Кіріспе

1981 жылғы американдық тарихи драмалық мини-сериал

«Масада» – 1981 жылғы сәуір айында ABC телеарнасында көрсетілген американдық телесериал. Телеарна желісі бұл сериалды «Телевизия үшін ABC романы» деп жарнамалаған, ол 73 жылғы Израильдегі Масада бекінісінің Рим империясы легиондарымен қоршалуының көркемделіп баяндалған оқиғасы. Телесериалдың сценарийі Эрнест Ганннің 1971 жылғы «Антагонистер» романы негізінде жазылған, ал сценарий авторы – Джоэл Олиански. Рим әскерлері бекініске енген кезде қоршау аяқталды, бірақ жеңіліс алдында тұрған еврей қорғаушыларының жаппай өзін-өзі өлтіргенін анықтады. Мини-сериалда Питер О’Тул Рим легионының қолбасшысы Люций Флавий Сильва рөлінде, Питер Штраус еврей қолбасшысы Елазар бен Яир рөлінде, ал Барбара Каррера Сильваның еврей әйелі рөлінде ойнады. Бұл О’Тулдың американдық мини-сериалдағы тұңғыш қатысуы болды. «Масада» – 1977 жылы ABC желісінде көрсетілген «Тартулар» және 1980 жылы NBC телеарнасында көрсетілген «Сёгун» мини-сериалдарының сәттілігінен кейін 1980-ші жылдардың басында түсірілген бірнеше тарихи мини-сериалдардың бірі.

I бөлім

70 жылы Иерусалимнің құлауы мен Екінші ғибадатхананың қирауымен яһудилердің римдіктерге қарсы көтерілісі аяқталды деп жарияланды, бірақ Елазар бен Яир және оның отбасы Яһуда соғысы аяқталмады деп ант беріп, қаладан қашып кетеді. Елазар мен оның жақтастары Масада тауындағы бекініске бас қосады. Олар Яһудеяның оңтүстігіндегі римдіктер басып алған ауылдарға шабуылдар жасап, партизандық соғыс жүргізеді. Бұл шабуылдар римдіктердің жеңісіне күмән тудырады. 10-шы легионның қолбасшысы Корнелий Флавий Сильва Елазармен кездесіп, бітім туралы келіссөздер жүргізуге тырысады. Римге оралған Сильваның Яһудеяда бітім орнату үміті Рим Сенатындағы саяси қысымдардың нәтижесінде император Веспасиан тарапынан жоққа шығарылады. Сильва қамау салдарын зерделеуде тәжірибелі Рубрий Галлдың қызметін алғаннан кейін Яһудеяға қайта жіберіледі. Оған сондай-ақ, оның орынбасары генерал Маркус Квадрат пен бас трибун Меровий императордың саяси қарсыласының тыңшылары екені хабарланады. Сильва Римде болғанда, осы екі адамның сатқындығы салдарынан римдіктер бітімді күшпен бұзады.

ІІ бөлім

Римнен оралғаннан кейін, Сильва бітім шартының бұзылғанын естіп, 10-шы легионның 5000 әскерін Масаданың етегіне жеткізіп, көрінетіндей мықты бекініске қоршау салады. Ол Квадрат пен Меровийді өз әскерінен шығарып, олардың саяси көзқарастарын бөлісетін басқаларға үлгі ретінде көрсету үшін қамалға өлімге тәуекел шабуылға жібереді. Рубриус Галл көтерілісшілердің көзінен жасырын салынып жатқан 15 метрлік (50 фут) қоршау мұнарасының көмегімен Масада қабырғаларын бұзу мақсатында таудың шамалы төменгі бөлігіне дейін пандус салуды бұйырады. Елазар римдік әскерлеріне шабуыл жасағанда, Сильва айналасындағы жүздеген яһудилерді құл ретінде жұмысты жалғастыру үшін жинап алады, себебі Елазар өз халқына шабуыл жасамайды деп сенген. Бұл Елазарды тактикасын психологиялық соғысқа өзгертіп, күннің ыстығы мен Масададағы судың молдығы арқылы римдік әскерлердің рухын құлдыратуға мүмкіндік береді. Сонымен қатар, ол римдіктердің құрбандыққа шалынған ешкінің ішегінен болашақты оқуға сенімін пайдаланып, түнде римдік күзетшілерден өтіп, ешкілерді құрттармен қоректендіреді, олардың ырым-жырымдар кезінде табылғаны жаман ниеттің белгісі ретінде қарастырылатынын біледі. Елазардың қиындықтарына оның діни күмәндері мен Масададағы бейбітшіл топтардың қарсылығы да қосылады.

ІІІ бөлім

Саяси мүмкіндікшіл Помпоний Фалько келіп, император Веспасианның өкілеттігімен Сильваны легион қолбасшысы лауазымынан шеттетеді. Фалько қоршауды қысқа мерзімде аяқтау үшін террор тактикасын қолданып, Елазар басылғанша еврей құлдарын бірінен соң бірін катапультамен тау бетіне лақтыруға бұйырады. Діни күмәні бар Елазар Мәсада синагогына қашып, кісі өлтіруді тоқтату үшін Құдайға жалбарынады. Фальконың қатыгездігіне наразы болған Сильва өз өкілеттігін күшпен қайтарып алып, катапульталауды тоқтатады және Фальконы тұтқындауға бұйрық береді. Зелоттар Фальконың террор тоқтатуын Елазардың дұғасына жауап деп және оның басшылығын нығайту деп қабылдайды. Рубрий Галл қоршау үшін салған төбеде өлшемдер жүргізу кезінде Масададан келген жебеден қаза табады, бірақ жоспарларын әрі қадамға басшылық ететін өзінің орынбасарына жеткізуге үлгереді.

IV бөлім

Елазардың бекінісі аяқталуға жақын, ол римдіктермен соңғы шайқастың көп ұзамай болатынын түсінеді. Зилоттар Иродтың қару-жарақ қоймасына кіріп, римдіктердің қамал қабырғаларын тікелей шабуылдауға дайындық бастайды. Бекініс жолы аяқталғаннан кейін римдіктер қоршау мұнарасын және тарау құралын шығарады. Елазар Сильваның стратегиясын дұрыс бағаламағанын түсінеді. Мұнара жолмен көтеріле бастағанда, Елазар өз адамдарына "тараудың соққыларын сіңіріп, сындырмайтын ішкі қабырға" салуды бұйырады. Олар Ирод сарайының төбесінен алынған ағаш қабырғаларды пайдаланып, топырақпен толтырып, мұнара жолдың үстіне жеткенде аяқтайды. Римдіктер қамалдың тас қабырғаларын жылдам бұзады, бірақ тарау ішкі қабырғаға ешқандай зиян келтірмейді. Қабырғаның бір бөлігі ағаштан жасалғандықтан, Сильва оны өртеп жіберуге бұйырады. Қабырғаның толығымен өртенуіне түні бойы уақыт керек екенін түсінген Сильва өз әскеріне күтуге бұйырады; түннің қалған бөлігі екі тарап үшін де шиеленіске толы болды, себебі жеңіл жел қоршау мұнарасына отты таратуы немесе ішкі қабырғаны өртеп жіберуі мүмкін еді. Ертесі күні римдіктер қамалға кіріп, Елазар мен оның адамдарының түні бойы өз-өзіне қол жұмсағанын біледі. Көңілсіз және күйзеліске түскен Сильва соңғы сөздерін айтады, ол екі тараптың да "шөлдің ортасында, уланған теңіз жағасындағы тасқа" үміт етіп, жоспарлап, жоғалтқандарына ағынады.

Өндіріс

Масада фильмі Израильдегі Яһуда шөліндегі ежелгі бекіністің орнында түсірілді. Римдіктер бекіністі басып алу үшін салған пандустың сияқтысы ретінде түсірілім барысында жасалған пандустың қалдықтары әлі де сол жерде көрініп тұр. ABC телеарнасы көрермендердің оқиғаның тарихи контекстімен таныс болмауынан алаңдап, "Масадаға оралу" атты 30 минуттық деректі фильм жасады. Фильмде Питер О'Тул ойнайды, ол римдіктерге қарсы яһудилердің көтерілісінің тарихын айтады. Телеарна деректі фильмін мини-сериалдың премьерасына дейін бірнеше апта бұрын көрсету үшін өзінің серіктес телеарналарына жіберді.

Саундтрек

I және II бөлімдердің музыкасын Джерри Голдсмит жазды. Көптеген өндіріс кешігулерінің салдарынан Голдсмит бұрынғы келісімшарттары бойынша басқа да музыка жазу жұмыстарын жалғастыруға мәжбүр болды. III және IV бөлімдерді Мортон Стивенс, Голдсмит жазған тақырыптар мен мотивтерді пайдаланып жазды. 1981 жылы MCA Records компаниясы винил және кассетада Ұлыбританияның Ұлттық филармониялық оркестрі композитордың басшылығымен орындаған Голдсмит музыкасының үзінділерін қайта жазды. Intrada Records 2011 жылы толық музыканың түпнұсқалық жазбасынан 2 дискілік жинақты шығарды, ал 2021 жылы одан да кеңейтілген 4 дискілік жинақ (қосымша нұсқаларымен, жарияланбаған материалдармен және түпнұсқалық альбомдық нұсқасымен) жарық көрді.

Марапаттар мен ұсыныстар

Мини-сериал Primetime Emmy Award сыйлығына үздік шектеулі сериал және Golden Globe Award сыйлығына үздік мини-сериал немесе телефильм номинациясына ілікті. Питер О’Тул мен Питер Штраус екеуі де шектеулі сериал немесе арнайы фильмдегі басты рөлдегі үздік актер Primetime Emmy Award сыйлығына және үздік актер Golden Globe Award сыйлығына ұсынылды. Дэвид Уорнер, Помпоний Фалько рөлінде, шектеулі сериал немесе арнайы фильмдегі үздік қосалқы актер Primetime Emmy Award сыйлығын жеңіп алды. Джоэл Олиански Телевизиялық жазушылар гильдиясының Телевизия: Ұзақ формат – Көп бөлімдік сыйлығымен марапатталды және шектеулі сериал немесе арнайы фильмдегі үздік жазу үшін Primetime Emmy Award сыйлығына ұсынылды. Джерри Голдсмит екінші бөлімдегі музыкасы үшін шектеулі сериал немесе арнайы фильмдегі музыкалық композициядағы ең үлкен жетістік үшін Primetime Emmy Award сыйлығын жеңіп алды, ал Мортон Стивенс төртінші бөлімдегі музыкасы үшін ұсынылды. Сериал, актерлер тобы мен түсірілім тобы тағы сегіз Emmy сыйлығына ұсынылды.

Үй медиасы

Шогун сериалы сияқты, басқа елдерде "Антагонисттер" деген атпен кинотеатрларда көрсетілу үшін монтаждалған, толық метражды фильм жасалды. Бұл нұсқа бастапқыда үй жағдайында бейнежазбада қолжетімді болды. Толық "Масада" мини-сериалы алғаш рет 2001 жылы төрт VHS таспасында бейне нарығына шықты. "Masada – Толық эпикалық мини-сериал" деп аталған екі дискілі DVD 2007 жылдың 11 қыркүйегінде жарық көрді. 2009 жылдың 19 қаңтарында Ұлыбританияның 2-ші аймағы үшін екі дискілі DVD шығарылды.