Кіріспе
Ирландиядағы жер-атаулардың басым көпшілігі ирланд тіліндегі атаулардың ағылшыншаға ауысуы болып табылады; яғни, ирланд атауларының ағылшын тілінің фонетикасы мен жазуына бейімделуі. Дегенмен, кейбір атаулар тікелей ағылшын тілінен, ал азын-малы көне норвег және шотланд тілдерінен келген. Ирландиядағы жер-атауларды зерттеу елдің тарихы мен географиясының ерекшеліктерін, сондай-ақ ирланд тілінің дамуын ашады. Ирландияның өзінің аты ирланд тіліндегі Éire деген сөзден және герман тіліндегі land сөзінен құралған. Мифологияда Эйре – жер және биліктің ирланд құдайы (Эриу туралы қараңыз). Кейбір жағдайларда ресми ағылшын немесе ағылшынша аудармасы, ресми ирланд тіліндегі атаудан мүлдем өзгеше болуы мүмкін. Мысалы, Дублин: оның аты ирланд тіліндегі dubh linn ("қара көл" деген мағынаны білдіреді), бірақ ирланд тіліндегі атауы Baile Átha Cliath ("құбылмалы өткелдің қаласы" деген мағынаны білдіреді).
The vast majority of placenames in Ireland are anglicisations of Irish language names; that is, adaptations of the Irish names to English phonology and spelling. However, some names come directly from the English language, and a handful come from Old Norse and Scots. The study of placenames in Ireland unveils features of the country's history and geography and the development of the Irish language. The name of Ireland itself comes from the Irish name Éire, added to the Germanic word land. In mythology, Éire was an Irish goddess of the land and of sovereignty (see Ériu). In some cases, the official English or anglicised name is wholly different from the official Irish language name. An example is Dublin: its name is derived from the Irish dubh linn (meaning "black pool"), but its Irish name is Baile Átha Cliath (meaning "town of the hurdled ford").
Ағылшын тілінен шыққан атаулар
1169 жылы басталған Ирландияға нормандықтардың шабуылынан кейін, англо-норман және ағылшын тіліндегі жер-атаулары англо-нормандықтар бақылауындағы аймақтарда пайда болды. Олардың көпшілігі "The Pale" шекарасында орналасқан – бұл ең ұзақ уақыт ағылшын тікелей билігінде болған және ағылшын тілі мен мәдениеті үстемдік құрған аймақ. Ол шығыс жағалау бойында солтүстіктегі Дундалктен оңтүстіктегі Далкейде дейін созылып жатыр. 1556-1641 жылдар аралығында, Ирландияны жаулау кезеңінде ағылшыздар елдің бір бөлігін Ұлыбританиядан келген қоныс аударушылармен қоныстандырды. Бұл "Ирландия плантациялары" деп аталады. 1601 жылғы Кинсейл шайқасындағы жеңілістен кейін, Гел аристократиясы континенттік Еуропаға қашқаннан соң, солтүстік провинция Ольстер ең көп отарланған аймаққа айналды. "Ольстер плантациясы" аясында қоныс аударғандар ағылшын тілін білуі керек еді, олардың көпшілігі Шотландияның төмендіктерінен және Солтүстік Англиядан келген адамдар еді. Нәтижесінде, Солтүстік-Шығыс Ольстерде де ағылшын тілінен туындаған көптеген жер-атаулары бар. Мұндай жер-атаулары көбінесе ғимараттар мен басқа да адам жасаған нысандарды көрсетеді. Олар жиі қала, тон, виль, қалашық, көпір, диірмен, сарай, шіркеу сияқты сөздерді қамтиды. Дегенмен, тау, монт, орман, шығанақ, бұлақ сияқты атаулар да жиі кездеседі. Кейбір жер-атаулары ағылшын тілінен шыққандай көрінеді, бірақ шындығында халық этимологиясының нәтижесінде өзгертілген ағылшынға аударылған ирландша атаулар. Мысалы, Лонгфорд (ga an Longphort 'доқ'), Апперленд (Áth an Phoirt Leathain – "кең (өзен) жағалауындағы брод") және Форкхилл (Foirceal – "түтік") осыған дәлел.
Шотландиялық атаулар
Ольстер плантациясы кезінде қоныстанған төменгі шотландтар Ирландияның солтүстігіндегі жер-су атауларына, әсіресе Ольстер шотландтарының аймақтарында үлкен үлес қосты. Шотландтың ықпалы Burnside (өзен), Calheme ('Cauldhame' - суық үйден), Corby Knowe (қара қарға төбесі), Glarryford ('glaurie' - лайлы), Gowks Hill (құмай), Loanends (жолдардың соңы) Антрим графтығында, Crawtree (қара қарға), Whaup Island (қияқ), Whinny Hill ('whin' - бұталы өсімдік) Даун графтығында және жиі кездесетін өзен (burn), беткей (brae), тас немесе шөптен тұрғызылған қабырға (dyke), жол немесе бағыт (gate), төбе (knowe), батпақ (moss), шақырық немесе арық (sheuch немесе sheugh) және тар көше (vennel) сияқты элементтерде көрінеді. Кейбір шотланд элементтері стандартты ағылшын әліпбисінде жазылғандықтан көместес болуы мүмкін.
Басқа шығу тегі бар атаулар
Ирландиядағы кейбір жерлердің атаулары гаэль, норвег немесе ағылшын тілінен өзгеше. Мұның бір себебі – шетелдік атаулар туған жердегілерге қарағанда көбірек сәнге ие деп есептелуі мүмкін. Әсіресе орта таптың қоныс аудандарында итальяндық атаулар осы себеппен қолданылып, көптеген көшелер (мысалы, Далкидегі Вико көшесі мен Сорренто көшесі) және тұрғын үйлер осылайша аттарын алған. Кемде-кем жағдайда, бұл толыққанды қала маңы аудандарына атау беруге алып келді (мысалы, Корктегі Монтенот және Тиволи). Дублиннің Портобеллосы 1739 жылғы Порто Белло шайқасындағы британдық жеңіске құрмет көрсету үшін аталған. Жер атауларының тағы бір көзі – англо-нормандық тілі. Ирландиядағы нормандық тегі бар фамилиялардың көптігін ескерсек, олардың өте сирек кездесуі таң қалдырады. Дегенмен, кейбір мысалдар бар, мысалы, Буттевант қаласы (Барри әулетінің «Boutez en Avant» ұранынан) және Бриттас ауылы (нормандық француз тіліндегі Bretesche, «қаңқа, ағаш тіреу») осылай аталған. Кейбіреулері ирланд немесе ағылшын сөздерінің біріктірілуінен пайда болған, мысалы, Castletownroche, ол ағылшын тіліндегі Castletown және француз тіліндегі Roche («тас») сөздерінің қосындысы. Ең көп тараған атау – Паллас (нормандық paleis, «шекара қоршауы») – 20-дан астам жер атауында кездеседі, соның ішінде Палласгрин және Палласкенри қалаларында. Ривс қамалы мен Селбриджге жақын Ривс ауылы англо-нормандық rive («өзен жағасы») сөзінен ат алған. Басқа да жерлердің атаулары Ирландиядан тыс жердегі діни орындардан алынған. Мысалы, Дублиндегі Лурдес көшесі және Корктегі Пик-дю-Жер саябағы. Солтүстік және Оңтүстік Солтүстік барнондары Saltus Salmonis, Leixlip қаласының латынша нұсқасы (норвег тілінен Lax Hlaup, «бөден секіруі») сөздерінен туындаған. Кейбір тіл білімі мамандары, соның ішінде Тео Веннеман, Ирландияның ежелгі атауы Иверния немесе Гиберния протосемит *’i: weriju («мыс аралы») сөзінен шыққан деп санайды.
Солтүстік Ирландия
Солтүстік Ирландияда ирланд тілінің мәртебесі жаңадан мойындалғанымен, бұл екі тілді жол белгілеріне қатысты емес – оларды орнату мәселесі жеке аудандық кеңестердің қарауына берілген. Ферманаг және Омаг, Дерри қаласы және Страбайн, Армаг қаласы, Банбридж және Крейгавон, Мойл, Магерфелт, Ньюри, Моурн және Даун, сондай-ақ Кукстаун кеңес аймақтарындағы кейбір қалаларда құттықтау белгілерінде екі тілде жазылған атаулар кездеседі (мысалы, "ОМАГ" An Ómaigh). Егер жеткілікті қолдау болса, жергілікті тұрғындардың өтініші бойынша ирланд тіліндегі көше белгілерін орнатуға болады.
Облыстардың атаулары
Ирландияда төрт провинция бар, олардың үшеуінің ағылшын тіліндегі атауы ежелгі ирланд провинциялық аты мен ескі скандинавиялық «жер/аумақ/орналасқан жер» терминінің – staðr – қосылысынан туындаған. Коннахт, кейде Коннот деп ағылшыншаланады, Коннахта әулетінен шыққан, яғни «Коннның ұрпақтары» деген мағынаны білдіреді. Қазіргі ирланд тілінде бұл Коннахта немесе Куйге Коннахт деп аталады. Мунстер, Мумхан мен ескі норвегтердің staðr сөзінен құралған, «Мумхан жері» дегенді білдіреді. Қазіргі ирланд тілінде бұл Мхумайн немесе Куйге Мумхан деп аталады. Лейнстер, Лайгин мен ескі норвег тілінен алынған staðr сөзінен туындаған, яғни «Лайгин жері» дегенді білдіреді. Қазіргі ирланд тілінде ол Лайгин немесе Куйге Лайгин деп аталады. Ольстер, Улаид пен ескі норвег тілінен алынған staðr сөзінен құралған, «Улаид жері» деген мағынаны білдіреді. Қазіргі ирланд тілінде ол Улаид немесе Куйге Улад деп аталады. Ирланд тілінде провинциялар куйги деп аталады, жекеше түрі – куйге. Куйге сөзі бастапқыда «бесінші» дегенді білдірген, яғни Ирландияның бестен бір бөлігін. Себебі, Мит, Ирландияның Жоғары Королінің ордасы ретінде, бір кезде қазіргі Мит, Вестмит және айналасындағы округтердің бөліктерін қамтитын жеке провинция болған. Кейін Мит Лейнстерге қосылды.