Кіріспе

Голландиялық физикалық және органикалық химик (1852–1911)

Якобус Генрикус ван’т Хофф кіші (; 30 тамыз 1852 – 1 наурыз 1911) – голландиялық физикалық химик. Өз заманының өте ықпалды теориялық химигі, ван’т Хофф химия саласындағы Нобель сыйлығының алғашқы иегері атанды. Оның пионерлік еңбектері химиялық байланыс, химиялық тепе-теңдік, химиялық кинетика және химиялық термодинамиканың қазіргі заманғы теориясын қалыптастыруға көмектесті. 1874 жылғы памфлетінде ван’т Хофф тетраэдрлі көміртек атомының теориясын жасады және стереохимияның негізін салды. 1875 жылы ол аллендер мен кумулендердің дұрыс құрылымдарын, сондай-ақ олардың осьтік хиралдығын болжады. Ол сондай-ақ қазіргі таңдағы физикалық химия ғылымының негізін қалаушылардың бірі саналады.

Өмірбаян

Жеті баланың үшіншісі болған ван 'т Хофф 1852 жылдың 30 тамызында Нидерландтың Роттердам қаласында дүниеге келді. Оның әкесі – дәрігер Якоб Хенрик ван 'т Хофф аға, ал анасы – Алида Колфф ван 'т Хофф. Кішкентай кезінен-ақ ғылым мен табиғатқа қызығушылық танытып, жиі ботаникалық саяхаттарға қатысқан. Оқу жылдарында поэзия мен философияға жоғары қызығушылық көрсеткен. Лорд Байронды өзінің кумирі санайтын. Әкесінің қарсылығына қарамастан, ван 'т Хофф химияны оқуды таңдады. Бірінші, 1869 жылдың қыркүйегінде Делфт Технологиялық университетіне қабылданды және 1871 жылға дейін оқыды, содан кейін 8 шілдеде соңғы емтиханын сәтті тапсырып, химиялық технолог мамандығын алды. Оқуға үш жыл берілгенімен, ол барлық курстарды екі жылдың ішінде аяқтады. 1878 жылы ван 'т Хофф Йоханна Франсина Мизге үйленді. Олардың екі қызы болды: Йоханна Франсина (1880–1964) және Алеида Якоба (1882–1971), сондай-ақ екі ұлы: Якоб Хенрик ван 'т Хофф III (1883–1943) және Говерт Якоб (1889–1918). Ван 'т Хофф 1911 жылдың 1 наурызында Берлинге жақын Штеглицте 58 жасында туберкулезден қайтыс болды.

Органикалық химия

Вант Хофф өзінің алғашқы беделін органикалық химия саласында тапты. 1874 жылы ол көміртек атомдары мен олардың көршілері арасындағы химиялық байланыстардың тұрақты тетраэдрдің төбелеріне бағытталғандығын болжай отырып, оптикалық белсенділік құбылысын түсіндірді. Бұл үш өлшемді құрылым табиғатта кездесетін изомерлерді түсіндірді. Ол осы еңбекті француз химигі Жозеф Ле Белмен бөліседі, ол тәуелсіз түрде бірдей идеяға келді. Докторлық дәрежесін алуға үш ай қалғанда Вант Хофф бұл теорияны жариялады, ол бүгінде стереохимияның негізі саналады. Алдымен 1874 жылдың күзінде голландтық памфлетте, содан кейін келесі мамыр айында француз тіліндегі «La chimie dans l'espace» атты кішкентай кітабында жарияланды. Неміс тіліне аударма 1877 жылы жарық көрді, сол кезде Вант Хофф Утрехттегі ветеринариялық мектепте ғана жұмыс таба алды. Осы жылдары оның теориясы ғылыми қауымдастықтың назарынан тыс қалды және танымал химик Герман Колбе тарапынан қатаң сынға ұшырады. Колбе былай деп жазды: «Утрехттегі ветеринариялық мектептің докторы Дж.Х. Вант Хофф, көрінеу, нақты химиялық зерттеулерге құштар емес. Ол Пегасқа (көрінеу, Ветеринария мектебінен алынған) мініп, «La chimie dans l'espace» еңбегінде химиялық Парнасқа батыл ұшу кезінде атомдар оған ғарыш кеңістігінде қалай орналасқандай болғанын жариялауды қолайлы деп тапты». Алайда, шамамен 1880 жылға қарай Иоганн Вислиценус және Виктор Майер сияқты маңызды химиктердің Вант Хофф теориясын қолдауы оған танымал атақ әкелді.

Физикалық химия

1884 жылы вант Хофф химиялық кинетика бойынша зерттеулерін жариялады, оның атауы «Химиялық динамика бойынша зерттеулер» («Études de Dynamique chimique»), онда ол реакцияның реттілігін анықтау үшін графикалық әдіс жаңа жолын сипаттады және термодинамика заңдарын химиялық тепе-теңдіктерге қолданды. Ол сондай-ақ химиялық туыстық заманауи түсінігін енгізді. 1886 жылы ол сұйылтылған ерітінділер мен газдардың қасиеттеріндегі ұқсастықты көрсетті. 1887 жылы ол неміс химигі Вильгельм Оствальдпен бірге «Физикалық химия журналы» («Zeitschrift für physikalische Chemie») деп аталатын ықпалды ғылыми журналды құрды. Ол Сванте Аррениус электролиттердің диссоциациясы теориясы бойынша жұмыс істеді және 1889 жылы Аррениус теңдеуіне физикалық негіздеме берді. 1896 жылы ол Берлиндегі Пруссия ғылым академиясының профессоры болды. Оның Стасфурттағы тұз кен орындарын зерттеуі Пруссияның химия өнеркәсібіне маңызды үлес қосты. Вант Хофф Утрехт қаласындағы ветеринариялық колледжде химия және физика пәндерінен лекция оқыды. Содан кейін ол Амстердам университетінде химия, минералогия және геология кафедрасының профессоры болып шамамен 18 жыл жұмыс істеді, соңынан химия факультетінің деканы болды. 1896 жылы вант Хофф Германияға көшіп, 1911 жылы Берлин университетінде еңбек жолын аяқтады. 1901 жылы ол ерітінділердегі жұмысы үшін химия бойынша алғашқы Нобель сыйлығын алды. Оның жұмысы өте сұйылтылған ерітінділердің газдардың қасиеттерін сипаттайтын заңдарға ұқсас математикалық заңдарға бағынатынын көрсетті.