Кіріспе

Орталық демократтар (Centrum Democraten, CD) – Нидерландыдағы саяси партия. 1984 жылы Орталық партиясынан бөлініп шыққан мүшелер құрған Орталық демократтарға бір айдан кейін Орталық партияның жалғыз Парламент депутаты – Ханс Жанмаат қосылды. Жанмаат партияның жетекшісі болды, және партия оның тұлғасына күшті бағынды. Жаңа құрылған Орталық демократтар Орталық партиясының умеренный фракциясын ұсынды, бірақ иммиграцияға қарсы және ұлтшыл идеологияны жақтады. Олардың саяси кеңістіктің ортасында тұрғаны туралы мәлімдемелерін саясаттанушылар даулы деп санады. Орталық демократтар 1986 жылғы жалпы сайлауда парламенттік өкілдікке жете алмай, бірақ Жанмаат 1989 жылғы келесі сайлауда өз мандатын қайтарып алды. 1994 жылы партия жеңіп алған тағы екі депутат оған қосылды. CD парламенттегі басқа партиялар тарапынан оқшауланды, бірақ кейбір партиялар 1994 жылғы табысынан кейін оған тікелей қарсы тұруға тырысты. CD 1998 жылғы сайлауда бірде-бір орын жеңіп алмады және 2002 жылы таратылғанға дейін дағдарысқа ұшырады.

Алғашқы жылдары (19841989)

Орталық демократтар 1984 жылғы 7 қарашада Орталық партиясынан бөлініп шыққан бірнеше белгілі емес мүшелермен құрылды. Сол жылдың 5 желтоқсанында Орталық партиясының жалғыз парламент мүшесі Ханс Янмаат Орталық демократтарға өтіп, партияның жетінші мүшесі болды. Янмаат Орталық демократтарға қосылғаннан кейін партия «оның» партиясы ретінде танылды. Янмааттың беделіне байланысты кең таралған медиа жарияланымдарға қарамастан, алғашқы бірнеше жылда партия мүшелерінің саны аз болды. Өзінің алғашқы жылдары Орталық демократтар екі мәрте кең медиа назарына іліккен. Біріншісі 1986 жылғы 29 наурызда Кедишемде Орталық демократтар мен Орталық партиясының кездесуі кезінде болды. Фашистерге қарсы белсенділердің тобы екі партияның бірігуді жоспарлап отырғанына сеніп, кездесу өткен қонақ үйді өртке тоғытты. Ғимарат қатты зақымдалды, Янмаат өлімнен мүжілді, ал партия хатшысы Уил Шурман өрттен құтылу үшін терезеден секіргеннен кейін бір аяғы ампутацияланды. Янмааттың парламентке қайта сайланбағаннан кейін бұрынғы мектебінде мұғалім ретінде жұмысқа орналасуға жасаған әрекеті екінші медиа шу тудырды. Заң бойынша оған жұмысына қайта оралуға рұқсат берілгенімен, кейбір студенттер мен ата-аналардың «расист» репутациясына байланысты наразылығынан кейін сот оны бұрынғы жұмысына оралудан бас тартты. Бұрынғы жұмысына қайта орала алмаған Янмаат саясатқа оралды. Бұл Орталық демократтар партиясының мүшелерін расизм айыптары бойынша қудалаудың басталуымен, сондай-ақ парламенттегі және үкіметтегі басқа партиялардың партия төңірегіне санитарлық кордон қою туралы шешімімен бірге болды. Партияның өсуіне және басқа партиялар арасында көпмәдени қоғамның дамуына қатысты туындаған сұрақтарға байланысты саяси қарсыластар қатаң санитарлық кордонды сақтаудың орнына Орталық демократтарға тікелей қарсылық көрсетуді бастады. Партияның қолдауын кеңейтуге жасаған әрекеттеріне қарамастан, шетелдіктер мәселесі партияның риторикасының орталық мәселесі болып қала берді. Янмаат көпмәдениетке қарсы сөйлегені үшін голландиялық соттармен «расалық жеккөрушілікті қоздыру» қылмысы бойынша айыпталды. Кейіннен оның сот шешімі балама пікірлерге ие болды. 1996 жылы үйленуге ниеттенген Янмаат пен Шурман партияны басып алды. Шурманның ұлы партия кеңсесінің басшысы болғандықтан, Орталық демократтар дерлік отбасылық кәсіпке айналды. Екі айдан кейін, 1998 жылғы жалпы сайлауда партия парламенттегі барлық орындарын жоғалтты.

Қайтыс болды (1998-2002)

1998 жылғы сайлаудан кейін Жанмаат заңдық қысымнан үлкен алаңдаушылық сезіне бастады, себебі Орталық демократтардың 1998 жылы CP'86 ресми түрде тыйым салынғаннан кейін үкіметтің келесі мақсаты болуы мүмкін деп ойлады. Ол Орталық демократтарға тыйым салынған жағдайда ізбасар партия бола алатын "Консервативті демократтар" партиясын құрды. Жаңа партия 1999 жылғы Еуропалық сайлауға Lijstverbinding Centrumdemocraten/Conservatieve Democraten деген атпен қатысты, бұл көрінетін екі партиялық ынтымақтастық болатын, бірақ шындығында екі атау да бір партияны білдірді. Ол сайлауда дауыстардың бар болғаны 0,5% ғана жинады, бұл көрсеткіш өліп бара жатқан партияның соңғы күйреуі ретінде кеңінен қабылдалды. Жанмааттың денсаулығының нашарлауы жағдайды одан бетер етті. Дегенмен, 11 қыркүйек шабуылдарынан кейін және Пим Фортуиннің өркендеуімен жаңа саяси ахуал туды, сол кезде Жанмаат өмірінің соңғы жылдарында саяси беделін қайта жаңартпақ болды. Бұрынғы қылмыстық айыптамалары қазір қабылданған пікірлерді айтқандығынан туындағандықтан, ол осылай ойлады. Осы себепті ол 2002 жылғы жалпы сайлауға қатыспады, онда жақында құрылған Пим Фортуин тізімі Орталық демократтардың ұстанымдарына ұқсас үндеулермен дауыс жинады.

Идеология

Орталық партиясынан бөлініп шыққаннан кейін Орталық демократтардың идеологиясы оның негізін қалаушы партиясына ұқсас болды, бірақ Орталық партиясы келесі жылдары күрт радикалданды. Орталық демократтар 1989 жылға дейін партиялық немесе сайлау манифестін жариялаған жоқ, ал оған дейін олардың саясаты көбінесе шағын көлемде таратылған үнқағаздар арқылы танымал болды, олар бұрынғы Орталық партиясының үнқағаздарларының дерлік толық көшірмелері еді. Дегенмен, партияның басты назарында иммиграция мәселесі тұрды, ал сарапшылар партияның идеологиясын популистік ұлтшылдық деп санайтын. "Көпмәдениетті некелерге" де қарсы болған партия, Үшінші әлем елдерінен бала асырау мүмкіндігін шектеуге тырысты, жалпы алғанда, ерекше голланд мәдениетімен ескі голланд қоғамына қайта оралуды көздеді. Саяси ғалым Кас Мюдде партияның идеологиясын азаматтық ұлтшылдық деп сипаттағанды дұрыс деп санайды. Бірақ 1994 жылға қарай партия өз бағдарламасының "ортақ тарих пен сол тарихтан туған мәдениетке негізделген голланд этникалық қауымдастығының бұзылмас бірлігі мен ынтымағынан басталатынын" мәлімдеп, этникалық ұлтшылдыққа қарай бет бұрды.

Сыртқы саясат

Орталық демократтар Нидерланд мемлекетінің егемендігін шектеуге қарсы болды және осы себепті Еуропалық Одақ пен еуропалық интеграцияға күмәмен қарады, Маастрихт шартын Нидерланд үкіметіне таңылған көптеген халықаралық жеңілістердің бірі деп есептеді. 1998 жылғы бағдарламасында Орталық демократтар "Фландриямен және басқа да голланд тілінде сөйлейтін аймақтармен қайта бірігуге" шақырды, соның арқасында Ұлы Нидерланд идеясын қолдады. Голландия халқы үшін жомарт әлеуметтік мемлекет құруды жақтаған партия, экономикаға мемлекеттік араласуға күмәмен қарады; атап айтқанда, жеке бастаманы тежейтін жоғары салықтарға немесе субсидияларға шамадан тыс шығындарға.

Ұйым

Орталық демократтардың алғашқы ғылыми бюросы немесе ой-санау орталығы "Stichting Wetenschappelijke Onderbouwing Centrumdemocratische Ideologie" (Орталық демократиялық идеологияны ғылыми тұрғыдан негіздеу қоры, SWOCI) болды. 1992 жылы оның атауы Жанматтың сүйікті саяси философының құрметіне Томас Хоббс Стичтинг (Томас Хоббс қоры) деп өзгертілді. Уақыт өте келе Орталық демократтар әртүрлі сападағы түрлі партиялық басылымдарды жариялады. "Centrumtaal" және "Middenkoers" газеттері алғаш рет 1986 жылы жарық көрді. Біріншісі жалпы партиялық жаңалықтарды қамтыса, екіншісі көбірек зиялы оқырмандарға бағытталған, бірақ мазмұнында айқын айырмашылық болған жоқ. 1987–1988 жылдары "Centrumtaal" газетінің орнына "CD info", ал "Middenkoers" газетінің орнына "CD actueel" шығарыла бастады. "CD actueel" соңғы рет 1993 жылы таратылды, ал "CD info" 1997 жылы "CD Nieuwsbrief" басылымымен алмастырылды, бірақ кейінгі жылдары оның шығуы сиреп кетті.

Халықаралық қатынастар

CD өзін басқа еуропалық "патриоттық партиялармен" байланысты деп есептеді, бірақ оның ресми байланысы неміс халқының одағы, француз Ұлттық фронты және бельгиялық Vlaams Blok партияларымен ғана шектелді. Партия неміс халқының одағы мен Ұлттық фронттың жылдық жиналыстарына тұрақты түрде қатысты, ал Жанмаат соңғы партияның басшысы Жан Мари Ле Пенмен жақсы қарым-қатынаста болғанын айтты. Vlaams Blokпен байланыс, ВБ-ның CP'86 партиясымен, Нидерландыдағы Орталық демократтардың басты қарсыласымен жақсы байланысқа ие екенін ескере отырып, мүдделер қақтығысын тудырды. Дегенмен, Орталық демократтар Орталық партиямен де, оның ізбасары – CP'86 партиясымен де ресми байланыстарды сақтап келді.

Өкілдер Палатасы

+ Өкілдер палатасы сайлау жылы жалпы дауыс саны # жалпы дауысқа қарағанда % ұтып алынған орын саны 1986 12 277 0,1% 0 1989 81 527 0,9% 1 1994 220 621 2,4% 3 1998 52 226 0,5% 0

Еуропалық Парламент

+ Еуропалық Парламент сайлауының жылы жалпы дауыс санының үлесі (%) жалпы дауыс санының үлесі (%) ұтылған орын саны 1989 40,779 0,8% 0 1994 43,300 1,0% 0 1999 17,740 0,5% 0