Қарулы көліктерге қарсы мылтықтар тарихы

Кіріспе

Бронетехникаға қарсы мылтық – бронетехниканың қорғанысын тесіп өтуге арналған қару.

Танкіге қарсы мылтық – әдетте танктер, бронетранспортерлер және жаяу әскерлерді тасымалдау машиналарын сияқты бронетехниканың қорғанысын тесіп өтуге арналған бронетехникаға қарсы мылтық. Бұл термин көбінесе бір адам алып жүре алатын және қолдана алатын қаруларға қолданылады, бірақ кейде үлкен қаруларға да қолданылады. Осы мақсатта мылтықтардың пайдалылығы Бірінші дүниежүзілік соғыста танктардың пайда болуынан бастап Корея соғысына дейін сақталды. Бір сарбаздың көтере алатын мылтықтардың қатты оқ-дәрілерімен тесіп өтуге тым қалың болғандықтан орта және ауыр танк броняларына қарсы тиімділігі төмендеді, бірақ танкке қарсы мылтықтар басқа "жұмсақ" нысаналарға қарсы қолданыла берді. Сонымен қатар, танкке қарсы жаяу әскердің жақын қабатты қорғанысы үшін кері импульсі жоқ мылтықтар мен базука сияқты ракеталық гранаталар да пайда болды.

Тарих

Темір кемелер пайда болғаннан бастап, әскери кемелер арасындағы қару-жарақ пен оқ-дәрілер арасындағы күрес ұзақ жылдар бойы дамып келді. Бірақ жаяу әскерлер бронетранспорттық құралдармен кездескенде ғана, жаяу әскер қаруы мен броня арасындағы қақтығыс басталды. Бронеавтомобильдер мен танктердің енгізілуі алғашқы танкіге қарсы қарулардың жасалуына әкелді, олардың біріншілері жоғары қуатты мылтықтар болды. Бұлар 19 ғасырда ірі аңдарды аулау үшін пайда болған. Танкіге қарсы мылтық та сол жолмен дамыды: үлкен жылдамдығы және броняны тесіп өту қабілеті бар ірі оқ.

Бірінші дүниежүзілік соғыс

Бірінші дүниежүзілік соғыста неміс окоптарына қарсы қолданылған британдық Mark I танкісінен бастап, алғашқы танктер қарапайым мылтық атысына дерлік өткірсіз болды. Көптеген бронеавтомобильдер де сондай қорғанысқа ие болғанмен, әскерлер бронеавтомобильдермен сирек кездесетін, себебі олардың окоптық соғыстың ландшафтында жүріп өтуі қиын болды. Танкілер мен бронеавтомобильдер артиллерияға, минометтерге және гранаталарға осал болғанымен, жаяу әскерлер бронетехникаға қарсы күрескенде айқын кемшілікке тап болды, себебі олардың барлық жерде қолданылатын траншеялық минометтен басқа тиімді тікелей атыс қаруы болған жоқ. Тікелей атыс режимінде, неміс жаяу әскері бұл қаруды окоп қабырғасының алдынан ұстап, жау көлігі жақындағанда төмен бұрыштан көзбен нысанаға алып атар еді. Бұл әрекеттер белгілі бір тиімділік көрсеткенімен, кез келген бейшара минометші үшін өте қауіпті болды, себебі олардың ашылуы жаудың отына шақыруы мүмкін еді. Алғашқы ену қуатын арттыру әрекеті – «кері бұрылған оқ» болды. Ол стандартты патрон мен оқты пайдаланғанмен, оқ «кері» бұрылып, күшейтілген оқ-дәрі қолданылған. Келесі жетістік – арнайы бронебойғыш оқ, K оғы (немісше Patrone SmK Kurz 7,92 мм), оны стандартты жаяу әскер мылтығынан да атуға болатын. Ол күшейтілген оқ-дәріге және болаттан жасалған оққа ие болды. Егер оқ броньға тік бұрышпен тисе, ол заманауи танктердің 8 мм броньын шамамен 30% мүмкіндікпен тесіп өте алатын. Екі түрдің де өзіндік артықшылықтары мен кемшіліктері болды: мысалы, K оғын өндіру қымбат болды, сондықтан ол көбінесе тиімдірек пайдалана алатын снайперлерге және басқа да шебер мергендерге берілді; ал қарапайым жаяу әскерлерге кері бұрылған оқтармен қанағат етуге тура келді, олар әлдеқайда тиімсіз болды және нысанаға жақын қашықтықта қолданылуы керек еді. Сонымен қатар, екі түрлі оқ та мылтықтарға зиян келтірді, себебі оқ-дәрінің мөлшері жоғары болды және одан туындаған жоғары жылдамдық пен қысым: біріншіден, мылтық трубкасының қызмет мерзімі күрт қысқарды, себебі тозу күшті болды. Екіншіден, патрон ұясында туындаған жоғары қысым тетік құрылымын тоқтатуы мүмкін, нәтижесінде патрон шығару механизмі патронды шығара алмай, тек патрон жиегін сындырып, оны патрон ұясында қалдырады. Күшейтілген оқ-дәріні атудың күші әлсіз және ескі мылтықтардың патрон ұясын жарып жіберуіне де әкелуі мүмкін, ең жақсы жағдайда мылтықты жойып, ең нашар жағдайда мылтықшыны жарақаттап немесе өлтіруі мүмкін. Осы себептерге байланысты, K оғы мен кері бұрылған оқ әскерлер арасында танымал болған жоқ. Дегенмен, ол жаяу әскерге шұғыл жағдайда танкты тоқтатуға немесе оқ тисе, кем дегенде экипаждың бір бөлігін жарақаттауға немесе өлтіруге мүмкіндік берді. Оқтар енгізілген кезде, танктер қалың броньмен жасалып, құрылыс жасалып жатты, бұл оқтарды көбінесе тиімсіз етеді, бірақ олар ескі конструкциялар мен бронеавтомобильдерге қарсы қолданыла берді. Сондықтан, жаңа танктерге қарсы арнайы жасалған қару қажет болды. Алғашқы мақсатты түрде жасалған жаяу әскер танкке қарсы мылтығы Германияда жасалған. Mauser 1918 T Gewehr үлкен калибрлі (13,2 мм) мылтығы жаңа буын танктердің броньын тесіп өте алатын және оларды тоқтату мүмкіндігін ұсынды. Мылтықтың жоғары кері соққысы атушы үшін өте қиын болды, кейде мойын сүйегін сындырып немесе иықты шығарып тастады. Маузер мылтығының ерекшелігі, оның алдында жасалған британдық спорттық мылтықтар мен Маузер мылтықтарының дамуы болды. 13,2 x 92 мм (0,52 дюйм) патроны да ерекше емес еді, себебі сол кездегі жаңа және күшті (қара ұнтаққа қарағанда) түтінсіз ұнтақтармен құрлықтағы соғыста 0,50 дюймдік атыс қарулары қолданылған. Сол уақытта АҚШ-та ұшақтарға қарсы қолдану үшін жарты дюймдік жоғары жылдамдықты оқ-дәрі әзірленді. Ол Браунинг жасаған .50 калибрлі пулеметпен қолданылмақ. Бұл оқ қазіргі .30-06 калибрлі АҚШ жаяу әскер оқ-дәрісінен жасалған. Неміс танкке қарсы оқ туралы ақпарат тарағаннан кейін, оны көшіріп, жаңа пулемет патронының негізі ретінде пайдалану керек пе деген пікірталас болды. Алайда, кейбір талдаулардан кейін неміс оқ-дәрісі өнімділігі модификацияланған Springfield .30-06 оғынан төмен болғандықтан және жартылай жиектелгендіктен, автоматты қаруға салу қиын болды, сондықтан ол қолданылмай қалды. Браунинг M2 .50 калибрлі пулеметі бронетехникаға қарсы пулемет ретінде жұмыс істеуге лайық болды.

The first tanks, beginning with the British Mark I launched against the German trenches in World War I, were nearly impregnable to ordinary rifle fire. Most armoured cars were similarly protected, but troops rarely faced armoured cars, as they could not navigate the landscape of trench warfare very well. Though tanks and armoured cars were vulnerable to artillery, mortars, and grenades, infantry was at a significant disadvantage when facing armoured fighting vehicles since they had no effective direct fire weapon, with the exception of the ubiquitous trench mortar, improvised on the spot. In the direct fire mode, this weapon was manhandled by German infantry over the front of a trench wall and fired at low angles by eye at approaching enemy vehicles. Though somewhat effective, these actions were obviously very hazardous to any desperate mortar crew as their exposure could attract enemy fire. The first attempt at boosting penetrating power was the so called 'reversed bullet'. This used the same cartridge and bullet as the regular round, but the bullet was "reversed" and an increased propelling charge was used. The next development was a special armour piercing bullet, the K bullet (in German Patrone SmK Kurz 7.92 mm), which could also be fired from the regular infantry rifle. It had an increased propelling charge and a steel core bullet. This had about a 30% chance of penetrating the 8 mm armour of contemporary tanks if it struck the armour at a perpendicular angle. Both types had their specific advantages and disadvantages: for example, the K bullet was more expensive to produce and therefore was generally only issued to snipers and other advanced marksmen who could use it more effectively; the ordinary infantryman had to make do with reversed bullets, which were far less effective and had to be used in closer proximity to the target. In addition, both types of round damaged the rifles due to the higher propellant load and the resulting higher muzzle velocities and pressures: firstly, service life of the rifle barrel was decreased significantly because of the increased wear. Secondly, the higher pressure created in the chamber could jam the bolt, leading to the extractor claw failing to extract the cartridge and only breaking off the cartridge rim, leaving it stuck in the chamber. The strain of firing the increased charge could also burst the chamber of weaker and older rifles, at best destroying the rifle and at worst injuring or killing the rifleman. For these reasons, the K bullet and reversed bullet were not popular with the troops. Nevertheless, it gave the infantry a chance to stop a tank in an emergency, or at least injure or kill some of the crew if a bullet penetrated. Even as the rounds were introduced, tanks were being designed and built with thicker armour rendering these rounds largely ineffective, though they remained in use against the older designs and armoured cars. Hence, a purpose built weapon was required to counter the newer tanks. The first purposely designed infantry anti tank rifle was designed by Germany. The Mauser 1918 T Gewehr large calibre (13.2 mm) rifle was capable of penetrating the armour of the newer generations of tanks and allowed a chance at stopping them. The high recoil of the rifle was very hard on the firer, sometimes breaking the collar bone or dislocating the shoulder. Although the rifle was unique to its role, it was a development of the Mauser rifles and high powered British sporting rifles that had preceded it. The 13.2 x 92 mm (0.52 in) cartridge was not unusual either, as some 0.50 inch firearms had already been fielded in land warfare with the relatively new and more powerful (as compared to black powder) smokeless powders of the era. At the same time, in the US, a half inch high velocity round was being developed for use against aircraft. It would be used with the Browning designed .50 calibre machine gun. This round was upscaled from current US .30 06 calibre infantry ammunition. When word of the German anti tank shell spread, there was some debate as to whether it should be copied and used as a base for the new machine gun cartridge. However, after some analysis the German ammunition was ruled out, as its performance was inferior to the modified Springfield .30 06 round and was semi rimmed, making it difficult to feed into an automatic weapon. The Browning M2 .50 cal machine gun would go on to function as an anti armour machine gun.

Екінші дүниежүзілік соғыс

Екінші дүниежүзілік соғыс басталған кезде, тек бірнеше еуропалық елдерде ғана жоғары жылдамдықты, ірі калибрлі оқтарға негіделген танкіге қарсы мылтықтар болды, мысалы, британдық "Boys" танкіге қарсы мылтығы. Танкіге қарсы мылтықтарды алғаш рет 1939 жылы Польшаға жасалған шабуыл кезінде қолданды. Wz. 35 танкіге қарсы мылтығын көптеген поляк бөлімшелері кеңінен пайдаланды. 7.92 мм оқтар қолданылатын Wz. 35, сол кездегі барлық неміс танктеріне (Panzer I, II және III, сондай-ақ Чехословакияда жасалған LT 35 және LT 38) қарсы өте тиімді қару болды. Ол барлық жеңіл броньды техниканы жоя алатын. Ол белгілі бір қашықтықта 30 градус бұрышпен орналасқан немесе қалың броняны тесіп өте алатын. Кейіннен, жаңа үлгілерде броня қалыңдаған сайын, қолмен тасымалданатын мылтықтың тиімділігі азайды. Бұл әсіресе Малайяда байқалды, онда джунглидегі шайқастарға арнайы дайындалған жеңіл жапондық танктері британдық әскерлерге "Boys" танкіге қарсы мылтығымен жабдықталған күштерді жеңіп шықты. Алғашқыда 20 мм калибрге дейінгі кішкентай зеңбіректер қолданылды, бірақ танкіге қарсы күрес үшін тезірек күшті қарулар қажет болды, олар химиялық энергияны қолдану арқылы жасалған, яғни, жиналған зарядты танкіге қарсы гранаталар. Оларға "базука" сияқты ракеталық гранатометтер, "Panzerfaust" сияқты қайтарылмайтын зеңбіректер және ракеталық гранаталар қосылды. Люфтваффе ауыр калибрлі автоканонмен, әсіресе Бордканон BK 3,7 автоканонымен, шығыс майданында советтік бронетехникасына қарсы екі зеңбірекпен жабдықталған ұшақтарда сәтті шабуылдар жасады. Кейбір танкіге қарсы мылтықтар, мысалы, финляндиялық L 39, әлі де снайперлер тарапынан жауды мазалау үшін қолданылды, мысалы, танктердің ашық люктеріне фосфорлы оқтар ату немесе жау снайперін оның позициясынан түтін шығару арқылы қуу үшін пайдаланылды.

Корей соғысы

Екінші дүниежүзілік соғыстан қалған советтік ПТРС 41 және ПТРД-ы Корея соғысы кезінде Солтүстік Корея және Қытай әскерлері қолданды, себебі олардың қазіргі заманғы жаяу әскеріне арналған танкіге қарсы қарулары жетіспеді.

Салқын соғыс және қазіргі заман

Антитанк мылтықтарының көптеген техникалық сипаттамаларын сақтай отырып, Суық соғыс дәуіріндегі қару-жарақ Екінші дүниежүзілік соғыстағы жаяу әскерлер қолданған танкке қарсы қарулардың идеялық мұрагерлері болып табылады. Көп калибрлі снайперлік мылтықтар мен материалдық емес қарулар да олардың дизайнының бір бөлігін ғана олардан алған. Қазіргі заманғы негізгі жауынгерлік танктердің тік жақтау бронясын тесіп өте алмайтын болғанымен, олар перископтар, оптикалық құралдар, сенсорлар, танк шынжырлары және пулеметтер сияқты сыртқы жабдықтарына елеулі зақым келтіре алады. Мысалы, хорваттық RT-20 серб танктерінің жылулық көру құралдарын жою мақсатында жасалған. Олар сонымен қатар нашар қорғалған артқы бөлімдерді және көмекші көліктерді, тікұшақтарды, төмен ұшатын дрондарды және жеке құрамды істен шығаруға немесе тіпті жоюға да пайдалы.