Кіріспе

Оңтүстік-Шығыс Азияның дәстүрлі аспабы

Кулитанг ( ) – бұл көлденең орналастырылған шағын гонгтар қатарынан тұратын, мелодиялық түрде ойналатын және ірі, ілініп қойылған гонгтар мен барабандармен сүйемелденетін ежелгі аспаптық музыканың қазіргі термині. Оңтүстік-Шығыс Азияның кең гонгтар мәдениетінің бір бөлігі ретінде кулитанг музыкалық ансамбльдері Оңтүстік Филиппин, Шығыс Малайзия, Шығыс Индонезия, Бруней және Тимор аймақтарында көптеген ғасырлар бойы ойналып келеді. Кулитанг қарапайым жергілікті сигнал беру дәстүрінен пайда болды және Индонезияның Ява аралындағы сундалықтардан келген түймелі гонгтарды қосу арқылы қазіргі түріне жетті. Оны екі ағаш соққымен гонгтардың дөңгелек бөлігіне соғып ойнайды. Көптеген топтар мен тілдерде қолданылуына байланысты, кулитангты маранао және сулавеси халқы колитанг, монгондоу халқы кулитанго, орталық Малуку халқы тотобуанг, ал Бруней, Сабах, Солтүстік Калимантан және Сулу архипелагы халқы кулитанган және гулитанган деп атайды. Гулитанган немесе гулинтанган сөзі Бруней, Сабах және Сулуда «қолды домалату» дегенді білдіреді.

ХХ ғасырға қарай, кулитанг термині бес-алты аспаптан тұратын Магуинданао ансамблін білдіретін болды. Дәстүрлі түрде Магуинданаодағы толық ансамбльді басален немесе палабунибунян деп атайды, соңғысы «көлемді аспаптар ансамблі» немесе «музыка жасау», яғни «кулитангты қолдана отырып музыка жасау» дегенді білдіреді.

Географиялық аумағы

Кулитанг Оңтүстік-Шығыс Азияда кең таралған "тоқылған гонгтар мәдениеті" деп аталатын үлкен бірлікке/қабатқа жатады. Ол аймақтың үш маңызды гонг ансамблінің бірі болып саналады, қалғандары – Батыс Индонезияның гамеланы және Таиланд, Мьянма, Камбоджа және Лаос елдерінің пипаттары. Бұл ансамбльдерде мелодияны жеткізу үшін гонгтар қолданылады, ал үрлемелі немесе ішекті аспаптар қолданылмайды. Кулитанг пен гамелан, пипат сияқты, негізінен оркестрлік музыкаға жатады, онда бірнеше ырғақты бөліктер бірінің үстіне бірі үйлесімді түрде орналасады. Ол сондай-ақ пентатоникалық шкалаға негізделген. Дегенмен, кулитанг музыкасы гамелан музыкасынан көптеген жағынан ерекшеленеді, ең алдымен, гамелан мелодияларды аспаптардың кірісу уақытын белгілеп, қаңқа тәрізді үндердің шеңберінде құрастырады. Кулитанг музыкасының құрылымы көбірек икемді және уақыт аралықтары жоқ, бұл импровизациялауға кең мүмкіндік береді. Квинтанган, Клинтанг, Гонг Сева, Гонг Дуаблас, Момо, Тотобуанг, Некара, Энгкромонг, Кромгонг/Энкромгонг және соңғы кезде Какула/Какула Нуада сияқты аспаптар бар. Кулитангқа ұқсас аспаптарды Магуинданаон, Маранао, Иранаун, Калаган, Калибуган, Тболи, Блан, Субанон және Минданао аралының басқа да Лумад тайпалары, Таусуг, Сама Бажау, Якан және Сулу архипелагының Сангир/Сангил тайпалары, Малуку аралының Амбон, Банда, Серам, Тернате, Тидор және Кей тайпалары, Сабахтың Бажау, Сулук, Мурут, Кадазан Дусун, Кадаях және Пайтаник халықтары, Брунейдің малайлары, Саравак аралының Бидайу және Ибан/Теңіз Дайактары, Сулавеси аралының Болаан Монгондоу және Кайлин/Толи Толи тайпалары, сондай-ақ Калимантан мен Тимор аралындағы және Банджармасиндегі басқа да топтар орындайды.

Тарих

Кулитанг музыкасы индуизм, буддизм, ислам, христиандық және Батыстың ықпалынан бұрын пайда болған ежелгі дәстүр саналады. Филиппинде ол филиппиндіктер жеткен гонг музыкасының ең жоғары деңгейін көрсетеді.

Еуропалық зерттеулерге дейінгі гонг музыкасы туралы мәліметтер шектеулі болғандықтан, қазіргі кулитангтың прототиптері қашан пайда болғаны туралы көптеген теориялар бар. Бір теория бойынша, қола гонг Оңтүстік-Шығыс Азияда ежелгі тарихқа ие, ол Индонезия архипелагына екі немесе тіпті үш мың жыл бұрын келген, ал үшінші ғасырда Қытайдан Филиппинге жеткен. Тағы бір теория бұл пікірге күмән келтіреді, кулитангтың 15 ғасырға дейін болмауы мүмкін екенін айтады, себебі кулитангтың негізі болған явандық (индонезиялық) гонг дәстүрі тек 15 ғасырда дамыған. Борнеода кулитанг бастапқыда егін жинау тойларында және Бруней сарайында орындалған. Бруней империясының кеңеюімен, ол бір кезде Борнео аралын және Филиппиннің оңтүстігін қамтыды, ал кулитанг дәстүрін ішкі Даяк тайпалары қабылдады. Содан кейін кулитанг дәстүрі әртүрлі тайпалық рәсімдерді қамту үшін кеңейтілді, мысалы, бас аулау экспедициялары мен силаттан бұрын және кейін. Гонгтар аспаптың бетімен жоғары қаратып, аспаптың бүкіл ұзындығымен параллель жүретін екі бау/жіптің үстіне қойылады, ал бамбук/ағаш таяқтар/құбырлар перпендикуляр орналастырылып, "пасанган" деп аталатын толық кулитанг жиынтығын құрайды. Гонгтардың салмағы шамамен екі фунттан үш фунтқа дейін, ал диаметрі 6-10 дюйм, биіктігі 3-5 дюйм болады.

Техника

Кулитанг екі ағаш соққымен гонгтердің дөңгелек бөліктеріне соққы беру арқылы ойнатылады. Кулитангты ойнағанда Магуинданао және Маранао халқы әрқашан орындықтарда отыратын, ал Таусуг/Сулук және кулитанган ойнайтын басқа топтар көбінесе еденде отыратын. Қазіргі заманғы техникаларға соққыларды айналдыру, оларды ауада лақтыру, гонгтердің орналасуын ойнау алдында немесе ойнап жатқанда өзгерту, ойнау кезінде қолдарды кесіп ұстау немесе өте жылдам соққылар жасау кіреді – бәрі де ойнаушының шеберлігі мен әдемілігін көрсету үшін жасалады. Алғашқы кезең – гонгтердің балауыз қалыптарын жасау. Бұрын, қорыту үшін арнайы жасалған стандартталған балауыз парақтары қолжетімді болғанға дейін, қалыптар ара балауызынан (тало) немесе шам балауызынан (кандилла) жасалатын.

Тюнинг

Батыстық аспаптардан өзгеше, Филиппиннің барлық аймақтарында кулитангтар үшін белгілі бір реттеу (көйлеу) қарастырылмаған. Әрбір жиынның жасалуы, мөлшері, пішіні және қолданылған қорытпасы бойынша айырмашылықтар болады, бұл әр кулитанг жиынына ерекше дыбыс биіктігін, интервалдарын және тембрін береді. Көйлеу өте әртүрлі болғанымен, бір мелодия әртүрлі кулитанг жиындарынан орындалғанда, дыбыс контурынің бірлігі сақталады. Бұл реттеу жүйесі тең темпераментке немесе стандартты дыбыс биіктіктері жүйесіне емес, үлкен және кіші интервалдардың ұқсас үлгісіне негізделген, және осындай жүйе Батыс Индонезиядағы гамелан оркестрлерінде де кездеседі. Жақында музыканы шифрмен жазуға талпыныстар жасалды, мысалы, гонгтарды нөмірлеу арқылы белгілеу қолданылады, ең төменгі гонг 1-нен басталып, сегіз гонгты кулитанг жиыны үшін 8-ге дейін нөмірленеді. Дәстүр бойынша, кулитанг ойнау әйелдерге тән болған, әсемдік пен сыпайылықты көрсететін, икемді, баяу, нәзік және сергек қозғалыстармен байланысты.

Өнер көрсету

Құлитанг музыкасының басты мақсаты – кәсіби және халықтық деңгейде әлеуметтік ойын-сауық қызметін атқару.