Кіріспе
Фикциялық сюжеттік құрылғы. Ғылыми фантастикадағы сюжеттік құрылғы. Уақыт тізбегі немесе уақытша тізбек – көркем әдебиеттегі сюжеттік құрылғы, онда кейіпкерлер белгілі бір уақыт кезеңін қайта-қайта басынан кешіреді, кейде бірнеше рет, осы қайталану тізбегінен шығуға үміттене отырып. "Уақыт тізбегі" термині кейде себеп-салдар тізбегіне сілтеме жасау үшін қолданылады; алайда, себеп-салдар тізбегі өзгермейді және өзінен-өзі туындайды, ал уақыт тізбегі үнемі қайта орналасады: белгілі бір шарт орындалғанда, мысалы кейіпкердің қазасы немесе сағаттың белгілі бір уақытқа жетуі, тізбек қайта басталады, мүмкін бір немесе бірнеше кейіпкер алдыңғы тізбектен естеліктерді сақтайды.
Plot device in science fiction
The time loop or temporal loop is a plot device in fiction whereby characters re experience a span of time which is repeated, sometimes more than once, with some hope of breaking out of the cycle of repetition. The term "time loop" is sometimes used to refer to a causal loop; however, causal loops are unchanging and self originating, whereas time loops are constantly resetting: when a certain condition is met, such as a death of a character or a clock reaching a certain time, the loop starts again, possibly with one or more characters retaining the memories from the previous loop.
Тарих
Уақыт циклының алғашқы мысалы – 1915 жылы жарық көрген орыс романы «Иван Осокиннің таңғажайып өмірі», онда басты кейіпкер өмірін қайтадан бастан бастайды, бірақ екінші рет оны өзгертуге тырысады. 1939 жылдың 1 қаңтарында «Көлбеу» радиодрамасының «Уақытты өлтірген адам» атты эпизоды эфирге шықты, ол өліміне жеткен ғалымның 31 желтоқсанға тоқтап қалған уақыт машинасы туралы әңгімелейді. 1941 жылдың ақпан айында «Беймәлім» журналында жарияланған Малкольм Джеймсонның «Екі еселенген және қайта еселенген» атты әңгімесінде, бір адам кездейсоқ түрде «мүсіркел» күнді қайталауға мәжбүр болады, оның ішінде сәтті тігіс, қызмет бабында өсу, банктік тонаудың батырлықпен тоқтатылуы және сәтті үйлену ұсынысы бар. Жақындағы мысалдарға 1973 жылғы «12:01 PM» әңгімесі және оның 1990 және 1993 жылғы фильмге бейімделулері, совет фильмі «Батырға арналған айна» (1988), «Жұлдыз жолы: Келесі буын» (1992) эпизоды, американдық фильмдер «Шаян күн» (1993), «Жылаңаш» (2017), «Бақытты өлім күні» (2017), «Бақытты өлім күні 2U» (2019) және «Палм-Спрингс» (2020) және британдық психологиялық аналогтық қорқыныш веб-сериалы «No Through Road» (2009–2012) жатады. Уақыт циклдары «Doctor Who» сериалында жиі кездесетін тақырып болып табылады, ал «Heaven Sent» эпизоды «Doctor Who-ның циклға негізделген түпкілікті әңгімесі» деп сипатталған.
Жапонның танымал мәдениеті
Уақыт циклы жапондық поп-мәдениетінің, әсіресе аниме-нің танымал мотиві болып табылады. Жапондық көркем әдебиетте оның қолданылуы Ясутака Цуцуидің "Уақыт арқылы секіріп өткен қыз" (1965) ғылыми-фантастикалық романына дейін жетеді, бұл уақыт циклын бейнелейтін ең алғашқы туындылардың бірі, онда бір күнді қайта-қайта басынан кешіретін орта мектептегі қыз туралы айтылады. Кейіннен ол 1972 жылы жапондық телесериалға, 1983 жылы фильмге, 2006 жылы аниме фильмге және 2010 жылы тағы да фильмге бейімделді. "Уақыт арқылы секіріп өткен қыз" романының 1983 жылғы фильмге бейімделуі Жапонияда үлкен кассалық табысқа жетті. Оның табысынан кейін Мамору Ошиидің "Урусей Яцура 2: Әдемі арман" (1984) анимациялық фильмі және содан кейін "Кимагуре Оранж Род" (1984–1988) аниме сериалы басталып, көптеген аниме мен манга туындылары пайда болды. Уақыт циклы енді анимеде жиі кездесетін мотивке айналды. Мысалдарға "Higurashi When They Cry" (2002) визуалды романы мен аниме франшизасы, "Haruhi Suzumiya" (2003) жеңіл роман және аниме франшизасы, Мамору Ошиидің "Ghost in the Shell 2: Innocence" (2004) жапондық киберпанк аниме фильмі, Хироши Сакуразаканың "All You Need is Kill" (2004) ғылыми-фантастикалық жеңіл романы, ол Том Крузбен бас рөлдегі "Edge of Tomorrow" (2014) Голливуд фильміне бейімделді, жатады.
Пазл ретінде
Уақыт циклдары бар әңгімелер көбінесе кейіпкердің уақыт арқылы әрбір кезекті циклден үйренуімен байланысты. Шейла Гарсия Каталан және авторлар тобы ұқсас талдау ұсынады, олардың пікірінше, басты кейіпкердің уақыт циклынан шығудың ең көп кездесетін жолы – білім жинау, сақталған естеліктерді пайдаланып алға жылжу және, әрі қарай, циклден шығу. Осылайша, уақыт циклы – бұл мәселені шешу процесі, ал әңгіме интерактивті жұмбаққа айналады. Уақыт циклын жұмбақ ретінде бейнелеу, кейіннен ойыншыға ережелерді өздері анықтау және түсіну мүмкіндігін беретін уақыт циклдарының механикасына негізделген бейне ойындарға жол ашты. Мысалы, The Legend of Zelda: Majora's Mask, Minit, The Sexy Brutale, Outer Wilds, 12 Minutes, Returnal және Deathloop сияқты ойындар ойыншыға циклдегі оқиғалардың тізбегін анықтап, кейіпкерді соңғы рет цикл арқылы жүргізіп, ойынды сәтті аяқтауға мүмкіндік беру үшін жасалған. Tequila Works компаниясының бас директоры, "The Sexy Brutale" ойынын жасаған Рауль Рубионың айтуынша: "Уақыт циклдары ойыншыларға белгілі бір бастапқы жағдайдан тәжірибе жасап, цикл ішінде алға жылжуға көмектесетін нәрсені анықтап, осы құрылымға жаңа элементтер қосып, ойынды жақсырақ, жылдам және ақылдырақ ойнауға мүмкіндік береді, соның арқасында берік процесс құруға болады".