Кіріспе
Германияның демократиялық социалистік саяси партиясы Демократиялық социализм партиясы (Partei des Demokratischen Sozialismus, PDS) – 1989-2007 жылдар аралығында қызмет еткен Германиядағы солшыл популистік саяси партия. Ол 1990 жылға дейін Германия Демократиялық Республикасын (Шығыс Германия) де-факто жалғыз заңды партия ретінде басқарған коммунистік Германияның Социалистік Бірлік партиясының (SED) заңды мұрагері болды. 1990 жылдан 2005 жылға дейін PDS солтүстік қанатты «Шығыс партиясы» ретінде қарастырылды. Ол Батыс Германияда минималды қолдау көрсеткенмен, Германияның шығыс жаңа штаттарында тұрақты түрде 15%-дан 25%-ға дейін дауыс алып, Мекленбург-Ворпомерн және Берлин штаттарында Германияның Социал-демократиялық партиясымен коалициялық үкіметтер құрды. 2005 жылы PDS «Сол партия» (Die Linkspartei. PDS) болып қайта аталды және Батыс Германиядағы Еңбек және әлеуметтік әділеттілік үшін сайлауалды альтернатива (WASG) партиясымен сайлауалды одақ құрды. 2005 жылғы қыркүйектегі Германияның федералды сайлауында 8,7% дауыс жинады (2002 жылғы федералды сайлауда PDS жеке алғанда 4% дауыс алғаннан екі еседен астам). 2007 жылдың 16 маусымында екі ұйым бірігіп, «Сол» (Die Linke) деп аталатын жаңа партия құрды. Партияның көптеген прогрессивті саясаты болды, оның ішінде бір жынысты некелерді заңдастыруды қолдау және иммигранттарға әлеуметтік көмекті арттыру. Халықаралық деңгейде «Сол партия». PDS Еуропалық солшыл партиясының құрылушыларының бірі болды және Еуропалық Біріккен солшыл-Солтүстік жасыл солшыл (GUE/NGL) тобының ең ірі партиясы еді. 1989 жылдың 3 желтоқсанында Кренц және SED-тің бүкіл саяси бюросы отставкаға кетіп, орталық комитет оларды партиядан шығарды, ол өз кезегінде көп ұзамай таратылды. Авторлар Стефан Хейм, Криста Вольф және Роберт Хавеман, Рудольф Баро сияқты диссиденттердің адвокаты Грегор Гейси сияқты реформаторлар, партияның қатаң марксистік-лениндік догмасымен және полициялық тәсілдерімен әйгілі болған партияны қайта құруға кірісті. Ұзаққа соқпай, партия «Германияның Социалистік Бірлік партиясы – Демократиялық социализм партиясы» (SED – PDS) деп аталды. 1989 жылдың соңына қарай партияның Орталық комитетінің соңғы қатал мүшелері орнынан кетті немесе ығыстырылды, ал 1990 жылы SED-тің 2,3 миллион мүшесінің 95% партиядан шықты. 1990 жылдың 4 ақпанында партия ресми түрде PDS болып қайта аталды. Алайда, неомарксистік және коммунистік азшылық фракциялары әлі де болды. Партия ресми түрде Демократиялық социализм партиясы (PDS) болып қайта аталғаннан және коммунистік дәуірдің қалған көрнекті басшыларының көпшілігін – оның ішінде Хонеккер мен Кренцті партия қатарынан шығарғаннан кейін, реформаларға қарсы болған марксистік-лениндік қатал фракция партиядан бөлініп, Германияның Коммунистік партиясын (KPD) қайта құрды, оның қатарына Эрих пен Марго Хонеккер кірді. Бұл партияны 1990 жылғы Шығыс Германия сайлауларында – алғашқы және жалғыз еркін сайлауда сайлаушылармен кездескенде құтқаруға жеткіліксіз болды. Партия жеңіліске ұшырап, 400 орындық Volkskammer-де 66 орын ғана жеңіп алды, шығыс Германиядағы Христиан-демократиялық одақ пен жақында қайта құрылған Социал-демократиялық партиядан қалып қойды.
The Party of Democratic Socialism (Partei des Demokratischen Sozialismus, PDS) was a left wing populist political party in Germany active between 1989 and 2007. It was the legal successor to the communist Socialist Unity Party of Germany (SED), which ruled the German Democratic Republic (East Germany) as the de facto sole legal party until 1990. From 1990 through to 2005, the PDS had been seen as the left wing "party of the East". While it achieved minimal support in western Germany, it regularly won 15% to 25% of the vote in the eastern new states of Germany, entering coalition governments with the Social Democratic Party of Germany in the federal states of Mecklenburg Vorpommern and Berlin. In 2005, the PDS, renamed The Left Party. PDS (Die Linkspartei. PDS) entered an electoral alliance with the Western Germany based Electoral Alternative for Labour and Social Justice (WASG) and won 8.7% of the vote in Germany's September 2005 federal elections (more than double the 4% share achieved by the PDS alone in the 2002 federal election). On 16 June 2007, the two groupings merged to form a new party called The Left (Die Linke). The party had many socially progressive policies, including support for legalisation of same sex marriage and greater social welfare for immigrants. Internationally, the Left Party. PDS was a co founder of the Party of the European Left and was the largest party in the European United Left–Nordic Green Left (GUE/NGL) group in the European Parliament. On 3 December 1989, Krenz and the entire SED politburo resigned and were all expelled from the party by the central committee, which in turn dissolved itself soon after that. Reformers like authors Stefan Heym and Christa Wolf and attorney Gregor Gysi, lawyer of dissidents like Robert Havemann and Rudolf Bahro, soon began to re invent a party infamous for its rigid Marxist–Leninist orthodoxy and police state methods. A brief transitional period followed, during which the party was named "Socialist Unity Party of Germany Party of Democratic Socialism" (SED PDS). By the end of 1989, the last hardline members of the party's Central Committee had either resigned or been pushed out, followed in 1990 by 95% of the SED's 2.3 million members. On 4 February 1990, the party was formally renamed the PDS. However, neo Marxist and communist minority factions continued to exist. By the time the party had formally renamed itself into Party of Democratic Socialism (PDS) and had expelled most of the remaining prominent Communist era leaders from its ranks—including Honecker and Krenz. Meanwhile, a faction of hardline Marxists Leninists opposing reforms had split away from the party and had re established the Communist Party of Germany (KPD), which included Erich and Margot Honecker in its ranks. This was not enough to save the party when it faced the voters for the first time in the 1990 East German elections—the first and only free elections held in East Germany. The party was roundly defeated, winning only 66 seats in the 400 seat Volkskammer, finishing a distant third behind the East German wings of the Christian Democratic Union and the recently refounded Social Democratic Party.
Қайта біріккен Германия
1990 жылы өткен алғашқы жалпыгермандық сайлауда PDS бүкіл ел бойынша дауыс берудің тек 2,4%-ын ғана жеңіп алды. Дегенмен, Германияның сайлау заңына бір реттік ерекшелік енгізілген, ол шығыс негізді партияларға бұрынғы Шығыс Германияда дауыс берудің бес пайызын жеңсе, өкілдік алуға мүмкіндік берді. Осының нәтижесінде PDS Гыси басқаруымен 17 депутаттан тұратын Бундестагқа өтті. Алайда, партия Бундестагта толыққанды парламенттік фракция емес, тек "топ" ретінде танылды. 1994 жылғы федералды сайлауда, сол кездегі биліктегі Христиан-демократтардың шығыс сайлаушыларын қорқытуға бағытталған антикоммунистік "Қызыл шұлықтар" науқанына қарамастан, PDS дауыс жинау көрсеткішін 4,4%-ға дейін арттырды. Маңыздысы, Гыси Берлиндегі мандатын сақтап қалды, ал тағы үш PDS мүшесі партияның күшті базасы болған бұрынғы Шығыс Берлиннің сайлау округтерінен сайланды. Германия Конституциясының аймақтық партияларға арналған ережесіне сәйкес, тікелей сайлауда кемінде үш мандат жеңіп алған партия, тіпті бес пайыздан төмен көрсеткіш көрсетсе де, пропорционалды өкілдікке ие болады. Бұл PDS-ке 30 депутаттан тұратын кеңейтілген фракциямен Бундестагқа қайта оралуға мүмкіндік берді. 1998 жылғы федералды сайлауда партия ұлттық дауыстардың 5,1%-ын және 36 мандатты жинап, Бундестагта пропорционалды өкілдік пен толық парламенттік мәртебе алу үшін қажетті 5% шегін бұзып, сәттіліктің ең жоғары деңгейіне жетті. Партияның болашағы жарқын көрінді, бірақ ол бірқатар кемшіліктерге тап болды, олардың ең бастысы – Германия саясатындағы "супержұлдыз" ретінде танылған Гысиге тәуелділік болды, ол партияның қарапайым мүшелерінен өзгеше көзге түсті. 1998 жылғы федералды сайлауда партия ұлттық дауыстардың 5,1%-ын және 36 орынға ие болып, Бундестагта пропорционалды өкілдікке және толық парламенттік мәртебеге кепілдік беру үшін қажетті 5% -дық шегін ашып, өзінің табысының биік деңгейіне жетті. Партияның болашағы жарқын көрінді, бірақ ол бірқатар әлсіздіктерден зардап шекті, оның ең кішісі - қолдаушылар мен сыншылар Германия саясатындағы супер жұлдыз ретінде қарастыратын Гысқа тәуелділік. 2000 жылы партияның солшыл мүшелерімен саяси пікірталасқа ұтылып, Гыси отставкаға кеткеннен кейін PDS үшін қиындықтар туды. 2002 жылғы федералды сайлауда партияның дауысы 4,0%-ға дейін төмендеді, нәтижесінде тек екі депутат – Петра Пау мен Гесине Лотцш тікелей сайланған округтерінен Бундестагқа өтті. 2002 жылғы сәтсіздіктен кейін PDS жаңа бағдарлама қабылдады және ұзақ жылдар бойы Гысидің жақын одақтасы болған, беделді орталықшыл саяхатшы Лотар Бискті партия төрағасы етіп тағайындады. Жаңадан пайда болған сенімділік партияға қайтадан күш берді. 2004 жылғы Еуропалық парламент сайлауында PDS бүкіл ел бойынша 6,1% дауыс жинады, бұл федералды сайлаудағы ең жоғары көрсеткіш болды. Партияның Шығыс Германиядағы сайлаушылар базасы өсуді жалғастырды, онда ол ХДС және СДПК-мен бірге аймақтың үш ірі партиясының біріне айналды. Алайда, Германияның батыс штаттарындағы мүшелер санының аздығы мен сайлаушылардың қолдауы партияны федералды деңгейде қиын жағдайға түсірді, осыған байланысты 2005 жылдың шілдесінде "Еңбек және әлеуметтік әділдік – Сайлау альтернативасы" (WASG) атты солшыл фракциядан бөлініп шыққан наразы социал-демократтар мен кәсіби одақтармен сайлау альянсын құрды. 2005 жылғы федералды сайлауда "Сол партия" бүкіл ел бойынша 8,7% дауыс жинап, Германия Бундестагында 54 мандатты жеңіп алды.
WASG-мен одақтасу
Марафондық келіссөздерден кейін PDS және WASG 2005 жылғы федералды сайлауда бірлесіп қатысу үшін біріктірілген тізім бойынша келісімге келді және 2006 немесе 2007 жылы бір солшыл партия болып бірігуге уәде берді. Келісімге сәйкес, екі партия да бір округте өзара бәсекелеспеді. Оның орнына, WASG кандидаттары – оның ішінде бұрынғы SPD басшысы Оскар Лафонтен – PDS сайлау тізіміне ұсынылды. Жаңа қарым-қатынастың символы ретінде PDS өзінің атын «Сол партия/PDS» немесе «Сол/PDS» деп өзгертті, ал «PDS» әріптері батыс штаттарында көптеген сайлаушылар PDS-ті әлі де «шығыс» партиясы деп есептейтін болғандықтан, міндетті емес деп белгіленді. Одақ шығыста күшті сайлау базасын қамтамасыз етті және батыста WASG-нің өсіп келе жатқан сайлаушылық әлеуетінен пайдаланды. Миға операция жасалып, екі жүрек шабуылынан кейін бірнеше айдан соң ғана қоғамдық өмірге оралған Грегор Гисси, партияның сергекті және кәсіби науқанының жетекшісі ретінде Лафонтенмен бірге назар ортасында болды. Екі саясаткер де сайлаудан кейін Германия Бундестагында «Сол» партиясының фракциясын бірлесіп төрағалық етті. Жаздың басындағы сауалнамалар біріккен «Сол» тізімі 12%-ға дейін дауыс жинап, «биікке көтеріліп» тұрғанын көрсетті, және бір кезде партия «90/Жасылдар» одағы мен бизнесті қолдайтын «Еркін демократиялық партиядан» озып, Бундестагтағы үшінші күшті партияға айналуы мүмкін болды. Бірақ, «Сол» партиясының сауалнамаларда күтпеген өрлеуіне алаңдаған Германияның басты саясаткерлері Лафонтен мен Гиссиді «солшыл популистер» және «демагогтар» деп сынап, партияны неонацистік сайлаушылармен жақындыққа тырысқан деп айыптады. Лафонтеннің науқан басындағы бір сөзінде «шет елдік жұмысшыларды» қауіп ретінде сипаттаған қателігі, «Сол» партиясы неміс ксенофобиясын пайдалануға тырысып жатқаны туралы айыптауларға себеп болды. Германияның бұрынғы күшті кәсіподақтары 2005 жылғы федералды сайлауда «Сол» партиясынан алшақтағанмен, кейбір кәсіподақ басшылары сайлаудан кейін партиямен ынтымақтастыққа қызығушылық танытты. Көптеген аймақтық кәсіподақ басшылары мен орта буын қызметкерлері белсенді қолдау көрсетті.
2005 жылғы сайлау нәтижесі
2005 жылғы федералды сайлауда Солшыл партия Бундестагтағы төртінші ірі партияға айналып, 54 депутатты (толық тізім) иеленді, Жасылдар партиясынан (51) басып өтті, бірақ Ертіс демократиялық партиядан (61) кем қалды. Солшыл партияның үш депутаты сайлау округтері бойынша тікелей сайланды: Грегор Гисси, Гезине Лётцш және Петра Пау, барлығы Шығыс Берлин округтерінде. Сонымен қатар, Германияның пропорционалды сайлау жүйесіндегі партиялық тізім арқылы 51 Солшыл партия депутаты сайланды. Олардың қатарында Лотар Биски, Катя Киппинг, Оскар Лафонтен және Пол Шафер болды. Лафонтеннен басқа, көптеген бұрынғы Социал-демократтар партиясынан (СДП) шығып келгендер Солшыл партия тізімі бойынша Бундестагқа сайланды, соның ішінде Германияның түрік азаматтарының көрнекті көшбасшысы Хаккы Кескин, Германия Федералды Конституциялық сотының судьясы Вольфганг Нескович және Баден-Вюртембергтегі бұрынғы СДП жетекшісі Ульрих Маурер. Дауыстар саналған соң, партияның федералды деңгейдегі қолдауы 1,9 миллионнан (2002 жылғы PDS нәтижесі) 4 миллионнан асып түсті, соның ішінде өнеркәсіптік Саарландта үлкен жетістікке қол жеткізді, онда ол алғаш рет батыс штатында Жасылдар мен Ертіс демократиялық партиясын басып өтті, бұл Лафонтеннің танымалдылығы мен Саарландтағы тамырларының арқасында болды. Қазіргі таңда бұл партия бұрынғы ГДР-дегі үш штаттық (Бранденбург, Саксония-Анхальт, Тюрингия) екінші ең күшті партиясы, ал тағы төрт штаттық (Саарланд, Берлин, Саксония, Мекленбург-Ворпомерн) үшінші ең күшті партиясы болып табылады. Бұл партия Германияның саяси спектріндегі наразылық білдірген сайлаушылардың қолдауын жеңіп алған жалғыз партия болды: шамамен бір миллион социал-демократ сайлаушысы Солшыл партияға көшті, ал Христиан-демократтар мен Жасылдар партиясы бірге жарты миллион дауыс жоғалтты. Сайылаудан кейінгі сауалнамалар көрсеткендей, Солшыл партия бұрын сайлауға қатыспаған сайлаушылардың арасында да ерекше танымал болды: 2002 жылы бірде-бір партияны қолдамаған 390 000 неміс азаматы Солшыл партияға дауыс беру үшін қайтадан сайлауға қатысты. Солшыл партияның Германияның дәстүрлі "әлеуметтік мемлекетін" (Социалштат) қорғаушы ретіндегі беделі батыс және шығыс Германиядағы сайлаушылар үшін тартымды болды. Барлық басқа партиялар сайлау алдында Солшыл партиямен коалиция құру мүмкіндігін жоққа шығарды (яғни, «санитарлық кордон») және сайлау нәтижесіне қарамастан, бұл мәселені қайта қараудан бас тартты, бұл әдеттегі идеологиялық тұрғыдан үйлесімді коалициялардың көпшілікті құруына кедергі келтірді. Солшыл партияның СДП-Жасылдар коалициялық үкіметіне қолдау көрсету мүмкіндігі осы сайлаудағы үкіметке қатысуға ең жақын келген жағдай болды.
2006 жылғы сайлау нәтижесі
2006 жылы Берлин қалалық мемлекеттік үкіметінің сайлауында Сол партия ауыр жеңіліске ұшырап, дауыс берушілердің жартысына жуығын жоғалтып, 13%-ға дейін төмендеді, бұл «Жасылдар» партиясынан сәл жоғары көрсеткіш. Берлиннің танымал социал-демократтық мэрі Клаус Воурейт әлсіреген партияны өзінің коалициялық серіктесі ретінде сақтап қалуға шешім қабылдады. Мекленбург-Ворпомерн жерінде Сол партия айтарлықтай шығынға ұшырамады және штаттың үшінші ең күшті партиясы болып қала береді. Дегенмен, социал-демократтық премьер-министр Харольд Рингсторф оны коалициялық серіктес ретінде алып тастады, ал қазір штаттық жиналыстағы оппозицияны басқарып тұр. Берлиндегі жеңілісіне қарамастан, Сол партия/ПДС және оның WASG одақтасының қолдауы шамамен сегіз-он пайыз деңгейінде тұрақты болып қалуда. Екі партияның ұлттық деңгейдегі және Бундестагтағы жалғыз делегациясындағы ынтымақтастығы көбінесе шиеленіссіз болды. WASG мүшелерінің аз бөлігі 2007 жылдың маусым айында жоспарланған екі партияның бірігуіне қарсы болғанымен, жаңа партия – «Солшылдар» – федералды сайлауға дейін Германияның саяси аренасында пайда болды.
Мемлекеттік және жергілікті басқаруда
PDS екі федералды штат – Берлин мен Мекленбург-Батыс Померанияда – 2006 жылға дейін Германияның Социал-демократиялық партиясымен (SPD) бірлесіп үкімдік еткен тәжірибесі бар. Саяси жауапкершілік «Сол» партиясының идеологиялық емес, прагматикалық партия ретіндегі беделін нығайтты. Партия Шығыс Германиядағы жергілікті билікте мықты күшті сақтап, 6500-ден астам қалалық кеңесші және 64 сайланған әкімге ие болды. Партия Шығыс Германиядағы сайлаушыларды саяси қабілеттілігін баса көрсету арқылы жеңіп алды және "наразылық партиясы" деп таңбаланудан бас тартты, бірақ федералды сайлауда миллиондаған наразылық дауысын тартты, бұл жоғары жұмыссыздық, мемлекеттік медициналық сақтандыруды, жұмыссыздық жәрдемақысын және еңбек құқықтарын қысқартудан туған наразылықтың өсуінен пайда тапты.
Штазимен байланыстар
Германияның қайта бірігуінен кейін PDS жетекші мүшелері Шығыс Германияның құпия полициясы, Штази (Мемлекеттік қауіпсіздік қызметі)мен байланыста болды деген күдік жиі туды. 2005 жылғы федералды сайлаудан кейін көп ұзамай Штази мұрағаттарының басшысы Марианна Биртлер солтүстік партияның жаңадан сайланған парламенттік тобында кем дегенде жеті бұрынғы Штази хабаршысын жасырып отыр деп айыптады. Соған шамамен бір уақытта БАҚ-та Шлезвиг-Гольштейн штатынан шыққан солшыл партияның Бундестаг депутаты Лютц Хайльманның бірнеше жыл бойы Штазиде жұмыс істегені туралы ақпарат тарады. Алғашқы айыптама жалған болып шықты, бірақ Хайльманның Штазимен байланысы күмәнді болып қала берді. Хайльман құпия полиция қызметкері немесе хабаршы емес, жеке күзетші болып қызмет еткенімен, ол солшыл партияның кандидаттар Штазиде қатысқандығын ашуға міндеттейтін регламентін бұзды. Дегенмен, Шлезвиг-Гольштейндегі солшыл партия мүшелері Хайльманға сенім білдіріп, ол Бундестагтағы қызметін жалғастырды. Лотар Бискиді солшыл партияның вице-президенттік лауазымына кандидат ретінде қабылдамауға Штази өміріне қатысты айыптамалар да себеп болды. Бискидің кандидатурасын Жасылдар партиясы және Ангела Меркельді қоса, христиан-демократтар мен социал-демократтардың бірқатар көшбасшылары қолдағанмен, екі рет сәтсіз дауыс беруден кейін партия оның кандидатурасын қайтарып алды. Бес айдан кейін солшыл партияның өкілі Петра Пау вице-президент болып сайланды. Саксонияда солшыл партия тобының төрағасы Питер Порш өзінің Штазимен байланысы болғандығына байланысты Саксония парламентіндегі мандатын жоғалту қаупіне тап болды. 2006 жылдың мамыр айында парламенттегі барлық партиялар, солшыл партиядан басқа, Поршқа қарсы іс қозғауға дауыс берді. Алайда қараша айында штаттың конституциялық соты Поршқа қарсы шағымды техникалық негіздермен қарастырмады.
SED активтері
SED құпия шоттарға шетелде ақшаны жасырған, оның ішінде 2008 жылы Лихтенштейнде табылган ақша да бар еді. Бұл ақша Германия үкіметіне қайтарылды, себебі PDS 1990 жылы SED-тің шетелдегі активтеріне қатысты талаптарды мойындамаған. SED-тің ішкі активтерінің көп бөлігі бірігуге дейін ГДР үкіметіне берілді. PDS-тің бұрынғы SED активтері бойынша төлемеген салықтарына байланысты туындаған заңдық мәселелер 1995 жылы PDS пен ГДР саяси партиялар мен жаппай ұйымдар мүлігі жөніндегі тәуелсіз комиссия арасындағы келісім Берлин әкімшілік сотымен бекітілгеннен кейін шешілді.
Volkskammer (Шығыс Германия)
Сайлау жылы # дауыс саны % дауыс саны # жеңіп алған орын саны +/− Ескермелер 1990 1,892,381 16,4 (#3) 61
Еуропалық Парламент
Сайлау жылы # партиялық тізімдегі дауыстардың саны % партиялық тізімдегі дауыстардың үлесі # жеңіп алынған жалпы орын саны +/− Ескертпелер 1994 1,670,316 4.7 (#4) – 1999 1,567,745 5.8 (#4) 6 2004 1,579,109 6.1 (#4) 1