Кіріспе

Пантюн (жауи: Pantun) – күрделі ойлар мен сезімдерді білдіруге арналған малай тіліндегі ауызша поэзиялық форма. Ол әдетте жұп сандардағы тармақтардан тұрады және ABAB рифма схемасына негізделген. Ең қысқа пантун екі тармақтан тұрады, ол малай тілінде пантун дуа керат деп аталады, ал ең ұзын пантун, пантун эна белас керат 16 тармақтан тұрады. Пантун – поэзияның екі бөліктен тұратын ажыратылатын түрі, бірінші бөлігі – pembayang немесе sampiran деп аталатын кіріспе, екінші, немесе түйіндеме – maksud немесе isi деп аталатын бөлікпен тікелей логикалық немесе повестволық байланысы жоқ. Дегенмен, олар әрқашан рифмалармен және басқа да тілдік байланыстармен, мысалы, ойын сөздермен және қайталама дыбыстармен байланысты. Сондай-ақ, икемді, бірақ қажетті байланыс бар, және бірінші мәлімдеме екіншісінің метафорасы болып табылады. Пантунның ең танымал түрлері – төрт тармақты (қатар) және екі тармақты (жұп), олар әдебиетте және қазіргі заманғы мәдениетте кеңінен таралған. Пантунға қатысты ең ерте әдеби жазбалар 15 ғасырдағы Малакка сұлтандығына жатады, бірақ кейбір тарихшылар пантун классикалық малай тілінен бұрын пайда болған, Шривиджая дәуірінде өсіп, тараған деп санайды. Малакка дәуірінде пантун малай әдебиетінің ең маңызды ескерткіші – Малай жылнамасында кездеседі, ол жоғары өнер саналады және классикалық малай әдебиетінің ажырамас бөлігі болып табылады. Ол сонымен қатар дәстүрлі малай қоғамының күнделікті қарым-қатынасының табиғи бөлігі ретінде дамыды және малай әндерінде, рәсімдерінде, сахналық өнерде және әңгіме айтудың барлық түрлерінде маңызды көркемдік құрал ретінде қызмет етті.

Этимология

Заабаның айтуынша, пантун сөзінің малай тіліндегі sepantun (Jawi: سڤنتون) сөзінен пайда болған деп есептеледі, ол «осындай» дегенді білдіреді. Бұл сөз мәтелдік метафораны немесе теңеуді білдіреді, дәстүрлі пантун немесе классикалық малай әдебиетіндегі мәтелдерде жиі кездесетін сөз өнерінің бір түрі. Малай тілінде пантунның ежелгі мағынасы сондай-ақ, жанама сілтемелер үшін қолданылатын мәтел түрін де білдіреді, ол пантунның поэзия ретіндегі ұқсас қызметін атқарады және әлі де әдетте sindir (жанама сілтемелер) мен kias (аналогиялар) көрсететін стильде жасалады. Басқа теориялар пантунның penuntun («жол көрсетуші») сөзінен, ал одан турун (Jawi:تونتون) немесе «жол көрсету» етістігінен шыққан болуы мүмкін деп болжайды. Брандстеттер бұл сөздің австронезия тілдеріндегі tun және оның дыбыстас түрлерінен пайда болғанын, олардың бірнеше мағынасы бар екенін айтты: капамбанган tuntun («жақсы ұйымдастырылған»), тагалог tonton («шеберлікпен реттелген»), ежелгі явандық tuntun («жіп»), atuntun («жақсы реттелген»), matuntun («жетекшілік ету») және тоба батак пантун («әдепті» немесе «құрметке лайық»). Винстед бұл пікірді қолдап, көптеген австронезия тілдерінде «қатарға тізілген нәрсе» дегенді білдіретін сөздер бірте-бірте «жақсы реттелген сөздер» деген жаңа мағынаны қабылдайтынын атап өтті, бұл мәтінде де, өлеңде де кездеседі. Ари Велианто пантунның минангкабау тіліндегі patuntun сөзінен шыққандығын, ол «жол көрсетуші» дегенді білдіреді деп санайды.

Тарих

Кейбір ғалымдар пантунның сауаттылықтан бұрын пайда болғанын және мүмкін малай тілінің өзі сияқты ежелгі екенін айтады. Мұхаммед Хажи Саллех пантун түрінің Шривиджаядан, ең болмаса Палембанг немесе Малайу қаласының төңірегінен өсіп тарағанына сендіреді. Палембангтың ықпалы артқан кезде екі қаланың пантундары бір-біріне таныс болды, тілі ортақ болғанымен, саяси жағынан қарсыластар еді. Дегенмен, дәстүр 15 ғасырдан бастап классикалық малай әдебиетінің гүлденуімен толыққанды пішініне келгені мәлім. «Малай жылнамалары» мен «Хикаят Ханг Туа» сияқты көрнекті әдеби еңбектерде пантунның ең алғашқы жазба үлгілері сақталған. Кем дегенде 500 жыл бойы пантун сауда жолдары, порттар мен көші-қон арқылы малай тілінен таралып, ең серпінді әдеби жанрға айналды. Бүгінде ол Малай түбегіндегі және теңіздік Оңтүстік-Шығыс Азия аралдарындағы малай тілінің кем дегенде 40 диалектісінде, сондай-ақ 35 малай емес тілде белгілі. Пантаунның пернакан, читти және кристанг сияқты аралас қоғамдарда танымал болуы оның малай әлеміндегі мәдени символ ретіндегі ерекше орнын көрсетеді. Төрт жолдан тұратын өлеңдердің өзара байланысқан түрі – бэркайт пантун 19 ғасырда Эрнест Фуане арқылы батыс поэзиясына енгізіліп, кейін Виктор Гюго тарапынан танымал етілді, ол қазіргі пантуумның негізін құрайды.

Дәстүр

Пантун – өмір мен айналасындағы ортаға қатысты дәстүрлі малайлық көзқарасты білдіретін, эмоциялар мен идеялардың шексіз спектрін жеткізу үшін қолданылатын дәстүрлі ауызша өнер түрі ретінде пайда болды. Малайлықтардың ұлттық ерекшеліктерінің символы ретінде пантун adat (“дәстүр-салты”) және adab (“әдеп”) ережелерін бейнелейді. Малай мәдениетінде сыпайылық пен тікелей айтылмаудың маңыздылығына баса назар аударылатындықтан, пантун әдетте түрлі бейнелі тілді қолданатын стильде жасалады. Метафоралар, теңеулер, символдар, тұлғаландырулар, эпонимдер, аллюзиялар, идиомалар мен мақалдар малай пантунының әсем жинақы түрінде кеңінен қолданылады. Малай мәдениетінде пантун – түрлі әлеуметтік, мәдени және экономикалық іс-шараларда маңызды коммуникация құралы. Ол сезімдерді білдіру, кеңес беру, сұрақтармен алмасу және әңгімелерді әдемілеу үшін дәстүрлі түрде қолданылады. Мысалы, пантун малай үйлену тойында (немесе құдалықта) қолданылатын сөздік алмасудың бір бөлігі болып табылады, әсіресе күйеу жігіт пен қалыңдық үйіне келген кездегі өкілдердің мәдени бекітілген сәлемдесуінің аясында. Пантун экспрессивті құрал ретінде Zapin, Inang және Joget сияқты танымал ырғақтармен сәйкес келетін дәстүрлі малай әндерінің мәтіндерінде де кеңінен қолданылады. Пантунның басқа да маңызды қолданылуы – Dondang sayang, Bangsawan, Mak Yong, Mek Mulung және Dikir barat сияқты өнер көрсетулерінің құрылымдық тірегі ретінде табылады. Осы өлеңдерді орындаудағы шеберлік – оларды ән салуға ұқсас түрде оқу және сонымен бірге жылдам, тапқыр және нәзік диалог жүргізу қабілетін дамыту. Индонезияда сөздік өнердің мол байлығы бар. Арахипелагтың көптеген малай аймақтарында пантун деп аталатын экспрессивті, көбінесе тапқыр төрт тармақты өлеңдерді айтудың кең таралған, жазбаға түспеген дәстүрі бар. Кейбір пантун қойылымдары повестволық сипатқа ие; мысалы, Орталық және Шығыс Яваның кентрунг дәстүрлері пантун құрылымын (парикан деп аталады) діни немесе жергілікті тарихи әңгімелерді барабанның ырғағымен айту үшін пайдаланады, бірақ бұл қазіргі заманғы бейімделулер болып көрінеді, өйткені Х. Овербек және Дж. Дж. де Голландер сияқты 20 ғасырдың басындағы авторлар Ява тілінде пантунға ұқсас дәстүрдің болмағанын атап өткен. Шындығында, Индонезияның дәстүрлі әдебиетінің көп бөлігі күрделі аралас жанрлық қойылымдардың негізін құрайды, мысалы, Батыс Суматрадағы Минангкабау тайпасының Рандай өнері, ол аспаптық музыканы, биді, драманы және жекпе-жек өнерін салтанатты жағдайларда үйлестіреді.

Сипаттама

Ең негізгі түрінде пантун абыб ұйқас схемасын қолданатын төртжолдан тұрады. Пантун дәстүрлі түрде белгілі бір ырғақпен оқылады және ырғақты бұзбау үшін әрбір жолда сегізден 12 буынға дейін болуы керек. "Пантун – бұл бір-бірін кезегімен ауыстыратын, шамамен ұйқасқан жолдардан тұратын төртжолды өлең. Бірінші және екінші жолдар кейде үшінші және төртінші жолдардан мағына жағынан толыққандай бөлек болып көрінеді, бірақ көбінесе қандай да бір байланыс болады. Бұл идеялардың немесе сезімдердің ассонанс арқылы немесе ойдың ең ұсақ нюансы арқылы білдірілуі болса да, көбінесе оның іздерін табуға болады" (Сим, 12-бет). Пантун өте ишаралы және оны түсіну үшін оқырмандарға өлеңде қолданылатын символдардың дәстүрлі мағынасын білу қажет. Мысал (Кетарин Симнің аудармасымен бірге): Симнің сөзінше, halai Balai tempurung hanyut сөзбе-сөз "алты-жетіде қалқып жүзетін кокос қабығы" дегенді білдіреді. Селасих ("тәмді базилик") "жақын адамды" білдіреді, өйткені ол кекасих деген сөзбен ұйқасады. Жиі кездесетін тағы бір символ – гүл мен ара, олар қыз бен оның жақыны туралы айтады, бөрік (тупай) – әйелге құштарлық білдіретін адамды, ал су гиацинті (бунга киамбанг) – қабылдамаған махаббатты көрсетеді. Пантун көбінесе мақал-мәтелдерді, сондай-ақ географиялық және тарихи сілтемелерді пайдаланады, мысалы, Мунши Абдулланың келесі өлеңі: Бұл 1819 жылы Сэр Стэмфорд Раффлз Сингапур қаласын негізін қалаған оқиғаға сілтеме жасайды. Соңғы жол – күшті адамның қорғауындағы қыз, Сим бұл Раффлздің әйелі Оливияға қатысты болуы мүмкін деп болжайды. Кейде пантун бір-бірімен байланысқан төртжолдардан тұрады, мұндай жағдайда ол пантун беркайт деп аталады. Бұл әрбір шумақтың екінші және төртінші жолдары келесі шумақтың бірінші және үшінші жолдарына айналатын абыб ұйқас схемасын ұстанады. Соңында, бірінші шумақтың бірінші және үшінші жолдары соңғы шумақтың екінші және төртінші жолдарына айналады, әдетте кері тәртіппен, сондықтан өлеңнің бірінші және соңғы жолдары бірдей болады. Пантунның осы түрі батыс әдебиетіне ең көп әсер еткен, онда ол пантоум деп белгілі.