Кіріспе

La Jetée (ла жете) — Крис Маркер режиссерлік еткен 1962 жылғы француз ғылыми-фантастикалық фильм. Фильм негізінен тұрақты кадрлардан құралған және ядролық соғыстан кейінгі уақыт саяхаты бойынша эксперименттің оқиғасын баяндайды. Оның ұзақтығы 28 минут, түсірілімі қара-ақ. Бұл фильм қысқаметражды фильмдер бойынша Жан Виго сыйлығына ие болды. 1995 жылғы «12 маймыл» ғылыми-фантастикалық фильмі «La Jetée» фильмінен шабыттанды және бірнеше идеяларды тікелей қабылдады.

Сюжет

Адам – үшінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі апокалиптикалық Париждегі тұтқын, онда аман қалғандар Шайо сарайы галереяларында жер астында өмір сүреді. Ғалымдар уақыт саяхатын зерттейді, «өткен мен болашақты қазіргі уақытты құтқару үшін шақыру» мақсатымен сынаушыларды әртүрлі кезеңдерге жіберуді үміттенеді. Олар уақыт саяхатының соққысына психикалық тұрақтылық таныта алатын сынаушыларды табуда қиындыққа кезеді. Ғалымдар ақыры басты кейіпкерге тоқталады; оның өткенге апаратын кілті – соғысқа дейінгі балалық шағында Орли әуежайындағы бақылау платформасында («орналасқан жерде») көрген әйел туралы шамалы, бірақ маңайлы естелік. Ол не болғанын толық түсінбесе де, бір адамның өлгенін көргенін білген. Бірнеше әрекеттен кейін ол соғысқа дейінгі кезеңге жетеді. Ол естелігіндегі әйелмен кездеседі, олардың арасында романтикалық қарым-қатынас туады. Өткенге сәтті сапардан кейін, тәжірибешілер оны алыс болашаққа жіберуге тырысады. Болашақтың технологиялық жағынан дамыған халқымен қысқа кездесуде оған өзінің қираған қоғамын жаңартуға жеткілікті қуат блогы беріледі. Ол оралғанда, міндеті орындалғаннан кейін, түрмешілері өлім жазасын орындауға дайын екенін түсінеді. Оған болашақтың халқы хабарласып, оны олардың уақытына қашып кетуге көмектесуді ұсынады; бірақ ол соғысқа дейінгі балалық шағына қайта оралуын сұрайды, әйелді қайта табуға үміттенеді. Ол өткенге қайта оралады, әуежайдағы орналасқан жерге қойылады, және өзінің бала кезіндегі өзі де сол уақытта онда болуы мүмкін екенін түсінеді. Ол әйелді табуға көбірек мән береді және оны тез байқайды. Алайда, ол оған қарай жүгіргенде, оны соңынан ерген түрмешілердің адамы бар екенін көреді және оның оны өлтіруге дайын екенін түсінеді. Соңғы сәттерінде ол бала кезінде көрген оқиғаның, содан бері оны мазалап жүрген оқиғаның – өзінің өлімі болғанын түсінеді.

Өндіріс

"La Jetée" толығымен оптикалық басып шығарылған фотосуреттерден құралған, әр түрлі ырғақпен ойнатылатын фотомонтаж ретінде жасалған. Онда тек бір қысқа кадр бар (жоғарыда аталған әйелдің ұйықтап, кенеттен оянуы), ол кинокамерамен түсірілген, себебі Маркер оны тек бір түстен кейін ғана жалдауға мүмкіндік алды. Суреттер Pentax Spotmatic камерасымен, ал кино түсірілімдері 35 мм Arriflex камерасымен түсірілді. Фильмде неміс тіліндегі шағын күңкілдеулерден және әуежай терминалындағы адамдардың сөйлесуінен басқа диалог жоқ. Оқиға дауыстап баяндалады. Батыр мен әйелдің кесілген ағаш діңіне қараған көрінісі – Альфред Хичкоктің 1958 жылғы "Vertigo" фильміне сілтеме, сонымен қатар Маркер бұл фильмге 1983 жылғы "Sans soleil" фильмінде де сілтеме жасайды. "La Jetée" фильмінің монтаждауы фильмнің қарқындылығын арттырады. Көріністердің келісімсіз тіркесуі мен өңінің өзгеруі арқылы, фильмде керемет және мазасыз атмосфера тудырады, бұл ІІІ дүниежүзілік соғыстың апаттық қырылуының тақырыбына үлес қосады. "12 маймыл" фильмінің режиссері Терри Гиллиам монтаждауды "жай ғана поэзиялық" деп сипаттайды, оның себебі – қысқа фильмде қолданылған монтаж бен саундтректің үйлесімі. Фильм фотомонтаж ретінде ойналғандықтан, дыбыс ғана үздіксіз өзгеріп тұрады. Бұл туындыда қолданылған дыбыс минималды, ол баяндау, оркестрлік музыка және дыбыс эффектілері түрінде көрінеді. Саундтректің ырғақтық үлгілері фильмнің қарқындылығын арттыратын құрылымдық элементтер болып табылады. "Көшіру дыбыспен синхронды. Оқиға өткеннен қазіргіге қарай жылдамдағанда, "La Jetée" көңілдегі байланыстылықты жасайды". Саундтрек фильмдегі қозғалыс және уақыттың өзгеруі туралы иллюзияны күшейтеді.

Интерпретация

Қара және көк, соғыстан кейінгі француздық көркем әдебиет туралы зерттемесінде Кэрол Мавор «Ла Жете» фильмін «ешқандай жерде (утопия) ешқандай уақытта (ухрония)» өтетіндей деп сипаттайды, оны ертегінің уақыты мен кеңістігімен байланыстырады. Ол одан әрі былай түсіндіреді: «Тілдің өзі басқа әлемге тап болған ертегілік таңғажайыпты еске түсіреді: «Ла Жете» «là j'étais» (әлде де мен болдым) дегенді білдіреді». Мавор «утопия» терминін оның жалпы қолданылуына сәйкес пайдаланбайды; ол фильмдегі дистопия/утопияның екіұштылығын да сипаттайды: «Бұл утопияға үмітпен толы дистопия, немесе дистопияның қаупімен тілген утопия». Tor Books блогеры Джейк Хинксон фильм туралы эссесінің тақырыбында өзінің түсінігін «Уақыттан қашу жоқ» деп қорытындылады. Ол былай деп толықтырды: text= [Басты кейіпкер] өткеннің біз ойлағандай әдемі емес екенін біледі. Оған қайта оралу – оны ешқашан түсінбегенімізді түсінуге жетелейді. Сонымен қатар, Маркер көрермендеріне жеткізгісі келген хабарды ұмыту мүмкін емес – адам өз уақытынан қашып құтыла алмайды. Өзімізді жоғалтуға тырыссақ та, біз әрқашан осы әлемге, осы сәттегі өмірге қайта ораламыз. Қорыта айтқанда, қазіргі уақыттан құтылудың жолы жоқ. Хинксон бейнелердің символдық қолданылуына да назар аударады: «Адамның көзі бір түрлі төсеммен байланады, ал ол бейнелерді көреді. Осы тапсырмаға адамның таңдалу себебі – ол белгілі бір бейнелерге байланыстылығының арқасында өткір ойын сақтап қалған». Осылайша, фотосуреттер арқылы айтылатын фильм бейнелерді қарау туралы болады. Маркер өзі «Ла Жете» фильмін емес, фотороман деп атағанын да атап өткен жөн. Янис Карпузис «Ла Жете» фильмін структуралистік тұрғыдан талдап, оны аралық өнер туындысы ретінде қарастырады: Крис Маркер өзінің фотосуреттік сапасы бар объектілер мен жағдайлардың «архивін» жасайды, ал олар суреттерге тән бірдей сипаттамаларға ие болады. Медиа (фотография және кинематография) мен фильмдік белгі (фильм кадрлары, сюжеттік желі және повествование) арасындағы диалог үнемі фондық рөлде болады.

Бостандыққа шығу, марапаттар мен танылу

1963 жылы Prix Jean Vigo сыйлығы "Ең үздік қысқаметражды фильм" номинациясы бойынша "Ла Жетье" фильміне берілді. Сол жылы "Ла Жетье" Локарно халықаралық кинофестиваліне, Триест ғылыми-фантастикалық кинофестиваліне және Мангейм-Хайдельберг халықаралық кинофестиваліне қосылды. Одан бері фильм бірнеше заманауи кинофестивальдерге қатысты, оның ішінде 2009 жылы Буэнос-Айрес халықаралық тәуелсіз кинофестивалі, 2011 жылы "Cine//B кинофестивалі" және 2019 жылы Амстердам халықаралық деректі фильмдер фестивалі. 2010 жылы Time журналы "Ең жақсы 10 уақыт саяхаты туралы фильм" тізімінде "Ла Жетье" фильмін бірінші орынға қойды. 2012 жылы Sight & Sound сауалнамасымен сәйкес, Британдық кино институты "Ла Жетье" фильмін барлық уақыттағы 50 ең ұлы фильм деп атады. 2022 жылы ол Sight & Sound сыншыларының сауалнамасында 67-ші орынды, ал режиссерлердің сауалнамасында 35-ші орынды иеленді.

Танымал мәдениетте

Ғылыми фантастика жазушысы Уильям Гибсон бұл фильмді өзінің маңызды ықпалдарының бірі деп есептейді. 2022 жылдың 8 қарашасында Чикаго Фриндж Операсы Сет Бустед пен Дж. Роберт Леннонның фильмге негіделген камералық операсының әлемдік тұңғыш қойылымын ұйымдастырды.

Музыка

1989 жылы Sigue Sigue Sputnik тобының "Dancerama" сингліне түсірілген бейнеклип La Jetée фильміне арналған құрмет көрсету болып табылады. Бұл фильм Дэвид Боуидің "Jump They Say" (1993) бейнеклипіне де әсер еткен туындылардың бірі. Чикаголық Isotope 217 тобы 1997 жылғы "The Unstable Molecule" альбомына "La Jetée" әнін жазды. 1998 жылғы "TNT" альбомында Isotope 217 тобының қосалқы жобасы саналатын Tortoise пост-рок тобы осы әннің "Jetty" деген баламалы нұсқасын ұсынды. Екеуі де фильмнен шабыттанды. 2011 жылы Kode9, Ms. Haptic, Марсель Вебер (MFO) және Люси Бенсон Unsound фестивалі үшін La Jetée фильміне құрмет көрсетті. Солтүстік Ирландиялық Two Door Cinema Club рок-тобы 2016 жылғы "Gameshow" альбомын таныстырған кеште осы фильмді көрсетті. Альбомдағы соңғы трек, "Je viens de la", La Jetée фильмінен шабыт алып, фильмнің басты кейіпкерінің саяхатын бейнелейді.

Фильм

Терри Гиллиамның 1995 жылғы «12 маймыл» фильмі «Ла Жете» фильмінен шабыттанды және одан бірнеше түсініктерді тікелей алды (осы қарызы бастапқы титрлерде мойындалды). 2003 жылғы «La puppé» қысқаметражды фильмі «Ла Жете» фильміне құрмет көрсетумен қатар, оны пародиялау болып табылады. 2007 жылғы мексикалық «Шыныққан жыл» фильмі, толығымен тұрақты кадрлар арқылы баяндалған, «Ла Жете» фильмінен шабыттанды. 2018 жылғы испандық «Entre Oscuros Sueños» фильмі, онда да тұрақты кадрлармен түсірілген кино түсінігі қолданылды, толығымен «Ла Жете» фильмінен шабыттанды. «Дүние досы» екі актерлік фильм, ол басқалармен қатар «Ла Жете» фильмінен де шабыт алды.

Ойындар

Fallout сериясының бірінші бөлімінің суретші-қоюшысы La Jetée фильміндегі технологияның стилімен әсерленді.

Байланысты медиа

1992 жылы Zone Books кітабы фильмнің түпнұсқа суреттерін және ағылшын және француз тілдеріндегі сценарийін жариялады.

Үй медиасы

2-ші аймақта фильм Arte Video шығарған La Jetée/Sans soleil жинағында ағылшын тіліндегі субтитрлермен қол жетімді. 1-ші аймақта Criterion Collection La Jetée/Sans soleil комбинациясы DVD / Blu-ray шығарды, онда ағылшын немесе француз тіліндегі дыбыстауды таңдау мүмкіндігі бар.