Кіріспе
Жергілікті валюта жүйесі
Жергілікті айырбас сауда жүйесі (сондай-ақ жергілікті жұмыспен қамту және сауда жүйесі немесе жергілікті энергия алмасу жүйесі; LETS деп қысқартылады) – жергілікті деңгейде бастау алған, демократиялық принциптерде ұйымдастырылған, коммерциялық емес қоғамдық кәсіпорын. Ол қоғамға ақпараттық қызметтер көрсетеді және мүшелері тауарлар мен қызметтерді жергілікті түрде жасалған валюта арқылы айырбастау амалдарын тіркейді. LETS адамдарға өздерінің еңбек сағаттарының немесе қызметтерінің құнын өзара келісуге және байлықты оның туған жерінде сақтауға мүмкіндік береді. XXI ғасырда интернет желілері жеке LETS жүйелерін ұлттық немесе әлемдік желілерге біріктіру үшін қолданылады.
Тарих
Майкл Линтон 1983 жылы Британдық Колумбиядағы Куртенэйдегі Comox Valley LETSystems жүйесін басқарған кезде "жергілікті айырбас сауда жүйесі" терминін ойлап тапқан болуы мүмкін. Ол жасаған жүйе ұлттық валютаға қосымша ретінде құрылды, оны алмастыру емес. Ол бұл валютаны "жасыл доллар" деп атады, оны көбінесе жергілікті тіс дәрігері қолданды, бірақ ол басқа жерге көшкеннен кейін жүйе тоқырады. Линтон кем дегенде тағы төрт нұсқасын іске қосты, мысалы, 2008 жылғы "Community Way Dollars" жобасы, олардың табыстылығы әртүрлі болды. Жүйенің алғашқы екі жылдағы айналымы 500 000 жасыл долларды құрады. 1992 жылы Ұлыбританияда 5 LETS жүйесі болды. 1995 жылы бұл көрсеткіш 350-ге дейін өсті, онда 30 000 мүше және 2 миллиондық айналым тіркелді. 2018 жылы Виктория университеті оның мұрағаттарын зерттеуге кірісті, бұл адамдардың қоғамдық нормадан тыс жаңа идеяларға қалай реакция жасайтынын көрсету мақсатында жасалды. Линтон өзінің идеясын жеткілікті деңгейде жеткізе алмағанын өкінді. LETS – бұл капитализмді толыққанды өзгертусіз жаңа өмірлік мүмкіндіктерді іздеуді жеңілдететін ақшаның жаңа түрі. Сондықтан ол балама валюта қозғалысы және саяси наразылықтың бір түрі ретінде қарастырылады. 1990 жылдары дамыған LETS қозғалысы кейіннен әлсіреп қалды. Жергілікті валютаға деген қызығушылық уақытқа негізделген валюта және доллармен қамтамасыз етілген жергілікті талондық жүйелер сияқты басқа жобаларға ауысты.
Интернет желілері
Жалпы алғанда, бұл қозғалыстың интернетке және өзара желі құру мүмкіндігіне бейімделуі кешікті. Технологияны пайдалануға құлшынбаушылық, орталықтандырылмау/жергілікті деңгейде дамуға сенім және қаржы тапшылығы осыған себеп болды. Ашық кодты бағдарламалық қамтамасыз ету негізінде құрылған LETS желілерінің мысалы – Кейптаундағы Community Exchange System (CES) жүйесі. Ол lc=yes нұсқасынан бастап Женевадағы Community Forge және испандық IntegralCES жүйелерімен байланысты.
Артықшылықтары
LETS қоғамды жаңғыртуға және дамытуға көмектеседі, өйткені ол қоғамның кең ауқымын – жеке тұлғаларды, шағын бизнестерді, жергілікті қызметтерді және ерікті ұйымдарды – бірлесіп ақша мен ресурстарды үнемдеуге, сатып алу мүмкіндіктерін арттыруға мүмкіндік береді. Басқа да артықшылықтары әлеуметтік байланыстар, денсаулық сақтау, білім беру және оқыту, жергілікті кәсіпорындар мен жаңа бизнестерге қолдау көрсету болуы мүмкін. Осы тәсілдің мақсатының бірі – тауарлары мен қызметтері бар, бірақ ресми ақша айналымы аз экономикалық тұрғыдан дамымаған қалалардың экономикасын жандандыру: LETS жүйесіне ынталандыру үшін сыртқы табыс көздері қажет емес. Жергілікті халықтың өзін-өзі қамтамасыз етуінің экологиялық пайдасы көліктің қашықтығын қысқартумен (жергілікті тауарлар импортты алмастырады) және қоршаған ортаға тигізетін әсерімен байланысты. Сонымен қатар, әртүрлі жергілікті экономикалар сыртқы тұтынушылардың сұранысын қанағаттандыру үшін активтерді тиімсіз пайдалану қажеттілігін азайту арқылы тұрақтылықты қолдайды. Бұл жергілікті өмір сапасын қосымша шығындарсыз жақсартуға мүмкіндік береді. LETS дәстүрлі экономикаға қарағанда жұмыспен қамтудың икемдірек түрлерін ұсынады және әсіресе жұмыссыздардың біліктілігін бағалауға және пайдалануға мүмкіндік береді.
Шектеулер
LETS-тер ресми нарықтық экономикаға күшті бағытталған болса да, олар сенім мен жақын қарым-қатынастарды дамытатын шағын, кооперативтік алмасу орталықтарын құру арқылы одан өзгешеленеді. Бұл сонымен қатар қызметтердің шектеулі түрлері ғана бар екенін білдіреді. LETS мүшелері өз қажеттіліктерін өтеу үшін сыртқы экономикалық қызметке қатысуы керек. LETS бартерге "қайта оралуды" немесе меншікті жоюды да қамтамасыз етпейді. 2019 жылдың наурыз айына қарай, CES желісімен байланысты белсенді қауымдастықтар Африканың келесі елдерінде болды: Ботсвана 2; Камерун 1; Эфиопия 1; Кения 2; Лесото 2; Либерия 1; Мадагаскар 1; Намибия 2; Нигерия 2; Оңтүстік Африка 62; Свазиленд 1; Уганда 1; Замбия 2; Зимбабве 2.
Австралия
Австралия Үкіметі 1989 жылы LETSystems жүйесін дамытуға, оның ішінде мемлекеттік конференцияларды өткізуге, бағдарламалық қамтамасыз етуді жасауға, LETSystems оқу құралын дайындауға және Майкл Линтонның Батыс Австралияға сапарына көмектесуге 50 000 АУ доллары бөлді. 1995 жылға қарай Австралияда 250 LETSystems жүйесі жұмыс істеді, ал Батыс Австралияда 2,3 миллион халқына қызмет ететін 43 жеке жүйе болды (бірақ халықтың өте шағын бөлігі ғана оған қатысты), 2019 жылдың наурыз айына дейін 31 қауымдастық CES жүйесін пайдаланды.
Еуропа
Чехияда бірнеше LETS жүйесі бар. Rozleťse Брно қаласының аймағында жұмыс істейді және Йесеник, Острава және Бескиды аймақтарындағы басқа да кіші топтармен бірге Cyclos3 серверін бөліседі. Елорда Прагада Pralets қолданылады. Германияда CES желісіне 11 неміс қауымдастығы кіреді. Ұлыбританияда Skillsbox LETS-ке ұқсас онлайн-қоғамдастық жүйесін пайдаланады, бұл пайдаланушыларға өздерінің дағдылары мен уақытын онлайн-қоғамдастық ішінде жұмсалатын кредиттерге айырбастауға мүмкіндік береді. Бельгияның фламанд бөлігінде көптеген LETS топтары бар. LETS жүйесін қолдайтын коммерциялық емес Lets Vlaanderen vzw ұйымы бар. Олар жергілікті топтарға бастау беруге көмектеседі, іс-шаралар ұйымдастырады және біліммен бөліседі. Suska Kör (Суска үйірмесі) – Венгрияның ірі қалаларындағы CES.
Оңтүстік және Орталық Америка, Кариб теңізі
2019 жылдың наурыз айына қарай, аймақта CES жаһандық серверінде көптеген белсенді қауымдастықтар жұмыс істеді: Аргентинада 11; Бразилияда 14; Боливияда 1; Чилиде 9; Колумбияда 13; Коста-Рикада 3; Кюрасаода 1; Доминикан Республикасында 2; Эквадорда 3; Гватемалада 1; Никарагуада 1; Парагвайда 1; Перуде 3; Пуэрто-Рикода 2; Синт-Мартенде 1; Тринидад және Тобагода 2; Түркі және Кайкос аралдарында 1; Уругвайда 3; АҚШ Виргин аралдарында 1; Венесуэлада 3.