Кіріспе

Австралия демократтары – 1977 жылы Австралия партиясы мен Жаңа либералдық қозғалыстың бірігуінен құрылған орталық саяси партия. Бұл партиялардың екеуі де Либералдық партиядан бөлініп шыққан қарсыластар тобынан пайда болған. 1977 жылдан 2004 жылға дейін Австралияның ең ірі ұсақ партиясы болды және сол кезеңде Сенатта жиі дауыс беру нәтижесін шешетін рөл атқарды. 2018 жылы Демократтар CountryMinded, шағын, сондай-ақ тіркелмеген аграрлық саяси партиямен бірікті, ал сол жылы партияның конституциясы радикалды түрде қайта жазылды, бұл «жоғарыдан төменге» басқаруды орнатуға және қатысу демократиясы принципіне көңіл бөлмеуге бағытталды. 2019 жылдың 7 сәуірінде партия Австралия сайлау комиссиясында қайта тіркелді. 2022 жылғы мәліметтер бойынша, партияның ұлттық президенті – бұрынғы сенатор және парламенттік лидер Лин Эллисон.

1977-1986: Қор және Дон Чипптің басшылығы

Австралия демократтары 1977 жылдың 9 мамырында Австралия партиясы мен Жаңа либералдық қозғалыстың бірігуінен құрылды. Екі топ екі үлкен партияға қатысты кең таралған наразылықта жаңа саяси қозғалыс үшін ортақ негіз тапты. Бұрынғы либерал министрі Дон Чипп жаңа партияны басқаруға келісті. 1977 жылғы сайлауда Австралия демократтары Колин Мейсонды (Нью-Саут-Уэльс) және Дон Чиппті (Виктория) Сенатқа сайлап, екі орынға қол жеткізді, бірақ Хейнс Оңтүстік Австралиядағы өкілдігінен айырылды. 1980 жылғы сайлауда Майкл Маклиннің (Квинсленд) және Джон Сиддонстың (Виктория) сайлануымен, сондай-ақ Жанин Хейнстің (Оңтүстік Австралия) қайта сайлануымен бұл көрсеткіш бес орынға дейін өсті. Содан кейін олар үстіңгі палатадағы билік тепе-теңдігін қамтамасыз ету үшін жеткілікті орындарға ие болды. 1980 жылдың 19 қыркүйегінде Мельбурнда өткен баспасөз конференциясында, 1980 жылғы сайлау кампаниясы кезінде Чипп партиясының мақсаты "жаман адамдарды адал ұстау" екенін айтты, онда "жаман адамдар" деп үлкен партияларды және/немесе саясаткерлерді атады. Бұл демократтар үшін ұзақ жылдарға созылған ұранға айналды. Оқиғаның нәтижесінде Викториялық Джанет Пауэлл лидер болып сайланды, ал Джон Коултер лидердің орынбасары болып тағайындалды.

1993-1997: Шерил Керно

Партияның парламенттік ықпалы 1996 жылы Говард үкіметі сайланғаннан кейін әлсіреп, лейборист сенаторы Мал Колстон Лейбористік партиядан кетті. Демократтар енді парламенттік билік тепе-теңдігін екі тәуелсіз сенатормен бөліскендіктен, Коалициялық үкімет кейде Колстон мен Брайан Харрадинмен келіссөздер жүргізу арқылы заң қабылдауға мүмкіндік алды. 1997 жылдың қазан айында партия жетекшісі Шерил Кернот отставкаға келіп, Австралияның Еңбек партиясына қосылатынын мәлімдеді. (Бес жыл өткен соң, оның Лейбористік партияның орынбасары Гарет Эванспен сексуалдық қатынаста болғаны белгілі болды). Кернот Сенаттан отставкаға кетті және оның орнына Эндрю Бартлетт келді, ал орынбасары Мег Лис жаңа партия жетекшісі болды.

1997-2004: Мег Лис, Наташа Стотт Деспоя және Эндрю Бартлетт

Лидерлік еткен Листің басшылығымен 1998 жылғы федералды сайлауда Демократтар партиясының үміткері Джон Шуман, Австралияның басым дауыс беру жүйесі бойынша Аделаида төбелеріндегі Либерал сыртқы істер министрі Александр Даунердің Майо округін басып алуға 2 пайыз жақын болды. Партияның өкілдігі тоғыз сенаторға дейін өсті және олар 2004 жылғы сайлауда Коалиция Сенатта көпшілікті құрғанға дейін билік тепе-теңдігін сақтап тұрды. 2000 жылдан 2002 жылға дейінгі ішкі қайшылықтар мен басшылыққа байланысты туған шиеленістер, партияның Үкіметтің Тауарлар мен қызметтер салығын қолдауынан туды және Демократтарға зиян келтірді. Еңбек партиясы, Австралия жасылдары және тәуелсіз сенатор Харрадин қарсы болған бұл салықты қабылдау үшін Демократтардың қолдауы қажет болды. Салыққа қатысты өткен сайлауда Демократтар Либералдардың да, Еңбек партиясының да салық пакеттеріне риза емес екендіктерін айтты, бірақ қай партия жеңсе, оны жақсартуға уәде берді. Олар «Тамаққа Тауарлар мен қызметтер салығы болмайды» деген ұранмен науқан жүргізді. 1999 жылы Премьер-министр Говардпен келіссөздер жүргізгеннен кейін Мег Лис, Эндрю Мюррей және партиялық кеңес сенаторлары көптеген азық-түлік пен кейбір дәрі-дәрмектерді тауарлар мен қызметтер салығынан босату, сондай-ақ көптеген экологиялық және әлеуметтік жеңілдіктермен «Жаңа салық жүйесі» заңын қолдауға келісті. Бес Австралия Демократ сенаторы мақұлдады. Алайда, партияның сол жағындағы екі сенатор, Наташа Стотт Деспоя мен Эндрю Бартлетт, ҚҚС-ке қарсы дауыс берді. ҚҚС-ті қабылдау туралы шешім Демократтар партиясының көпшілігімен келіспеді, және 2001 жылы Листің басшылықтан кетуі Листің Стотт Деспоямен ауыстырылуына әкелді, бұл өте ашық және қатал басшылық күресінен кейін болды. Стотт Деспояның жас екеніне және тәжірибесінің жетіспеуіне қарамастан, 2001 жылғы сайлауда Демократтар бұрынғы сайлаудағыдай көп көңіл бөлді. Ішкі жікке бөлінулерге қарамастан, Австралия Демократтарының 2001 жылғы сайлау нәтижесі жақсы болды. Алайда, бұл Вики Борнның Жаңа Оңтүстік Уэльс штатындағы Сенат мандатын жоғалтуына жол бермеді. 2002 жылғы Оңтүстік Австралия сайлауы Австралиялық Демократтың Австралия парламентіне сайлануының соңғы реті болды. Сандра Канк жоғарғы палатадағы 7,3 пайыз дауыспен екінші тоғыз жылдық мерзімге қайта сайланды. Бұл Стотт Деспоя мен Лис арасындағы шиеленіске әкелді, нәтижесінде Мег Лис 2002 жылы партиядан шығып, тәуелсіз болып, Австралиялық Прогрессивті Альянсын құрды. Стотт Деспоя партиялық кеңесінің сенімін жоғалтқаннан кейін басшылықтан кетті. Бұл 2002 жылы ұзаққа созылған басшылық күресіне әкелді, нәтижесінде сенатор Эндрю Бартлетт басшы болып сайланды. Қоғамдық даулар тоқтағанымен, партияға деген қолдау рекордтық деңгейде төмен қалды. 6 желтоқсан 2003 жылы Бартлетт парламентте мас күйінде Либерал сенаторы Джинни Ферриске қарғыс айтқаннан кейін партия басшысы қызметінен уақытша шеттетілді. Партия мәлімдеме жасап, партия төрағасының орынбасары Лин Эллисон партия басшысының міндетін атқаратынын мәлімдеді. Бартлетт Демократтардан, Джинни Ферристен және Австралия халқынан өз мінез-құлқы үшін кешірім сұрады және мұндай жағдай ешқашан қайталанбайтынына сендірді. 2004 жылғы 29 қаңтарда медициналық көмек алғаннан кейін Бартлетт Австралия Демократтарының басшылығына оралды және алкогольден бас тартатынын мәлімдеді.

Құлдырау

Тауарлар мен қызметтер салығына байланысты туындаған ішкі қайшылықтар мен көшбасшылықтың ауысуынан кейін, барлық штаттарда демократтардың мүшелік саны мен дауыс берудегі қолдауы күрт төмендеді. Сонымен қатар, 2004 жылға қарай демократтарды маңызды үшінші партия ретінде ығыстырған Австралиялық жасылдарға қолдау артты. Бұл тенденцияны сол жылы саясаттанушы Дин Яенш және тағы басқалар атап өтті. 2004 жылғы федералды сайлауда Австралия демократтарына қолдау айтарлықтай азайды, олар ұлттық дауыс берудің жалпы санының тек 2,4 пайызын ғана алды. Бұл олардың негізгі қолдау базасы Оңтүстік Австралиядағы Аделаида маңындағы аймақтарда ең айқын байқалды, онда олар төменгі палатаға дауыс берудің 1-ден 4 пайызына ие болды; салыстыру үшін, 2001 жылы олар дауыс берудің 7-ден 31 пайызын алған еді. Демократ сенаторлары сайланбады, бірақ 2001 жылы сайланған төрт сенатор өз орындарын сақтап қалды, осылайша олардың өкілдігі сегізден төртке дейін азайды. Үш сенатор жеңіліске ұшырады: Аден Риджвей (Жаңа Оңтүстік Уэльс), Брайан Грейг (Батыс Австралия) және Джон Черри (Квинсленд). Жеңілістен кейін, дәстүрлі сайлаудан кейінгі көшбасшылық сайлауда Эллисон жетекші болып, Бартлетт оның орынбасары болып тағайындалды. 2005 жылдың 1 шілдесінен бастап Австралия демократтары ресми парламенттік партия мәртебесін жоғалтты, олардың құрамында тек төрт сенатор болды, ал үкіметтегі Либералды-ұлттық коалиция көпшілікті алып, Сенатты бақылауға алу мүмкіндігіне ие болды – бұл артықшылық 1980 жылдан бері ешбір үкіметке бұрыннан болған емес. 2006 жылдың 28 тамызында Австралия демократтарының негізін қалаушы Дон Чипп қайтыс болды. Бұрынғы премьер-министр Боб Хоук: «Дон Чипптің өлімі мен демократтардың құлдырауы арасында зейінді түйсіндіретін уақыттық сәйкестік бар» деді. 2006 жылдың қарашасында Виктория штатындағы сайлауда Австралия демократтары өте нашар нәтиже көрсетті, олар Заң шығару кеңесінде дауыс берудің тек 0,83 пайызын алды, бұл 2002 жылғы партияның нәтижесінен (1,79 пайыз) екі есе аз болды. Демократтар 2007 жылғы федералды сайлауда да сәттілікке жете алмады және Сенаттағы қалған төрт орыннан айырылды. Екі сенатор – Лин Эллисон (Виктория) және Эндрю Бартлетт (Квинсленд) жеңіліске ұшырады, олардың орындары ірі партияларға қайта бұрылды. Олардың қалған екі әріптесі – Эндрю Мюррей (Батыс Австралия) және Наташа Стотт Деспоя (Оңтүстік Австралия) зейнеткерлікке шықты. Барлық төрт сенатордың өкілеттігі 2008 жылдың 30 маусымында аяқталды, осылайша Австралия демократтары 1977 жылы құрылғаннан бері алғаш рет федералды деңгейде өкілдігі болмады. Кейін, 2009 жылы Яенш демократтардың 2010 жылғы Оңтүстік Австралия сайлауында саяси оралыс жасауы мүмкін екенін болжады, бірақ бұл болған жоқ.

Мемлекеттік/аумақтық шығындар

Партияның Тасмания бөлімшесі 2006 жылдың қаңтар айында жеткіліксіз мүшелері болғандықтан тіркелімнен шығарылды. 2006 жылғы Оңтүстік Австралия сайлауында Австралия демократтары Заң шығарушы кеңес (жоғарғы палата) дауысының 1,7 пайызына дейін төмендеді. Олардың қайта сайлануға үміткер жалғыз кеңесшісі Кейт Рейнольдс жеңіліске ұшырады. 2006 жылдың шілдесінде ұлттық және Оңтүстік Австралия партиясының президенті Рихард Паско, төмендеп бара жатқан қоғамдық пікір сауалнамалары мен 2006 жылғы Оңтүстік Австралия сайлауының нәтижесінің нашарлығын, сондай-ақ Оңтүстік Австралия парламентінің жетекшісі Сандра Канктің партияға зиян келтіретін МДМА есірткісі туралы пікірлерін себепке келтіре отырып, отставкаға кетті. 2007 жылдың наурызында Жаңа Оңтүстік Уэльс штатында өткен сайлауда Австралия демократтары соңғы NSW Жоғарғы палатасының өкілі Артур Честерфилд Эвансты жоғалтты. Партияның көрсеткіштері нашар болды, Заң шығарушы кеңесте тек 1,8 пайыз дауыс жинады. 2007 жылдың 13 қыркүйегінде ACT Демократтары (Австралиялық астаналық аумақтың бөлімшесі) ACT сайлау комиссиясымен тіркелімнен шығарылды, себебі олар кемінде 100 сайлаушы бар екенін дәлелдей алмады. Бұл жеңілістерден кейін Оңтүстік Австралиядан Сандра Канк партияның жалғыз парламентарийі қалды. Ол 2009 жылы зейнеткерлікке шығып, оның орнына Дэвид Виндерлих келді, ол (2020 жылға дейін) кез келген австралиялық парламентте отырған соңғы демократ болды. Виндерлих 2009 жылдың қазан айында партиядан кеткеннен кейін демократтар барлық өкілдіктерін жоғалтты. Ол өзінің қалған мерзімін тәуелсіз депутат ретінде аяқтады және 2010 жылғы Оңтүстік Австралия сайлауында мандатын жоғалтты.

Парламентке дейінгі құлдырау

Федералды және штаттық парламенттердегі барлық демократтардың депутаттарын жоғалтқаннан кейін партия ішінде фракциялықтардың арасы жарылды. 2009 жылы екі фракция арасында дау туды: бұрынғы көшбасшы Мег Лиске адал "Христиандық орталықтар" және партияның прогрессивті мүшелерін біріктірген фракция. Бұл дау христиандық орталықтар бақылауындағы ұлттық атқару комитеті партия мүшелеріне арналған веб-сайтты оның жұмысы партия конституциясын бұзады деген сылтаумен интернеттен алып тастаған кезде туындады. Жауап ретінде прогрессивті фракция ұлттық атқару комитетін демократияға қарсы болуда және партия конституциясына қайшы әрекет етуде деп айыптады. 2012 жылға қарай бұл дау бұрынғы сенатор Брайан Грейгті қолдаған мүшелер мен Оңтүстік Австралияның бұрынғы депутаты Сандра Канкты қолдаған мүшелер арасындағы дауға ұласты. Брайан Грейг партия президенті болып сайланды, бірақ партияның фракциялықтығына наразы болғандықтан бір айдан кейін қызметтен кетті.

Тіркеуден шығару

2015 жылдың 16 сәуірінде Австралия сайлау комиссиясы Австралия демократтары партиясын, тіркеуді сақтау үшін қажетті 500 мүшесін көрсетпегендігі үшін тіркеуден шығарды. Дегенмен, партия кейіннен Жаңа Оңтүстік Уэльс демократтары және Квинсленд демократтары бөлімшелерінде үміткерлерді тіркеуді жалғастырды.

Тіркеудің жаңартылуы (2019 жылдан қазіргі уақытқа дейін)

2018 жылдың қарашасында тіркелмеген шағын партия CountryMinded Австралия демократтарымен бірігіп, мүшелік санын арттыру, сайлау тізіміне қайта тіркелу және қаржылық қолдау алу мақсатында жаңа әрекет жасады. 2019 жылдың ақпан айында тіркеу туралы өтініш АЭК-ке ұсынылып, 7 сәуірде Австралия демократтарының (Квинсленд бөлімшесі) наразылығына қарамастан мақұлданды. Партия 2019 жылғы федералды сайлауда Аделаида төменгі палатасының және Сенаттағы алты орынға (Жаңа Оңтүстік Уэльс, Виктория және Оңтүстік Австралия штаттарындағы екі орыннан) қатысты, бірақ сәттілікке жете алмады. 2022 жылғы федералды сайлауда төменгі палатаның бір орындығы (Еден-Монаро) және Сенаттағы үш орынға таласқанмен, нәтижесіз аяқталды, бірінші кезектегі дауыстардың 0,7%-дан азын жинады. Партия 2024 жылғы Дункли сайлауында бірінші кезектегі дауыстардың 1,4%-дан азын алды.