Кіріспе

Индонезия провинциясы

Тіл

Индонезияның ресми тілі индонезия тілі болғанымен, адамдар көбінесе күнделікті тіл ретінде яван тілінде сөйлейді. Соло-Жогжа диалектісі немесе Матарам диалектісі стандартты яван тілі деп есептеледі. Сонымен қатар, бірнеше яван диалектілері бар, бірақ жалпы алғанда, олар екіге бөлінеді: кулонан және тимуран. Біріншісі Орталық Яваның батыс бөлігінде таралған, Баняуман және Тегал диалектілерін (сондай-ақ Баса Нгапак деп те аталады) қамтиды. Олардың айтылуы стандартты яван тілінен айқын ерекшеленеді. Екінші диалект провинцияның шығыс бөлігінде, оның ішінде Матарам диалектісі (Соло-Жогжа), Семаранг диалектісі және Пати диалектісі қолданылады. Екі диалектінің арасындағы аймақтарда яван тілі екі диалектінің қосылған түрінде сөйленеді; бұл Пекалонган және Магеланг пен Темаунганды құрайтын Кеду жазығы.

Сунда тілі

Бребес және Силакап аудандарының кейбір бөліктерінде судан тілінде сөйлейді, Орталық Яваның батыс бөлігі – Ява және Судан халықтарының әлемі арасындағы шекара, ол Батыс Явада орналасқан.

Мәдениет

Орталық Ява явандық мәдениеттің ортасы деп есептеледі. Сарайлардың (әдептілік, асылдық және әсемдік сияқты) үлгілі мінез-құлқы мен моральдық қағидалары халыққа зор әсер етеді. Олар жұмсақ сөйлеуші, өте сыпайы, жоғары сыныптық санасы бар, бейжай, қарапайым және т.б. ретінде танымал. Бұл стереотиптер явандық емес адамдардың көпшілігі үшін "явандық мәдениет" деген түсінікті қалыптастырады, бірақ шындығында барлық явандықтар осылай мінездемейді, өйткені көптеген явандықтар сарай мәдениетінен алыс тұрады.

Билеу

Соның әсерін тіпті өнер түрлерінде де көруге болады. Ява сарайларындағы билер көбінесе баяу әрі әсем, артық қимылдарсыз болады. Халық та осы үлгіні қабылдағандықтан, Орталық Яваның халық билерінде де кейбір ерекшеліктермен бірге баяу және әдемі қимылдарды кездестіруге болады. Орталық Ява билерінің сұлулығын "Камаджая Камаратих" немесе "Каронсих" билерінде тамашалауға болады, олар әдетте дәстүрлі явандық тойларда орындалады.

Театр

Орталық Ява театры мен сахналық өнердің бірнеше түрі бар. Ең танымал – түрлі нұсқалары бар Ява ваянг театры. Олар – ваянг кулит, ваянг клитик, ваянг бебер, ваянг голек және ваянг вонг. Ваянг кулит – былғарыдан жасалған қуыршақтарды пайдаланатын көлеңке театры. Оның сюжеттері Махабхарата мен Рамаяна дастандарына негізделген. Ваянг клитик – жазық ағаш қуыршақтарды пайдаланатын қуыршақ театры. Оның сюжеттері Панджи (патша) туралы әңгімелерге арналған. Панджи – "күшті құштарлық саяхатын" жасаған тума жавалық ханшайым. Ваянг бебер – орама театры, мұнда орамдарға әсем салынған және боялған оқиғалардың сахналары көрсетіледі. Ваянг голек – үш өлшемді ағаш қуыршақтардан тұрады. Сюжеттері кез келген нәрсеге негізделуі мүмкін, бірақ көбінесе исламдық батырлық дастандардан алынады. Соңында, ваянг вонг – тірі актерлерді, қойылымдарды ойнайтын актерлерді қамтитын ваянг театры. Алайда, сюжет Махабхарата немесе Рамаянаға негізделген болуы керек. Ваянгтан басқа, кетопрак деп аталатын тағы бір театр түрі бар. Бұл – жава гамеланының сүйемелдеуімен актерлер қоятын пьеса. Сюжеті еркін, бірақ Махабхарата мен Рамаянаға негізделмейді.

Музыка

Орталық Ява музыкасы көбінесе гамеланмен байланыстырылады. Бұл әдетте металлофондар, ксилофондар, барабандар, гонгтар, бамбук сырнайлары, ішекті және қысқа тартпалы аспаптар сияқты әртүрлі аспаптардан тұратын музыкалық ансамбль. Әншілер де қатысуы мүмкін. Бұл термин аспаптарды ойнаушыларға қарағанда, аспаптар жиынтығын білдіреді. Гамелан – аспаптар жиынтығы ретінде ерекше бірлік, бірге салынған және үйлесімді күйде сақталатын. Әртүрлі гамеланға жататын аспаптар бір-бірімен алмастырылмайды. Дегенмен, гамелан тек Орталық Яваға ғана тән емес, ол басқа жерлерде де танымал. Қазіргі заманғы Ява поп-музыкасы – кампурсари деп аталады. Бұл гамелан мен батыс аспаптарының қосылуы, кронконг сияқты. Әдетте, өлеңдер Ява тілінде болады, бірақ әрқашан солай емес. Белгілі әншілердің бірі – Суракартаның солтүстігіндегі Срагенде туған Диди Кемпот. Ол көбінесе Ява тілінде ән айтады.

Ас мәзірі

Күріш – Орталық Яваның негізгі тағамы. Күріштен басқа, жергілікті тұрғындар гаплек деп атаған кептірілген маниок та негізгі тағам болып табылады. Ява тағамдары көбінесе тәтті болады. Әдетте кокос сүтінде (жава тілінде сантен) пісірілген немесе қайнатылған көкөністер кең таралған. Батыс Явада танымал болған шикі көкөністер Орталық Явада сирек кездеседі. Тұзды су балықтары, жаңа да, кептірілген де, әсіресе жағалау аймақтарында көптеп жетіледі. Тұщы су балықтары Батыс Яваға қарағанда Орталық Явада аз танымал, тек жергілікті жерде леле деп аталатын сом балығы ғана ерекше көзге түседі. Ол көбінесе қуырылып, чили қосылған дәмдеуіш (самбал) және шикі көкөністермен бірге беріледі. Тауық, қой және сиыр еті жиі жетіледі. Халықтың бір бөлігі ит етін де жейді, оны «дәстүрлі медицина еті» (денга джаму) деп эвфемизммен атайды. Тофу мен темпе балық пен еттің орнына қолданылады. Орталық Яваның танымал тағамдарына гудег (жақсы жемістен жасалған тәтті тағам) және саюр лоде (кокос сүтінде пісірілген көкөністер) жатады. Тофудан басқа, көптеген тағамдарда қытай әсері байқалады. Қытай-жавандық тағамдардың мысалдары: лапша, баксо (шалбалар), лумпия, сото және т.б. Жавандық тағамдарда тәтті соя соусының (кекап манис) кеңінен қолданылуы да қытай мәдениетінің ықпалынан туындаған.

Көлік

Орталық Ява қазіргі уақытта Бантендегі Мерактан Шығыс Явадағы Проболинггоға (жоспарланған: Банюванги) дейін өтетін Транс-Ява тас жолымен байланысты. Облыс ішінде тас жол Бребестен басталып, Семаранг арқылы жалғасады, содан кейін оңтүстік-шығысқа қарай Суракартаға бұрылып, Срагеннің шығысына дейін созылады. Семарангтың солтүстік жағалауындағы Солтүстік жағалау жолы (Jalur Pantai Utara немесе Jalur Pantura) – басты тас жол. Лосари, Орталық Яваның батыс шекарасындағы солтүстік жағалаудағы қақпасы, Джакартадан 4 сағаттық саяхатта жетіледі. Оңтүстік жағалауда да Сунда-Ява шекарасындағы Кроядан, Йогьякарта арқылы Суракартаға, содан кейін Шығыс Явадағы Кертосоно арқылы Сурабаяға баратын ұлттық тас жол бар. Сонымен қатар, Тегалдан Пурвокертоға және Семарангтан Йогьякарта мен Суракартаға тікелей байланыс бар. Орталық Ява Индонезияда алғашқы теміржол желісін енгізген провинция болды. Алғашқы желі 1873 жылы Семаранг пен Йогьякарта арасында жеке компаниямен ашылды, бірақ бұл бағыт қазір қолданылмайды. Бүгінде Орталық Явада бес желі бар: Жакартадан Семаранг арқылы Сурабаяға дейін созылатын солтүстік желі, Кроядан Йогьякарта мен Суракарта арқылы Сурабайға дейінгі оңтүстік желі. Семаранг пен Суракарта арасында, сондай-ақ Кроя мен Чиребон арасында пойыз қатынайды. Сонымен қатар, Суракарта мен Вонгири арасында да жол бар. Кутоаржо мен Суракарта арасындағы желі, Чиребоннан Пурвокертоға дейін Кройяға дейінгі желі және бүкіл солтүстік жағалау желісі (2014 жылдан бастап) екі жолмен салынған, ал Суракартадан Кертосоноға (Сурабайға қарай) және Пурвокерто-Кройя-Кутоаржоға дейінгі екінші жолдар салынуда, соңғысы 2019 жылы аяқталады. Қалған желілер бір жолмен салынған. Орталық Яваның солтүстік жағалауында 8 порт орналасқан. Басты порты – Семарангтағы Tanjung Mas, ал басқа порттар Бребес, Тегал, Пекалонг, Батанг, Джепара, Джувана және Рембанг қалаларында орналасқан. Оңтүстік жағалауға негізінен Чилакаптағы Tanjung Intan порты қызмет көрсетеді. Сонымен қатар, Орталық Явада бес коммерциялық әуежай бар, ал Каримюнджава аралдарында тағы бір коммерциялық әуежай бар. Материктегі әуежайлар: Суракартадағы Адисумармо халықаралық әуежайы, Семарангтағы генерал Ахмад Яни халықаралық әуежайы, Сепудегі Нглорам әуежайы, Блора, Пурбалингадағы генерал Судирман әуежайы және Чилакаптағы Тунгуль Вуллунг әуежайы. Каримюжаваға Dewadaru әуежайы қызмет көрсетеді.

Экономика

Орталық Ява провинциясының ЖІӨ-сі 2010 жылы шамамен 98 миллиард АҚШ долларын құрады, жан басына шаққандағы табыс шамамен 3300 АҚШ долларын білдірді. Провинцияның экономикалық өсімі өте қарқынды және 2015 жылға қарай ЖІӨ 180 миллиард АҚШ долларына жетеді деп күтілуде. Халықтың кедейлік деңгейі 13% және ол 6%-дан төменге дейін төмендетіледі.

Ауыл шаруашылығы

Орталық Яваның көп бөлігі құнарлы ауыл шаруашылығы аймағы болып табылады. Басты азық дақылы – суға сіңген күріш. Ғасырлар бойы Орталық Яваның күріш өндіру мүмкіндігіне үлкен үлес қосқан арналар, бөгеттер, су тас жолдары және су қоймаларынан тұратын күрделі суару желісі бар. 2001 жылы күріш өнімділігі 5022 кг/га құрады, оның басым бөлігі суармалы күріш егістігінен алынды (± 98%). Клатен ауданы ең жоғары өнімділікке ие болды – 5525 кг/га. Жүгері, маниок, жержаңғақ, соя және тәтті картоп сияқты басқа да дақылдар негізінен жазық жерлерде, шағын шаруа қожалықтарында өсіріледі. Текшеленген төбелер мен суармалы күріш далалары ландшафттың таныс ерекшеліктері болып табылады. Капок, кунжут, көкөністер, банан, манго, дуриан, цитрус жемістері және өсімдік майы жергілікті тұтынуға арналған. Шәй, кофе, темекі, каучук, қант құмырсы, капок және кокос экспортталады. Мұндай ақшалық дақылдардың бірнешеуі бір уақытта, әдетте, ірі отбасылық иеліктерде өсіріледі. Мал шаруашылығы, әсіресе су бұқалары, көбінесе жұмыс малдары ретінде өсіріледі. Тұздалған және кептірілген балық импортталады.

Туризм

Орталық Явада бірнеше туристік орындар бар. Семарангтың өзінде көптеген ескі ғимараттар бар: Пури Маэрококо және Индонезия рекордтар мұражайы осы қалада орналасқан. Индонезияның ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мәдени мұраларының бірі саналатын Боробудур да осы провинцияда, Магеланг ауданында орналасқан. Боробудур ғибадатхана кешенінің жанында Канди Мендут пен Канди Павон да кездеседі. Клатен ауданы мен Йогьякартаның шекарасындағы Канди Прамбанан – индуисттік ғибадатханалардың ең ірі кешені. Ол да ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мәдени мұрасы тізіміне енген. Диенг үстіртінің маңында бірнеше ғибадатхана бар. Олар ежелгі Матарам дәуірінен бұрынғы кезеңге жатады. Сонандар сарайы (Кератон Касунанан) мен Мангкунегаран сарайы Суракартада, ал Гройоган Севу сарқырамасы Каранганьяр ауданында орналасқан. Орталық Явада бірнеше Маджапахит ғибадатханалары мен Сангиран мұражайы да бар.

Герб пен нышандар

Орталық Яваның ұраны – "Прасетия улах сакти бхакти пража". Бұл ява тілінде "Елге деген адалдық пен барлық күш-қуатты арнау" деген мағынаны білдіретін сөз. Орталық Яваның елтаңбасында Панкасиланы бейнелейтін бесбұрышты Күнди Амерта немесе Купу Маник сужаты бейнеленген. Эмблеманың ортасында тәуелсіздік үшін күресті көрсететін, өткір бамбук тігі (Индонезияның тәуелсіздік айына сәйкес 8 бөлімі бар) және Құдайға сенімін білдіретін алтын бес бұрышты жұлдыз, жеті ступасы бар (олардың ортаңғысы ең үлкені) кандидің (ғибадатхананың) қара силуетіне орналасқан. Бұл канди Боробудурды еске салады. Кандидің астында толқынды су сызықтары көрінеді. Кандидің артында екі алтын тау шыңы көрінеді. Бұл екі тау халық пен үкімет арасындағы бірлікті символдайды. Эмблемада кандидің үстіндегі аспан жасыл түспен бейнеленген. Жоғарыда қалқанның үстінде Индонезия туының – қызыл және ақ түстердегі лента орналасқан. Қалқанның сол жағында 17 күріш сабағы (Индонезияның тәуелсіздік күнін білдіреді), ал оң жағында 5 мақта гүлі (әрқайсысы 4 жапырақшадан, Индонезияның тәуелсіздік жылын көрсетеді) бейнеленген. Қалқанның төменгі жағы алтын-қызыл лентамен әшекейленген. Лентада "Орталық Ява" (Jawa Tengah) деген атау қара түспен жазылған. Провинцияның гүлдік символы – Михелия альба, ал жануарлар дүниесінің өкілі – Oriolus chinensis.