Кіріспе

Ирландияның ирланд тіліндегі атауы – Éire, ол "Ирландия" деген мағынаны білдіреді. Ағылшын тіліндегідей, Éire аталымы Ирландия аралының және Ирландия Республикасының атау ретінде қолданылады, бұл Республика аралдың 85% жерін басқаратын тәуелсіз мемлекет. Ал қалған солтүстік-шығыс бөлігі Солтүстік Ирландияның құрамына кіреді. Бұл атау кейде ағылшын тілінде де қолданылады (/lang/'/ɛər//ə/ AIRə).

Этимология

Қазіргі заманғы ирландтық Эйре атауы, Ирландияның және гаэльдік құдайдың есімі болған Эриу деген ежелгі ирланд сөзінен туындады. Эриу, Ирландияның қамқоршы құдайы, егемендік құдайы немесе жай ғана жер құдайы деп саналады. Эриу, реконструкцияланған архаикалық ирланд тіліндегі *Īweriū, ал одан әрі протокельт тіліндегі *Φīwerjon (жазылуы Φīwerjū) сөзінен шыққан. Бұл, түпнұсқалы индоевропалық *piHwerjon ("өнімді жер" немесе "мол жер") (қазіргі Ұлыбритания және Ирландия) тілінен тарағанын көрсетеді. Клавдий Птолемей өзінің "География" кітабында (шамамен 150 ж.б.э.) аралды Иуерния деп атады (жазылуы Ἰουερνία; "ou" әрпі /w/ дыбысын білдіреді) және оңтүстік-батыста тұратын (Ἰούερνοι, Iouernoi немесе Iverni) тайпалық тобын атады. Этимологиялық тұрғыдан алғанда, тиар (тарихи форма) *téir түріндегі сөздердің болмауы, Эйре сөзінің *é дыбысының дамуына кедерілтіде. Сонымен қатар, ежелгі ирланд тіліндегі "í" ("арал") сөзі, ежелгі норвеж тілінен алынған "ey" ("арал") сөзінен кейін пайда болғандықтан, тарихи алдындағы Ирландияда болған емес.

Эир мен Эриннің айырмашылығы

Эйре – ирланд тілінде Ирландия аралының аты ғана, кейде ағылшын тілінде де қолданылады, ал Эрин – Ирландияның кең таралған поэтикалық атауы, мысалы, «Эрин го брах» сөйлеміндегідей. Екеуінің арасындағы айырмашылық – ирланд тіліндегі есімдердің грамматикалық формаларының (кейстер) арасындағы айырмашылық. Эйре – атау септігі, яғни сөйлемдегі бағынышты сөз болып табылатын есімдер үшін қолданылады, қандай да бір әрекетті орындаушы есім. Эрин сөзі Éirinn сөзінен туындаған, ол Éire есімінің ирланд тіліндегі жінама септігін білдіреді. Бұл форма Déise диалектісінде, сондай-ақ кейбір стандартты емес төңкерліктерде, шотланд гаэль тілінде (мұнда Ирландия үшін әдеттегі сөз Èirinn) және мэнктің тілінде (ирланд және шотланд гаэль тілдері сияқты гойдель кельт тілі) қолданылады, онда сөз «Nerin» деп жазылады, ал алғашқы «n» әрпі «in/an» деген сөздің алғашқы буынының қалыптасуын көрсетеді («ішінде» мағынасында, мысалы, ирланд тіліндегі in Éirinn, шотланд тіліндегі an Èirinn/ann an Èirinn – «Ирландияда»). Īireann (мысалы, stair na hÉireann – «Ирландия тарихы») деген жінама септік Ирландиядағы компаниялар мен мекемелердің атауларының гаэль тіліндегі формаларында кездеседі, мысалы, Iarnród Éireann (Ирландия темір жолы), Dáil Éireann (Ирландия Парламенті), Poblacht na hÉireann (Ирландия Республикасы) немесе Tuaisceart Éireann (Солтүстік Ирландия).

Мемлекеттік атау ретінде

1937 жылы Эмон де Валера басшылығымен қабылданған Ирландия конституциясының 4-бабында «Éire – мемлекеттің атауы, немесе ағылшын тілінде Ireland» делінген. Конституцияның ағылшын тіліндегі кіріспесінде халық «Біз, Éire халқы» деп сипатталған. 8-бапта ирланд тілі «ұлттық» және «бірінші ресми» тіл ретінде белгіленгеніне қарамастан, Éire күнделікті сөйлесім мен әдебиеттен белгілі бір дәрежеде шығып қалды және мемлекет басқа барлық тілдерде Ireland немесе оның эквиваленті деп аталады. «Éire» атауы 1922 жылдан бері Ирландия пошта маркаларында; барлық ирланд монеталарында (соның ішінде ирланд евро монеталарында); және 1937 жылдан бері «Ireland» атауымен бірге паспорттар мен басқа да ресми мемлекеттік құжаттарда қолданылады. «Éire» Ирландия президентінің мөрінде қолданылады. Бастапқыда, 1937 жылдан кейін Ұлыбритания тек «Eire» атауын қолдануды талап етті және «Ireland» атауын қабылдаудан бас тартты. Ол осы позицияны заңмен бекіткен 1938 жылғы Eire (келісімдерді растау) заңын қабылдады. 1948 жылғы Лондон Олимпиадасында ұйымдастырушылар ирланд командасының «Eire» туымен жүріп өтуін талап етті, басқа барлық командалар өздерінің ағылшын тіліндегі аттары бойынша жүріп өткеніне қарамастан. Ұлыбритания үкіметі жалпы алғанда «Ireland» деген сөзді мемлекетке қатысты қолданудан аулақ болды және сенатор Томас О’Коннелл «Eirish сияқты ессіз атаулар» деп сипаттаған сөздерді қолданды. Алайда, «Eirish» терминін АҚШ-тағы кейбір жазушылар да қолданды, олар «Eirish халқына» сілтеме жасады. «Éireann» генитивін сын есім ретінде қолданып, Ұлыбритания БАҚ «Éireann министрлері» және «Éireann армиясы» деп жазды. 1949 жылғы Ireland заңы оны «Republic of Ireland» деп өзгертті. 1998 жылғы Беделді Жұма келісімінен кейін ғана Ұлыбритания үкіметі «Ireland» деген қарапайым атауды қабылдады, сонымен бірге Ireland Республикасы Солтүстік Ireland үстінен аумақтық талаптарынан бас тартты. 1937 жылғы Конституцияға дейін «Saorstát Éireann» (Ирландия еркін мемлекетінің ирландша атауы) көбінесе қолданылды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде (Emergency деп белгіленген) ирланд кемелерінің қабырғалары мен палубаларына үлкен «EIRE» (және ирланд үш түсті туы) боялды, осылайша оларды бейтарап күштер ретінде тануға болады. 1947 жылғы Sinn Féin Funds ісінде, жоғары және Жоғарғы соттағы істерде күдік танылғандардың бірі «Eire бас прокуроры» деп аталды, және 1940 жылдардың соңында «Eire» мемлекеттің ағылшын тіліндегі сипаттамасы ретінде қолданылған ұқсас жағдайлар болды. 1922–1938 жылдары ирландтық автомобильдердегі халықаралық тақта «SE» болды. 1938 жылдан 1962 жылға дейін ол «EIR» деп белгіленді, бұл Éire деген сөздің қысқартылған түрі. 1950 жылы Clann na Talmhan депутаты Бернард Коммонс Dáil-ге үкіметке «шетелдіктер осы елмен көбірек байланыстыратын анықтама әріптерін қабылдау мақсатында EIR әріптерін бейнелейтін туристік анықтама тақтасын» қарастыруды ұсынды. «EIR» 1952 және 1958 жылғы «Жол қозғалысы (үшінші тарапқа қауіп) (қонақ жүргізушілер) ережелерінде» көрсетілген. 1961 жылғы «Механикалық қозғалтқышпен жүретін көлік құралдары (халықаралық айналым) туралы» жарлық EIR-ді көрсетті, бірақ IRL-ге де рұқсат берді. 1962 жылға қарай «IRL» қабылданды. 1947 жылғы конвенцияға сәйкес Ирландияда тіркелген ұшақтар Éire үшін «EI» әрпімен басталатын тіркеу белгісін алып жүреді. 2007 жылдың қаңтарынан бастап, Еуропалық Одақтың отырыстарындағы ирланд үкіметінің тақталарында Éire және Ireland есімдері бірге көрсетілді, ирланд тілінің Еуропалық Одақтың жұмыс тілі ретінде қабылдануынан кейін.

Ере емес, Эре деп жазылады

1938 жылы британ үкіметі 1938 жылғы «Эйре (келісімдерді растау) туралы» заңында британдық заңнаманың бұдан былай Ирландия еркін мемлекетін «Эйре» деп атау керектігін (бірақ «Ирландия» деп атамайтындығын) белгіледі. Бұл 1949 жылғы «Ирландия туралы» заңмен өзгертілді, онда мемлекеттің ағылшын құқығы бойынша ресми атауы «Ирландия Республикасы» деп өзгертілді. 1938 жылғы заң 1981 жылы жойылды, ал 1996 жылы британ журналисі «Эйре» атауын «қазіргі кезде сирек қолданылатын, ескірген нәрсе» деп сипаттады. Алайда, Ирландияда «Eire» деп жазу дұрыс емес еді. Ирланд тіліндегі мәтіндер гаэль әліпбиімен басылғанда, үлкен және кіші әріптерге диакритикалық белгілер (жазу акценттері) қосылды. 1940 жылдардың соңында, басқа реформалармен бірге, баспа ағылшын тілінде қолданылатын латын әліпбиіне көшті. Сінеад фада (жеңіл акцент) үлкен әріптерге қойылуы керек пе деген күмән болды. Ол барлық ирланд мәтіндерінде сақталғанмен, ирланд тіліндегі қысқа фрагменттер немесе ағылшын мәтіндерінде пайда болғанда көбінесе алынып тасталды. 1974 жылы Ноэль Даверн Дэйлде неліктен ирланд пошта маркаларында ÉIRE емес, EIRE деп жазылғанын сұрады. Пошта және телеграф министрінің жауабы:
«Соңғы он жылда шығарылған көптеген ирланд пошта маркаларында акцент белгісі көркемдік тепе-теңдікті сақтау мақсатымен және ирланд тілін рим әліпбиімен көрнекі мақсаттар үшін басып шығарудың қалыпты тәжірибесіне сәйкес қойылмайды. Бұл басылымдық конвенция және Франция сияқты бірнеше еуропалық тілдерге тән. Даверн EIRE-ді жартылай қате деп есептеді, себебі eire сөзінің өзі «ауырлық, жүк немесе жауапкершілік» деген мағынаны білдіреді. Министр: «Маркадағы сөз «eire» дегенді білдірмейді және Даверннен басқа ешкім оны «eire» деп түсінбейді» деді. Ирландияның пошталық индекстер жүйесі Eircode деп аталады. 2006 жылы Ирландияның электр желісі EirGrid компаниясына берілді. «BetEire Flow» (eFlow) компаниясы – «жақсырақ» сөзімен байланысты аталған, Дублиннің батысындағы West Link көпіріндегі электрондық төлем жүйесін басқаратын француз консорциумы. 2008 жылы Дублин компанияларды тіркеу кеңсесінің мәліметі бойынша, 500-ден астам компанияның атында Éire сөзі қандай да бір формада қолданылған.