Кіріспе
Жергілікті қоғамдық негіздегі қозғалыс
Халықтық қозғалыс дегеніміз – белгілі бір ауданның, аймақтың немесе қоғамның адамдарын саяси немесе экономикалық қозғалыстың негізі ретінде пайдалану. Халықтық қозғалыстар мен ұйымдар жергілікті деңгейдегі ұжымдық іс-қимыл арқылы жергілікті, аймақтық, ұлттық немесе халықаралық деңгейде өзгерістерді іске асырады. Бұл қозғалыстар жоғарыдан төмен емес, төменнен жоғарыға қарай шешім қабылдаумен байланысты және кейде дәстүрлі билік құрылымдарынан гөрі табиғирақ немесе спонтандырақ болып саналады. Өзін-өзі ұйымдастыруды қолданатын халықтық қозғалыстар қоғам мүшелерін өз қоғамдары үшін жауапкершілік алып, іс-қимыл жасау арқылы үлес қосуға ынталандырады. Халықтық қозғалыстар қаржы жинаудан және сайлаушыларды тіркеуден бастап, саяси әңгімелерді ынталандыруға дейін түрлі стратегияларды қолданады. Нақты қозғалыстардың мақсаттары әртүрлі және өзгеріп отырады, бірақ олардың барлығы саясатқа халықтың қатысуын арттыруға бағытталған. Бұл саяси қозғалыстар кішкентай және жергілікті деңгейде басталуы мүмкін, бірақ Корнел Вест айтқандай, прогрессивті саясатты қалыптастыру үшін халықтық саясат қажет, себебі ол аймақтық саяси мәселелерге қоғамдық назар аударады. Халықтық идея көбінесе қатысу демократиясымен шатастырылады. Демократиялық қоғам құруға бағытталған манифест – Порт-Хурон мәлімдемесі, әділетті қоғам құру үшін «Америкалық қоғамның түбірлі тобы» азаматтық құқықтар мен экономикалық реформалар қозғалысының негізі болуы керек дейді. Бұл терминдерді былай ажыратуға болады: халықтық қозғалыс көбінесе нақты қозғалысқа немесе ұйымға қатысты, ал қатысу демократиясы – басқарудың кең жүйесіне қатысты.
Тарих
"Түбіртектер" саяси метафора ретінде алғаш пайда болғандығының нақты себептері белгісіз. АҚШ-та "түбіртек және етік" деген тіркесті алғаш Индиана штатының сенаторы Альберт Джеремая Беверидж қолданған деп саналады. Ол 1912 жылы Прогрессивті партия туралы: "Бұл партия түбіртектерден өркендеді. Ол халықтың қажеттіліктерінен бой түзеді", – деген. 1907 жылғы Оклахома штаты комитетінің төрағасының орынбасары Эд Перри туралы газет мақаласында бұл тіркес былай қолданылған: "Перри мырзаның саяси көзқарастарына қатысты, ол мынадай айқын платформа ұсынды: 'Мен әділ келісімдерді, халықтың толық өкілдігін, халыққа жақын болуды, билікке қарсы тұруды және әділ қарым-қатынасты қолдаймын'". 1904 жылғы Теодор Рузвельттің мүмкін болатын серігі Илай Торрансқа арналған сайлау кампаниясы туралы жаңалықтарда Канзас штатының саяси ұйымдастырушысы: "Рузвельттің және Торранстың клубтары әрбір жерде құрылады. Біз төменгі деңгейден бастаймыз", – деген сөздер келтірілген. 20 ғасырдың басынан бері АҚШ-та да, басқа елдерде де халықтық қозғалыстар кеңінен тарады. Олардың ішінде 1950-1960 жылдардағы американдық азаматтық құқық қозғалысының бір бөлігі, 1970 жылдардан бергі Бразилияның жер тепе-теңдігі қозғалысы, 1980 жылдардағы қытайлық ауылдық демократия қозғалысы және 1980 жылдардағы неміс бейбітшілік қозғалысы бар. Американдық азаматтық құқық қозғалысындағы түбіртек саясатының бір мысалы – 1951 жылы Уильям Ван Тильдің Нэшвилл қалалық мектептерін біріктіру жөніндегі жұмысы. Ван Тиль жергілікті деңгейде нәсілдік қатынастарды талқылауға бағытталған халықтық қозғалыс құруға тырысты. Осы мақсатта ол Нэшвилл қаласының түрлі қауымдастықтарының басшыларын біріктіріп, интеграция мүмкіндігін талқылау үшін Нэшвилл қауымдастық қатынастары конференциясын құрды. Оның афроамерикандық қауымдастықтың басшыларымен байланыс орнатуға тырысқанына жауап ретінде Нэшвилл тұрғындары зорлық-зомбылық және қорқыту тактикасын қолданды. Алайда, Ван Тиль афроамерикандықтар мен ақтарды нәсілдік қатынастарды өзгерту мүмкіндігін талқылауға мүмкіндік берді және ол Нэшвиллдегі Пибоди білім беру колледжін біріктіруге үлкен үлес қосты. Сонымен қатар, Ван Тиль конференциясы ұсынған біріктіру жоспары 1957 жылы Нэшвилл мектептері тарапынан іске асырылды. Бұл қозғалыс түбіртек болып саналады, өйткені ол жергілікті билік арқылы жергілікті деңгейдегі норманы өзгертуге бағытталған. Ван Тиль жергілікті ұйымдармен саяси диалогты дамыту үшін жұмыс істеді және сәтті болды. Бразилияның жерсіз жұмысшылар қозғалысы (MST) 1970 жылдары құрылып, халықаралық ұйымға айналды. MST жас фермерлер мен олардың балаларын әртүрлі құқықтар үшін күресуге, ең бастысы – жерге қол жеткізу құқығына ұйымдастырды. Бұл қозғалыста органикалық көшбасшылар іздестірілді және жерді басып алу сияқты тікелей әрекет стратегиясы қолданылды. Ол Бразилия үкіметінен автономияны сақтап қалды. MST-нің тамыры 1960 жылдары Бразилиядағы жер тепе-теңдігінің төмендеуіне байланысты туындаған наразылықтан басталады. Мұндай наразылық, әсіресе Бразилия 1985 жылы демократиялық ел болғаннан кейін, кең етек алды. Бұл қозғалыстың басты мақсаты – өнімді емес деп саналатын жерлерді иемдену, осылайша жалпы әлеуметтік пайда табу. 1990 жылдары екі рет наразылық білдіргендерді жаппай өлтіргеннен кейін MST-нің ықпалы айтарлықтай өсті. Бұл жердегі адамдардың отбасыларына жер телімдері берілді. 2001 жылы Оңтүстік Африканың жерсіздер қозғалысы (LPM) Бразилияда өз күшін сынағанда, MST-нің бұқаралық күш-жігері сәтті болғанымен, олар бұған қол жеткізе алмады. Оңтүстік Африкадағы жерді иемдену саяси жағынан даулы болды және MST-да көрсетілген оң нәтижелерге қол жеткізе алмады. Ұлттық халық конгресі 1987 жылы Қытайдың қазіргі үкіметінен шыққан демократиялық реформалар жасаушы қозғалыс болды. Ол Қытайдың барлық ауылдарында демократияны жергілікті басқару деңгейіне жеткізу мақсатында сайлау өткізуге шақырды. Реформалар өздігінен басқарушы ауыл комитеттері түрінде өтті, олар бәсекелестік, демократиялық процеспен сайланды. Принстон университетінің профессоры Сюй Ванг Конгресс мемлекетке және шаруаларға өзара ықпал ету деп атады, өйткені мемлекетке демократиялық реформалар арқылы заңдылық деңгейі жаңартылды, ал шаруаларға саяси билік көбірек берілді. Бұл өздігінен сайлаушылардың, әсіресе кедейлердің, дауыс беру деңгейінің артуына және Ванның зерттеулеріне сәйкес саяси сананың артуына әкелді. Бір мысал – провинциядағы ауыл тұрғындары жергілікті үкіметке 99 000 ұсыныс берді. Олардың 78 000-ы қабылданды, бұл үкіметтің жауапкершілігінің жоғары деңгейін көрсетеді. Бұл қозғалыс түбіртек болып саналады, өйткені ол халықты жүйелі түрде күштендіруге бағытталған. Бұл бағыт кедейлерге бағытталған демократиялық институттарда және үкіметтің халық қалауына жауап беруін қамтамасыз етуге бағытталған реформаларға көрінді. Тағы бір тарихи түбіртек қозғалысы – 1980 жылдардағы неміс бейбітшілік қозғалысы. Бұл қозғалыстың тамыры 1950 жылдардағы ядролық қарулануға қарсы қозғалысқа, яки "Қаруды жою" қозғалысына дейін жетеді. 1980 жылдары бұл қозғалыс әлдеқайда үлкен болды. 1981 жылы 800 ұйым үкіметті әскери күшін азайтуға шақырды. Бұл Германияның астанасы Боннда 300 000 адамның наразылық акциясымен аяқталды. Бұл қозғалыс бейбітшілік қозғалысының күшін білдіретін, келесі жылдары бейбітшілік қозғалысының күш-жігерін басқарған Координациялық комитет құруға сәттілікке жетті. Комитет Германияның әскери күшін азайтуға жетпесе де, 2000 жылдары Ирак соғысына қарсы наразылықтарға негіз салды. Сонымен қатар, бұл қозғалыс бейбітшілік және қауіпсіздік саясатына қатысты қоғамдық диалогты бастады. Азаматтық құқық қозғалысы сияқты, неміс бейбітшілік қозғалысы да жергілікті деңгейде саяси өзгерістерге бағытталғандықтан түбіртек деп есептеледі. Тағы бір 1980 жылдардағы түбіртек мысалы – Табиғи қалдықтарды тазалаушылар ұйымы, ол Америкадағы қауымдастықтар мен түрлі түбіртек топтарын табиғи қалдықтарды экологиялық таза әдістермен шешуді қолдау үшін біріктірді. Бұл қозғалыс әсіресе афроамерикандық қауымдастықтар мен басқа да аз ұлттағы адамдарға бағытталды. Ол осы қауымдастықтарға хабар таратуға және мәселенің туындауына себеп болатын жүйені өзгертуге көшті. Бұл қозғалыс әсер еткен қауымдастықтардан күш-жігерін алатын стратегияларды қолданғандықтан түбіртек деп есептеледі. Мысалы, Солтүстік Каролинада афроамерикандық қауымдастықтар қалдық тасымалдаушы көліктердің алдына жатып, олардың қоршаған ортаға тигізетін әсеріне наразылық білдірді. Бұл қозғалыстардың сәттілігі әлі күтілуде.
Халықтық қозғалыстардың стратегиясы
Жергілікті қозғалыстар жергілікті және қоғамдық қозғалыстардың күшін арттыратын тактиканы қолданады. Grassroots Campaigns, Америкадағы жергілікті қозғалыстарды құруға және қолдауға арналған коммерциялық емес ұйым, жергілікті қозғалыстар ақша жинау, ұйымдар құру, хабардар ету, танымалдылықты арттыру, науқандарды жеңу және саяси қатысуды тереңдетуді мақсат етеді. Жергілікті деңгейдегі қозғалыстар осы және басқа да мақсаттарға жергілікті немесе ұлттық саясатқа қатысу арқылы жұмыс істейді. Жергілікті ұйымдар өздерінің билігін халықтан алады; сондықтан олардың стратегиясы қарапайым адамдарды саяси пікірсайысқа мүмкіндігінше көп тартуға бағытталған. Төменде халықты тартуға бағытталғандықтан, жергілікті деп саналатын стратегиялардың тізімі келтірілген: LoveWins. АҚШ Жоғарғы Соты бір жынысты некелерді заңдастырғаннан кейін, оны қолдаушылар #LoveWins хэштегін пайдаланды. Қарсылық: Америка қалаларында қолданылған бұл хэштег – бұқаралық ақпарат құралдары арқылы ұйымдасудың тағы бір мысалы. Оны Meetup.com сияқты іс-шараларды жоспарлау сайттары саяси белсенділікке қатысқысы келетін қоғам мүшелерін біріктіру үшін пайдаланды. Бұл #Resist:Dallas жағдайында да қолданылды.
LoveWins. After the Supreme Court of the United States ruled in favor of legalizing same sex marriage, supporters used the hashtag #LoveWins. Resist: This hashtag, used in cities throughout America, is another example of the power of organization through media platforms. It was used by event planning sites like Meetup. com to bring together members of a community who wanted to get involved politically. It was used in the case of #Resist:Dallas for such purposes.
1964 жылғы президент сайлауы Барри Голдуотер
Аризона штатының жас сенаторы және консервативті республикашылардың туын ұстаушысы Барри Голдуотер 1964 жылғы 3 қаңтарда өзінің кандидаттығын жариялады. Голдуотер федералдық үкіметтің мөлшерін азайту, салықтарды төмендету, еркін кәсіпкерлікті қолдау және АҚШ-тың әлемдік көшбасшылығына берілгендігі мен коммунизмге қарсы күреске қатысты мақсаттарға назар аударды, бұл Республикалық партияның консерваторларына қатты ұнады. Партияның үстем либералдық қанатының басшылары, мысалы, Нью-Йорк штатының губернаторы Нельсон Рокфеллер және Мичиган штатының губернаторы Джордж Ромни қарсылық білдіргеніне қарамастан, Голдуотер республикалық үміткерлікке ие болды. Ол өзін адал, міндетті және шынайы саясаткер ретінде көрсетіп, жас консерваторлар арасында халықтық қозғалыс тудырды. Оның сайлау кампаниясына түскен қаржының көп бөлігі жеке қолдаушылар есебінен болды, ал тек үштен бірі 500 доллардан асты.
Берни Сандерстің 2016 жылғы президенттік науқаны
АҚШ-тың жас сенаторы және Вермонт штатының бұрынғы өкілі Берни Сандерс 2016 жылғы президенттік науқанын 2015 жылдың 26 мамырында ресми түрде жариялады, оның негізі – табыс пен байлықтың "аса шектен тыс" теңсіздігін жою. Сандерс мәселелерге бағытталған және позитивті науқан жүргізетінін, саясаттан корпоративтік қаржыны шығаруға, байларға салықты арттыруға, тегін жоғары білім беруге кепілдік беруге, жалғыз төлеушілі денсаулық сақтау жүйесін енгізуге, климаттық өзгерістерге қарсы күресуге және басқа да маңызды мәселелерге назар аударатынын айтты. Сандерске шабыттанғандар демократтардың басты үміткері, бұрынғы мемлекеттік хатшы Хиллари Клинтонға қарсы күресіп, оны бәсекеге тартты, бірақ соңында жеңіліске ұшырады. Сандерс өзінің халықтық науқаны арқылы 7 миллионнан астам жеке үлесім жинады, олардың орташа сомасы 27 долларға жетті, бұл 2008 жылы Барак Обаманың жеке үлесім бойынша бұрынғы рекордын бұзды.
Ұлыбританияның жергілікті көмек қозғалысы
2015 жылы босқындар дағдарысы әлемдік жаңалықтардың бірінші беттерінде кеңінен жарияланды. Еуропаға келген және одан өтетін босқындардың қиын жағдайының суреттерінен әсер алған, бұрынғы тәжірибесі жоқ мыңдаған жеке адамдардан құралған, өздігінен ұйымдасқан және босқындар орналасқан аймақтарға көмек жеткізетін топтар құратын халықтық көмек қозғалысы (халықтан халыққа немесе халықтық ынтымақтастық қозғалысы деп те аталады) белсенді түрде басталды. Бірінші толқын көмекшілер 2015 жылдың тамызында Кале және Дюнкерк лагерьлеріне жетіп, ондағы тұрғындарға қолдау көрсетіп жатқан жергілікті қайырымдылық ұйымдарымен бірікті. Халықтан келген көмек үкімет пен қолдау ұйымдары арасындағы жүйедегі кемшіліктерді толтырып, өмірлерді сақтап қалды.
Әділдіктің осі
Әділдік Осі (AofJ) – Том Морелло мен Серж Танкянның бірлесіп құрған коммерциялық емес ұйым. Оның мақсаты – музыканттар мен музыка жанкүйерлерін прогрессивті, халықтық идеалдармен байланыстырып, әлеуметтік әділдікті қолдау. Ұйым музыка фестивальдерінде өнер көрсетеді, ең белгілісі – 2003 жылғы Lollapalooza. Әділдік Осі System of a Down немесе Audioslave тобының концерттерінде көбінесе кездеседі. Ұйымның XM спутниктік радиосында және KPFK (90.7 FM) – Лос-Анджелестегі Pacifica радиосында подкасты бар. AofJ-ның миссиясы – жергілікті музыка жанкүйерлерін бейбітшілік, адам құқықтары және экономикалық әділдік сияқты мәселелерді тиімді шешуге бағытталған жергілікті және жаһандық ұйымдармен байланыстыру.
Жоғарыдан төменге қарай өңдеу мен төменнен жоғарыға қарай өңдеу
Қоғамдық проблемаларды шешу үшін төменнен жоғарыға немесе жоғарыдан төменге деген көзқарас тиімдірек екені жөнінде пікірталас әлі де жалғасуда. Жоғарыдан төменге қарай әрекет ету көбінесе үкіметтік немесе халықаралық шаралармен жүзеге асырылатын кең ауқымды бағдарламаларды немесе жоғары деңгейдегі құрылымдарды қамтиды. Жоғарыдан төменге қарай әрекет ету экологиялық жүйелердегі ірі масштабты себеп-салдарлық байланыстарды анықтауға өте қолайлы және оған қаржыландыру жақсы қарастырылады. Бірақ, жоғарыдан төменге қарай әрекет етуді көбінесе сырттан келгендер жоспарлайды, олар қоғамның қажеттіліктерін толық түсінбейді, сондықтан қоғамдық қажеттіліктер көбінесе толыққанды қанағаттандырылмайды немесе мүлдем ескерілмейді. Керісінше, төменнен жоғарыға қарай әрекет ету – жергілікті деңгейде анықталған және іске асырылған, содан кейін жоғары деңгейдегі органдарға жеткізілген, көбінесе жергілікті қоғамның қалаған нәтижелерін қолдауға бағытталған күш-жігерді бақылау және зерделеу деп анықталады. Төменнен жоғарыға қарай әрекет етуде "жергілікті тұрғындар мен [өлкілік азшылық өкілдері] оқулар мен семинарларды бірлесіп өткізеді", бұл "қатысушыларды күшейтеді". Бірақ төменнен жоғарыға қарай әрекет ету көбінесе жергілікті шеңберден тысқары әсер етпейді.
Астротурфинг
Астротурфинг – бұл саяси әрекет, ол жергілікті, спонтанды және халықтан шыққандай көрінуге тырысады, бірақ шындығында корпорация немесе сарапшылар тобы сияқты сыртқы ұйымнан бастау алады. Оның аты жасанды шөп бренді AstroTurf-тан шыққан. Астротурфингтің мысалы – ExxonMobil корпорациясының климаттық өзгерістер туралы жалған ақпаратты таратуы. ExxonMobil ақпаратты сарапшылар тобы арқылы таратуда және олардың нақты табиғатын жасыруда үлкен жетістікке қол жеткізді. Астротурфингтің көбірек даулы мысалдары шынайы халықтық қозғалыстың кейбір белгілерін де, астротурфингтің де белгілерін көрсетеді. Мысалы, Президент Обаманың көптеген бастамалары сайлаушылардың кең қатысуын қамтамасыз етуге бағытталғандықтан, халықтық деп есептелді. Обаманың сыншылары осы әдістердің кейбіреуі шын мәнінде астротурфинг екенін айтады, себебі олар Обаманың халықтық қолдауын жасаған деп санайды. Мысалы, Reason Foundation Обаманы қалалық мәжілістерге астротурф қолдаушыларын орналастыруда айыптады. Көптеген қозғалыстар мен ұйымдарды бір-біріне қарағанда, толығымен біріне немесе екіншісіне жатқызудың орнына, континуумға орналастыру қажет. Мысалы, 2011 жылы мерзімінен бұрын сайлау өткізуге тырысқан Австралияның "Сенімсіздік Конвойы" қозғалысы, қатысушылардың ашуы мен наразылығына сүйене отырып, халықтық инфрақұрылымның элементтерін қамтыды. Сонымен қатар, ол оппозициялық партиядағы саяси элиталардың қолдауына үлкен дәрежеде сүйенгендіктен астротурфинг элементтеріне де ие болды. 2009 жылы бастау алған американдық саясаттағы консервативті күш – Чай партиясы да астротурфингтің даулы мысалы болып табылады. Сынаушылар, атап айтқанда бұрынғы президент Барак Обама және Палата спикері Нэнси Пелоси, Чай партиясын астротурф деп атады. Олар бұл қозғалыстың Американың үлкен бөлігін білдіретінін айтады, бірақ шындығында ол өзіне қолайлы саясат іздейтін бірнеше миллиардерлерден бастау алады. Чай партиясы өзін кең халықтық қолдауға және Демократиялық партияға деген ашу-ызаға, сондай-ақ Республикалық партияға көңілі толмауына байланысты пайда болғанын айтып қорғады. Чай партиясының жақтастары жүргізілген сауалнамаларға сілтеме жасайды, бұл қозғалыстың халықтық саясатта қандай да бір негізі бар екенін көрсетеді. Сынаушылар Чай партиясына корпоративтің ықпалын көрсетеді, олардың пікірінше, бұл қозғалыстың төменнен жоғарыға қарай емес, жоғарыдан төменге қарай екенін көрсетеді. Чай партиясы халықтан шыққан болса, онда оны халықтық деп санауға болады, бірақ ол корпорациялар мен әсіресе бай адамдар қалыптастырған болса, онда ол астротурфинг деп саналады.
Спортта пайдалану
"Негізгі деңгей" термині бірқатар спорт ұйымдарының ойынның ең төменгі, бастапқы деңгейін – кез келген адам ойнай алатын түрін білдіру үшін қолданылады. Спорт түрінің негізгі деңгейіне назар аудару қатысушылар санын арттыруға, кәсіби командалар мен спортшыларды қолдауға және ұйымға спорттың өсуі мен дамуына инвестиция салу үшін нәтиже мен қаржылық пайда әкелуі мүмкін. Мұның мысалдары ретінде ФИФА-ның "Негізгі деңгей бағдарламасы" және Австралия футбол федерациясының "Негізгі деңгей үшін голдар" бастамасын атауға болады.