other, and with secular or liberal Jewish groups.
ХХ ғасырдың басы
Соңғы рет 1910 жылы Венгрияда халық санағы жүргізілген. Қазіргі Карпат Рутениясы деп аталатын аумақты қамтитын Венгрияның төрт округі: Унг, Берег, Угокса және Мармарос. 1920 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыста жеңілген Австро-Венгрия империясының ыдырауынан кейін Угокса және Мармарос округтері Чехословакия мен Румыния арасында бөлінді. Венгрия 1939 жылы олардың солтүстік бөліктерін, ал 1940 жылы оңтүстік бөліктерін Румыниядан тартып алды, бұл қысқа ғұмырлы Карпат Украинасы мемлекетінен алынған еді. Солтүстік бөліктері қазір Украинаға жатады, ол Кеңес Одағының мұрагері. 1920 жылдан кейін Унг пен Берег Чехословакияның құрамына кірді, бірақ Берегтің шағын бөлігі Венгрияда қалды. Венгрия 1938 жылы олардың төменгі немесе оңтүстік бөліктерін Чехословакиядан, ал 1939 жылы жоғарғы немесе солтүстік бөліктерін Карпат Украинасы мемлекетінен тартып алды. Облыс 1910 желтоқсан 1941 қаңтар 1938 жылы қосылған бөлігі 1939 жылы қосылған бөлігі 1940 жылы қосылған бөлігі Унг 17,587 (10,9%) 20,903 (9,8%) 13,000 (төменгі) 8,000 (жоғарғы) Берег 33,660 (14,2%) 46,156 (12,9%) 25,000 (төменгі) 21,000 (жоғарғы) Угокса 11,850 (12,9%) 10,932 (11,9%) 7,000 (солтүстік) 4,000 (оңтүстік) Мармарос 65,694 (18,4%) 79,048 (16,2%) 48,000 (солтүстік) 31,000 (оңтүстік) Барлығы 128,791 (15,2%) 157,766 (13,7%) 38,000 84,000 35,000
The last antebellum census in Hungary was in 1910. The four counties of Hungary that covered the territory, now known as Carpathian Ruthenia, were Ung, Bereg, Ugocsa and Máramaros. Ugocsa and Máramaros counties were split between Czechoslovakia and Romania in 1920 after the disintegration of the Austro Hungarian Empire, which lost in WWI. Hungary annexed their northern parts from the short lived Ruthenian state of Carpatho Ukraine in 1939, and their southern parts from Romania in 1940. The northern parts now belong to Ukraine as a successor state to the Soviet Union. Ung and Bereg were part of Czechoslovakia after 1920, except a small part of Bereg that stayed with Hungary. Hungary annexed their lower or southern parts from Czechoslovakia in 1938, and their upper or northern parts from the Ruthenian state in 1939. County Dec 1910 Jan 1941 total part annexed in 1938 part annexed in 1939 part annexed in 1940 Ung 17,587 (10.9%) 20,903 (9.8%) 13,000 (lower) 8,000 (upper) Bereg 33,660 (14.2%) 46,156 (12.9%) 25,000 (lower) 21,000 (upper) Ugocsa 11,850 (12.9%) 10,932 (11.9%) 7,000 (northern) 4,000 (southern) Máramaros 65,694 (18.4%) 79,048 (16.2%) 48,000 (northern) 31,000 (southern) Total 128,791 (15.2%) 157,766 (13.7%) 38,000 84,000 35,000
Чехословакия
1921 жылы Субкарпат Русіндегі еврейлердің шамамен 27 пайызы егіншілікпен айналысып, күнкөріс жасады, бұл оларды бүкіл Еуропадағы еврей шаруаларының арасында ең көп үлеске ие етті. 1921 және 1930 жылдарғы халық санақтарында Субкарпат еврейлерінің 87 және 93 пайызы өзін ұлттық жағынан еврей деп атады. Осылайша, бұл Чехословакиядағы ең аз сіңірілген, идиш тілінде сөйлейтін топ болды.
In 1921, about 27% of the Jews of Subcarpathian Rus lived from agriculture, making it the highest percentage of Jewish peasantry in all of Europe. In the 1921 and 1930 censuses, 87 and 93 percent respectively of all Subcarpathian Jews considered themselves to be Jews by nationality. It was, therefore, the least assimilated, Yiddish speaking group in Czechoslovakia.
Екінші дүниежүзілік соғыс қарсаңында еврей-жергілікті қатынастар
Мемуарлар мен тарихи зерттеулер 19-шы және 20-шы ғасырлардың басында русин-еврей қарым-қатынасының көбінесе бейбіт және үйлесімді болғанына көптеген дәлелдер келтіреді. 1939 жылғы халық санағы мәліметтері бойынша Рутения автономиялық провинциясында 80 000 яһуди тұрған. Кейбір русиндердің еврей көршілеріне деген көзқарасы Александр Духновичтің (1803–1865) "Адамгершілік байлықтан артық" пьесасында, сондай-ақ Иван Олбрахттың "Гулет в удоли" атты әңгімелер жинағында жарқын бейнеленген. Украинаның басқа аймақтарынан өзгеше, Рутенияда хаостық көтерілістер мен қарақшылықтар болған емес.
Memoirs and historical studies provide much evidence that in the 19th and early 20th centuries Rusyn Jewish relations were generally peaceful and harmonious. In 1939, census records showed that 80,000 Jews lived in the autonomous province of Ruthenia. The attitude of some Ruthenians to their Jewish neighbors is vividly represented in the play by Alexander Dukhnovych (1803–1865), Virtue is More Important than Riches briefed here as well as in short story triptych Golet v údolí by Ivan Olbracht. In contrast to other areas of Ukraine, Ruthenia never experienced chaotic riots and pogroms.