Ирландия: Латынша атауы мен тарихы

Кіріспе

Ирландияның классикалық латынша атауы – Гиберния. Гиберния атауы грек географиялық еңбектерінен алынған. шамамен б.з.д. 320 жылы солтүстік-батыс Еуропаны зерттеу кезінде Массалиялық Пифей аралды Иерне (Ἰέρνη деп жазылған) деп атады. шамамен б.з. 150 жылы жазылған «География» кітабында Клавдий Птолемей («Птолемей») аралды Iouerníā (Ἰουερνία деп жазылған, мұнда "ου"/ou әрпі w дыбысын білдіреді) деп атады. Рим тарихшысы Тацит өзінің «Агрикола» (б.з. 98 жылы) кітабында Гиберния атауын қолданады. Ἰουερνία Iouerníā – бұл *Īweriū кельт атауының грекше нұсқасы, содан кейін ирланд тілінде Эриу және Эйре есімдері пайда болды. Латын тілінде бұл атау hībernus сөзінің ықпалымен «қыс елі» деген мағынада өзгертілді, бірақ «қыс» сөзінің басында ұзын «i» әрпі тұрады.

Римнен кейінгі қолданыс

Жоғары патша Брайан Бору (шамамен 941–1014) өзінің атағын скоттардың императоры болуына негіздеді, латын тілінде Imperator Scottorum, гаелдердің императоры деп аталды. 1172 жылдан бастап Ирландияның Лордтығы Англия короліне Dominus Hibernie (sic, Hiberniae үшін; Dominus Hybernie), «Ирландияның Лорды» деген қосымша атақ берді. Ирландия Корольдігі латын мәтіндерінде қолдану үшін Rex Hiberniae, «Ирландия королі» атауын қабылдады. 1541 жылғы әлем картасында Жерар Меркатор Ирландияны «Гиберния» деп көрсеткен. 1642 жылы, 1650 жылға дейін Ирландияның көп бөлігін басқарған католик жер иелерінің әкімшілігі – Ирландия Конфедерациясының ұраны Pro Deo, Rege et Patria, Hibernia Unanimis болды. Классикалық стильге ұмтылған 18 ғасырда «Гиберния» қолданысы кейбір жағдайларда жанданды, Шотландия үшін қолданылатын латын терминінің бірі – «Каледония», ал Британия үшін – «Британия» сияқты. «Hibernia» 1700 жылдары ирландиялық монеталарда, ал 2016 жылы 2 евро монетасында қолданылды. «Hibernian Insurance Company» сияқты компаниялар құрылды (кейін «Hibernian Group» деп аталды). Бұл атау ирландиялық патриоттық партияның жетістіктерімен байланысты танымал болды. Солтүстік Еуропада палладиандық классикалық архитектура мен дизайн қабылданып жатқан кезде, «Гиберния» Ирландияны классикалық стиль мен мәдениеттің белгісі ретінде сипаттауға ыңғайлы сөз болды, оның ішінде мектепте латын тілін оқыған бай англо-ирландтық аристократия да осылай ойлады. «Гиберниялық» сөзі адамдарды атау үшін және жалпы сипаттама ретінде қолданылды. Дублиндегі Корольдік биржа 1769–1779 жылдары «SPQH» (Senatus Populusque Hibernicus) деген жазумен салынды. Корольдік Гиберния академиясы 1823 жылдан бастау алды. 18 ғасырда испан полкі, ирландиялық эмигранттардан құралған, «Гиберния полкі» деп аталды. «Гиберния» сөзі қазір Ирландияға қатысты сирек қолданылады, көбінесе ұзақ уақыт бойы қалыптасқан атауларда ғана кездеседі. Ол кейде ұйымдар мен басқа да түрлі нәрселердің атауларында қолданылады, мысалы: «Hibernia National Bank», «Hibernian Insurance Group», «Ancient Order of Hibernians», «The Hibernian» журналы, «Hibernia College», «Hibernian Orchestra», «Hibernian Football Club» және латын тілінен алынған «Respublica Hibernica» және «Universitas Hiberniae Nationalis» сияқты заманауи туындылар. Канадада «Гиберния» Ньюфаундленд жағалауындағы «Гиберния» мұнай кен орнына және үлкен теңіздік мұнай платформасы – «Hibernia Gravity Base Structure» құрылысына атын берді. Тағы бір мысал – туыстық гиберниялық қызба немесе TRAPS (туморлық некроз факторы рецепторымен байланысты мерзімді синдром), бұл мерзімді қызба алғаш рет 1982 жылы ирландиялық және шотландтық текті отбасында сипатталған, бірақ барлық этникалық топтарда кездеседі. «Hiberno» қосымшасы «Hiberno Norse», «Hiberno English», «Hiberno Scottish», «Hibernophile» және т.б. сияқты жиі қолданылады. Шотландиялық футбол клубтары «Hibernian FC» және «Dundee Hibernian» (қазір «Dundee Utd») осы атауды қабылдады.

The High King Brian Boru (c. 941–1014) based his title on being emperor of the Scoti, which was in Latin Imperator Scottorum, emperor of the Gaels. From 1172, the Lordship of Ireland gave the King of England the additional title Dominus Hibernie (sic, for Hiberniae; also Dominus Hybernie), 'Lord of Ireland'. The Kingdom of Ireland created the title Rex Hiberniae, King of Ireland, for use in Latin texts. Gerardus Mercator called Ireland "Hybernia" on his world map of 1541. In 1642, the motto of the Irish Confederates, a Catholic landlord administration that ruled much of Ireland until 1650, was Pro Deo, Rege et Patria, Hibernia Unanimis. By the classicising 18th century, the use of Hibernia had revived in some contexts, just as had the use of Caledonia, one of the Latin terms for Scotland, and Britannia for Britain. "Hibernia" was used on Irish coins in the 1700s, and on a 2016 2 euro coin. Companies such as the Hibernian Insurance Company were established (later renamed the Hibernian Group). The name took on popularity with the success of the Irish Patriot Party. At a time when Palladian classical architecture and design were being adopted in northern Europe, Hibernia was a useful word to describe Ireland with overtones of classical style and civility, including by the prosperous Anglo Irish Ascendancy who were taught Latin at school. "Hibernian" was used as a term for people, and a general adjective. The Royal Exchange in Dublin was built during 1769–1779 with the carved inscription "SPQH" for Senatus Populusque Hibernicus. The Royal Hibernian Academy dates from 1823. The 18th century Spanish regiment composed of Irish exiles was known as the Regiment of Hibernia. Hibernia is a word that is rarely used today with regard to Ireland, except in long established names. It is occasionally used for names of organisations and various other things; for instance: Hibernia National Bank, Hibernian Insurance Group, Ancient Order of Hibernians, The Hibernian magazine, Hibernia College, Hibernian Orchestra, Hibernian Football Club, , and modern derivatives, from Latin like Respublica Hibernica and Universitas Hiberniae Nationalis. In Canada, Hibernia lends its name to the Hibernia oil field off Newfoundland, and to a large offshore oil platform, the Hibernia Gravity Base Structure. Another occurrence is in familial Hibernian fever or TRAPS (tumour necrosis factor receptor associated periodic syndrome), a periodic fever first described in 1982 in a family of Irish and Scottish descent, but found in all ethnic groups. The compound form 'Hiberno ' remains more common, as 'Hiberno Norse', 'Hiberno English', 'Hiberno Scottish', 'Hibernophile', etc. The Scottish football clubs Hibernian FC and Dundee Hibernian (now Dundee Utd) have adopted the name.