Кіріспе

Америкалық саясаттанушы (1928–2018)

Джин Шарп (21 қаңтар 1928 – 28 қаңтар 2018) – американдық саясаттанушы. Ол зорлықсыз әрекеттерді зерттеуді дамытуға арналған коммерциялық емес ұйым, Альберт Эйнштейн институтының негізін қалаушы және Массачусетс Дартмут университетінде саяси ғылым профессоры болды. Ол бұрын 2009, 2012 және 2013 жылдары үш рет номинацияланған. Шарп 2012 жылғы сыйлықтың басты үміткері саналды. 2011 жылы ол Эль-Хибри бейбітшілік білімі сыйлығымен марапатталды. 2012 жылы ол "әлемдегі даулы аймақтарда зорлықсыз қарсылықтың негізгі принциптерін және стратегияларын әзірлеу және түсіндіру, сондай-ақ оларды іс жүзінде қолдау" үшін "Тікелей өмір сүру сыйлығын" алды.

Өмірбаян

Шарп Солтүстік Балтиморда, Огайо штатында дүниеге келді. 1949 жылы Огайо мемлекеттік университетінен әлеуметтік ғылымдар бакалаврын алды, ал 1951 жылы социология магистрі болды. 1953-1954 жылдары Корея соғысына әскери қызметке шақыруға наразылық білдіргені үшін тоғыз айға қамауға алынды. Ол фабрика жұмыскері, соқыр әлеуметтік жұмыскерге жетекші, және Американың белгілі пацифисі А. Дж. Мустенің хатшысы болып жұмыс істеді. 1955-1958 жылдары ол «Peace News» (Лондон) газетінің редакторының көмекшісі болды, ол 1958 жылғы Альдермастон шеруін ұйымдастыруға көмектесті. Келесі екі жылда ол Ослода профессор Арне Несспен бірге оқыды және зерттеу жүргізді, ол Йохан Галтунгпен бірге Мохандас Гандидің жазбаларын пайдаланып Сатьяграха принциптерін жасады. 1968 жылы Оксфорд университетінен саяси теория бойынша философия докторы ғылыми дәрежесін алды. 1972 жылы Шарп Массачусетс Дартмут университетінде саяси ғылымдар профессоры болып тағайындалды. 1965 жылдан бастап Гарвард университетінің Халықаралық қатынастар орталығында ғылыми жұмыстармен айналысты, ал 1995 жылы ол Гарвардтың тағы бір ұйымымен біріктірілді. 1983 жылы Шарп Альберт Эйнштейн институтын құрды, бұл коммерциялық емес ұйым, ол әлемдегі қақтығыстарда зорлықсыз әрекеттерді зерттеуге және насихаттауға арналған. 2004 жылы Альберт Эйнштейн институты қаржыландырудың көп бөлігін жоғалтты (жылдық кірісі 1 миллион доллардан 160 000 долларға дейін төмендеді) және содан бері Шарптың Шығыс Бостондағы Логан әуежайының жанындағы үйінен жұмыс істеді. 2012 жылы ол Zambrano Foundation Distinguished Lifetime Democracy Award сыйлығын алды. Шарп 2018 жылдың 28 қаңтарында Бостондағы үйінде 90 жасқа толған соң қайтыс болды.

Бейбіт қарсылық теориясы

Джин Шарп өз идеяларының бастауларын Мохандас К. Ганди, А. Дж. Муст, Генри Дэвид Торо және оның 1973 жылғы «Зорлық-зомбылықсыз әрекет саясаты» кітабында сілтеме жасалған басқа да көздерді зерттеу арқылы түсіндірді. Бұл кітап 1968 жылғы докторлық диссертациясы негізінде жазылған. Кітапта ол қақтығыста билікті қолдану тәсілі ретінде зорлық-зомбылықсыз әрекетке қатысты прагматикалық саяси талдау жасайды. Шарптың басты ойы – билік монолитті емес, яғни билік иелерінің ішкі қасиеттерінен туындамайды. Шарп үшін саяси билік, кез келген мемлекеттің билігі – оның ерекше құрылымдық ұйымына қарамастан – мемлекеттің азаматтарынан шығады. Оның түбірлі сенімі – кез келген билік құрылымы билеушінің бұйрықтарына азаматтардың бағынуына тәуелді. Егер азаматтар бағынбаса, билеушілердің билігі болмайды. Шарптың пікірінше, барлық тиімді билік құрылымдары азаматтарынан бағынуды ынталандыру немесе талап ету жүйесіне ие. Мемлекеттерде билік басындағыларды бағынуға мәжбүрлейтін күрделі жүйелер бар. Бұл жүйелерге арнайы институттар (полиция, соттар, реттеуші органдар және т.б.) кіреді, сонымен қатар биліктің монолитті екенін көрсететін мәдени факторлар да болуы мүмкін (мысырлық перғауынның құдайға табынуы, президент лауазымының мәртебесі, моральдық және этикалық нормалар мен тыйымдар және т.б.). Осы жүйелер арқылы азаматтарға санкциялар (тұтқынға алу, айыппұл салу, жазалау) және ынталандырулар (лауазымдар, байлық, даңқ) ұсынылады, олардың бағыну деңгейіне әсер етеді. Шарп осы жасырын құрылымды халықтың мемлекетте маңызды өзгерістер жасауы үшін мүмкіндік терезесін ашатын құрал ретінде қарастырады. Шарп Этьен де Ла Боэтидің (1530–1563) мысалын келтіреді: егер мемлекеттің азаматтары өздері мемлекет билігінің көзі екенін түсінсе, олар бағынудан бас тартып, басшыларын биліксіз қалдыра алады. Шарп 2005 жылы «Зорлық-зомбылықсыз күресті жүргізу: 20 ғасыр тәжірибесі және 21 ғасыр перспективасы» кітабын жариялады. Ол бұрынғы еңбектеріне сүйене отырып, зорлық-зомбылықсыз әрекеттердің қолданылған жағдайларын зерттейді, осы тәжірибелерден алынған сабақтарды ұсынады және оны тиімді ету үшін зорлық-зомбылықсыз күресті жоспарлау туралы ақпарат береді. Шотланд режиссері Руарид Ароудың Джин Шарптың жұмысының әлемдік әсері туралы «Революцияны қалай бастау керек» деректі фильмі 2011 жылдың қыркүйек айында шықты. Фильм 2011 жылдың қыркүйек айында Бостон кинофестивалінде «Үздік деректі фильм» және «Массалық әсер сыйлығын» жеңіп алды. Еуропалық тұсаукесері 2011 жылдың 2 қазанында Лондондағы Raindance кинофестивалінде өтті, онда ол да «Үздік деректі фильм» атағын иеленді. 2020 жылы Руарид Ароу деректі фильм негізінде Джин Шарптың өмірбаянын жариялады.

Дүниежүзілік күреске әсер ету

Шарп "Зорлық-зомбылықсыздықтың Макиавеллисі" деп аталады. Кейбіреулер Шарптың ғылыми еңбектері әлемдегі қарсылық ұйымдарына ықпал еткенін айтады. Оның еңбектері Мысыр президенті Мұбаракты құлатып жіберген наразылық қозғалысының негізгі белсенділерін оқытуға көмектескен, Сербиядағы зорлық-зомбылықсыз қақтығыстарды зерттейтін Қолданбалы зорлық-зомбылықсыз іс-қимыл және стратегиялар орталығы үшін идеологиялық негіз болып табылады, сондай-ақ Шығыс Еуропадағы түрлі-түсті төңкерістердегі басқа да жастар қозғалыстарына әсер етті. Шарптың 1993 жылғы "Диктатурадан демократияға" атты кітабы алғаш рет Мьянмада жарық көрді, төртінші басылымы 2010 жылы жарық көрді. Ол содан бері кем дегенде 31 басқа тілге аударылған. Бұл кітап Сербияның "Отпор!" (олар да Альберт Эйнштейн институтында оқыған), Грузияның "Кмара", Қырғызстанның "КелКел" және Беларусьтің "Зубр" науқандарының негізі болды. PORA-ның Олег Кириенко 2004 жылы Нидерланд радиосына берген сұхбатында: "Pora-ның қасиетті кітабы – Джин Шарптың кітабы, оны Otpor! да қолданды, оның атауы: «Диктатурадан демократияға». Pora белсенділері оны өздері аударды. Біз Шарп мырзаға және АҚШ-тағы Альберт Эйнштейн институтына хат жаздық, ол біздің бастамамызға өте ықылас білдірді, ал институт осы кітаптың 12000 данасын тегін басып шығаруға қаржы бөлді". Шарптың "Азаматтық қорғаныс" тақырыбындағы жазбалары 1991 жылы Кеңес Одағынан бөлінген кезде Литва, Латвия және Эстония үкіметтері қолданды. Литваның қорғаныс министрі Одриус Буткевичус сол кезде: "Мен бұл кітапты ядролық бомбадан да артық бағалаймын" деп мәлімдеді. Бұрынғы ИРА мүшелері оның еңбектерін зерттеп жатыр деген хабар бар. Шарп және оның жұмысы көптеген БАҚ-та жарияланды, бірақ кейбіреулер Шарптың ықпалын Батыстың Лоуренс Арабиясы тұлғасын іздеуімен байланыстырып, оны асыра сілтегенін айтады.

Мысырдағы ықпал

Мысыр революциясында Джин Шарптың ықпалын жариялау кейбір мысырлық блогерлердің наразылығын тудырды. Журналист Хосам эль Хамалави: «Египет халқы Мұбарактың сыртқы саясатын жек көріп, оны жек көретін. Мысырлықтардың жағдайы мен палестиналық бауырлары мен әпкелерінің жағдайы арасында үнемі параллельдер жүргізілетін. Палестиналықтар – менің басты шабытым, Джин Шарп емес. Оның есімін мен алғаш рет Мұбаракты құлатып алғаннан кейін ғана, ақпан айында естідім. Ал NYT ақымақтықпен біздің көтерілісімізге оның еңбегін жатқызып отыр» деді. Тағы бір мысырлық жазушы және белсенді Кәрім Арауи Джин Шарптың еңбектері революция емес, билік алмасу туралы екенін айтты. Ол революцияны этикалық және материалдық өлшемдерге ие деп анықтайды, ал Шарп осы мәселелерге қасақана араласпайды. Оның пікірінше, жергілікті жағдайлар мен Тунис революциясының берген серпіні Мысырдың табысына ықпал етті. Алайда, сол кезде Мысырда жұмыс істеген төрт түрлі белсенді топтың дәлелдері мен куәліктері бұл пікірлерге қайшы келеді. Мысырлық блогер және белсенді Далия Зиада белсенділердің Шарптың еңбектерінің үзінділерін араб тіліне аударғанын, ал оның «диктаторлардың әлсіз жерлерін шабуылдау» туралы идеясы олардың санасында қалғанын айтты. 6 сәуірдегі демократиялық топтың жетекшісі Ахмед Махер «Революцияны қалай бастау керек» атты деректі фильмде «Джин Шарптың кітаптары үлкен әсер етті» деді. Associated Press 2010 жылдың қыркүйегінде, революцияға дейін төрт ай бұрын, Джин Шарптың еңбегін Египеттегі саяси лидер Мохамед Эль-Барадейге жақын белсенділер қолданғанын хабарлады. Соңында The New York Times Шарптың «Диктатурадан демократияға» атты кітабын 2011 жылғы Египет революциясы кезінде «Мұсылман бауырластығы» өз веб-сайтында жариялағанын мәлімдеді.

Шығармалары

Шарптың 1950 жылдан бері жарық көрген маңызды еңбектері, авторлық және редакциялық кітаптарын қамтиды.

1960 жылдар

Ганди моральдық күш қаруын қолданады: үш дерек. Альберт Эйнштейннің алғы сөзі. Бхаратан Кумараппаның кіріспесі. Ахмадабад: "Наваживан" баспасы, 1960 ж. Ганди дауылға қарсы тұр. Ахмадабад: "Наваживан" баспасы, 1961 жыл. Азаматтық қорғаныс: Кіріспе, Адам Робертс және Т. К. Махадеван редакциясымен. Президент Сервепалли Радхакришнанның кіріспе сөзі. Бомбей: "Бхаратия Видья Бхаван" және Нью-Дели: "Ганди Бейбітшілік Қоры", 1967.

1970 жылдар

Зорлықсыз баламаларды зерттеу, Дэвид Рисманның кіріспесі. Бостон: Портер Сарджент, 1970 жыл. Зорлықсыз әрекеттер туралы жиі кездесетін қате түсініктерді түзеу. Бостон: Альберт Эйнштейн институты, 1973 жыл. 198 зорлықсыз әрекет әдісі. Бостон: Альберт Эйнштейн институты, 1973 жыл. «Зорлықсыз әрекет саясаты», Томас С. Шеллингтің кіріспесі. Гарвард университетінің Халықаралық қатынастар орталығының қолдауымен дайындалған. Бостон: Портер Сарджент, 1973 жыл. I. Билік және күрес, 1973 жылдың маусымы. II. Зорлықсыз әрекет әдістері, 1973 жылдың маусымы. III. Зорлықсыз әрекет динамикасы. Бостон: Портер Сарджент, 1985 жылдың қарашасы. Ганди – саяси стратегияшы ретінде, этика және саясат туралы эсселермен, Корретта Скотт Кингтің кіріспесі. Бостон: Портер Сарджент, 1979 жыл. Үндістандық басылым. Доктор Федерико Майордың кіріспесі. Корретта Скотт Кингтің түпнұсқа кіріспесі, Нью-Дели: Ганди Медиа орталығы, 1999 жыл.

1980 жылдар

Әлеуметтік билік пен саяси бостандық. Сенатор Марк О. Хэтфилдтің кіріспе сөздері. Бостон: Портер Сарджент, 1980 жыл. "Соғыстың саяси баламасы – азаматтық қорғаныс" (9-тарау). "Әлеуметтік билік пен саяси бостандық" кітабында. Сенатор Марк О. Хэтфилдтің кіріспе сөздері. Бостон: Портер Сарджент, 1980, 195–257 бб. Майкл Рэндлмен бірге, зорлықсыз әрекеттерге оқыту және азаматтық қорғаныс бойынша түсіндірме библиографиясы. ЮНЕСКО-ның бейбітшілік және қақтығыстарды зерттеу жөніндегі жылнамасы, 1981. Вестпорт, Коннектикут штаты: Гринвуд Пресс, 1981, 64–139 бб. Азаматтық қорғаныс арқылы ұлттық қауіпсіздік. Омаха: Қарусыздануды зерттеу қауымдастығы, 1985. Еуропаны бағындыру мүмкіндігінен айыру: Азаматтық қорғаныс және қорғаныстың әлеуеті (мақала қараңыз). Лондон: Тейлор және Фрэнсис, 1985; Джордж Ф. Кеннанның алғы сөзімен екінші басылым. Кембридж, Массачусетс: Баллинджер, 1986. Қарсылық, саясат және Американың 1765–1775 жылдардағы тәуелсіздік күресі (мақала қараңыз), Уолтер Консер, Дж., Рональд М. Маккарти және Дэвид Дж. Тоскано редакциясымен. Боулдер, Колорадо штаты: Линн Ринер баспасы, 1986.

1990 жылдар

"Азаматтық қорғанысқа көшу". CBD News & Opinion, 1990 жылғы мамыр/шілде, 6-9 беттер. Азаматтық қорғаныс: әскери қару-жарақ жүйесі, Брюс Дженкинстің көмегімен. Принстон, Нью-Джерси: Принстон университетінің баспасы, 1990. Диктатурадан демократияға: бостандыққа қол жеткізудің тұжырымдық аясы (мақаланы қараңыз). Бостон: Альберт Эйнштейн институты, 2003. Диктатураны жою және жаңа диктатураның пайда болуына жол бермеудің жалпы мәселесіне арналған кітап көлеміндегі эссе. Алғаш рет 1994 жылы жарияланған. "Зорлықсыз әрекет: зерттеу нұсқаулығы", Рональд Маккартимен бірлесіп. Нью-Йорк: Гарланд баспасы, 1997.

2000 жылдар

Реалистік баламалар бар, 2003 жыл. LibriVox аудиокітабы ретінде қолжетімді. Зорлықсыз күрес: 20 ғасырдың тәжірибесі және 21 ғасырдың мүмкіндіктері, Джошуа Полсонмен бірлесе жазылған. "Extending Horizons Books", 2005 жыл. Өзін-өзі босату: Диктатураны немесе басқа да қанаушылықты тоқтатуға бағытталған стратегиялық жоспарлау бойынша нұсқаулық, Джамила Рақибтің көмегімен. Бостон: Альберт Эйнштейн институты, 2009 жылдың қарашасы.

2010 жылдар

Шарптың "Қуат және күрес" сөздігі. Оксфорд университетінің баспасы, 2011. "Зорлықсыз күрес қалай жұмыс істейді", Жайм Гонсалес Бернальмен бірлескен еңбек. Бостон: Альберт Эйнштейн институты, 2013. Шарптың "Зорлықсыз әрекет саясаты" еңбегінің қысқаша нұсқасы.