Кіріспе

Шотландия жағалауындағы арал. Грюинард аралы (Gruinard Island; Eilean Ghruinneard) – шамамен сопақ пішінді, ұзындығы және ені белгілі бір шамадағы шотланд аралы. Грюинард шығанағында, Гейрлох пен Уллапулдің арасындағы орта тұсында орналасқан. Құрлыққа ең жақын жері шамамен теңізге қарай орналасқан. 1942 жылы арал қауіпті аймаққа айналды, көкжұпар бактериясымен әскери тәжірибелер жүргізілгеннен кейін барлық сүтқоректілер үшін қауіпті болды, және 1990 жылы залалсыздандырылды.

Ерте тарих

Бұл арал туралы 16 ғасырдың ортасында аймаққа саяхат жасаған Дин Мунро еске алған. Ол бұл жердің Маккензи кланының иелігінде болғанын, "орманға толы" (қазірде ағаш жоқ) екенін және "ұрлар мен бүлікшілерді баптауға қолайлы" (ұрлар мен бүлікшілерді баптауға жарамды) екенін жазған. Тарихи тұрғыдан алғанда, Россшир және Кромартишир округтері Грюинард аралына құқық таласқан, себебі арал Гейрлох пен Уллапулдің арасында орналасқан. 1780-ші жылдардың соңында ауылдар маңызды балық аулау және қой шаруашылығы орталықтарына айналып, Груинард аралы қой жаюға немесе балық аулау үшін шағын портына пайдаланылды. 1881 жылы аралда 6 адам тұрған, бірақ көп ұзамай ол адамсыз қалды және тұрақты тұрғындары болғандығы туралы ешқандай жазба қалмады. 1926 жылы Розалинд Мейтленд Грюинард аралын да қамтитын Эйлен Дарах иелігін сатып алды. Розалинд Мейтленд аралды өзінің қызы Молли Данфиге мұра етіп қалдырды, ол Уинстон Черчилльмен дос болған.

Биологиялық соғыс сынақтары

1942 жылы Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Портон Даунның биология бөлімінің ғалымдары Груйнард аралында биологиялық қару сынағын жүргізді. Сынақ «Вегетариандық операция» аясында өткізілді, бұл жоспар ақырында қолданылмады, ол Германияның ауылдық жеріне зығыр торттарын, ішек қызылшамен (антракс) араластырып таратуды көздеген. Сынақтардың салдарынан аймақ ұзақ мерзімге антракс спораларымен зарарланатыны анықталғандықтан, шалқарыңқы және адам тұрмайтын арал қажет болды. Груйнард тексеріліп, жарамды деп танылды және британ үкіметі оны иелерінен мәжбүрлеп алды. Портон Даун метеорологы сэр Оливер Грэм Саттонға сынақты жүргізу үшін елу адамнан тұратын команда тапсырылды, ал Дэвид Уиллис Уилсон Хендерсон микробты бомбаға жауапты болды. Биология бөлімінің меңгерушісі Пол Филдс жиі келіп тұрды. Таңдау үшін Оксфорд университетінің бактериология профессоры Р. Л. Фоллумның атымен аталған, өте қауіпті «Vollum 14578» штаммы алынды. Аралға 80 қой жеткізілді және антракс спораларымен толтырылған бомбалар, таңдалған топтар байланған жерлерге жақын жерде жарылды. Қойлар антракспен зарарланып, бірнеше күн ішінде өле бастады. Сынақтар аяқталғаннан кейін ғалымдар, антракс спораларының көп мөлшерде таратылуы Германия қалаларын толығымен залалдайды және ондаған жылдар бойы оларды тұруға жарамсыз етеді деген қорытындыға келді.

Қара егін жинау операциясы

1981 жылы газеттер "Қараңғы орақ операциясы" деген тақырыппен хабарламалар ала бастады, онда үкіметтен аралды залалсыздандыруды талап етті және "екі университеттен келген микробиологтар тобы" жергілікті халықтың көмегімен аралға қондырып, топырақ үлгілерін жинағанын мәлімдеді. Топ "үкіметтің немқұрайлылығын жеделдетіп, халықты осы мәселе туралы білуге жеделдету үшін" топырақ үлгілерін тиісті жерлерге қалдырамыз деп угроза жасады. Сол күні Портон-Даун әскери зерттеу орталығының алдына мөрленген топырақ пакеті тасталды; сараптама нәтижесінде оның құрамында көмірқарауыл (антракс) бактериялары бар екені анықталды.

Зақымданудан тазарту

1986 жылдан бастап Груинард аралын залалсыздандыру үшін белсенді жұмыс жүргізілді, 280 тонна формальдегид ерітіндісі теңіз суымен араластырылып, аралдың 485 акр (196 гектар) барлық аумағына шашыратылды, сондай-ақ таралу ошағының маңындағы ең нашар зақымдалған жоғарғы қабаттық топырақ алынып тасталды. Формальдегидтің ағып кетуі теңіз жағасындағы организмдердің – мысалы, ұлулардың, шаяндардың және теңіз балдырларының қырылуына әкелді. 2000 жылы теңіз жағасындағы организмдердің қалпына келуін зерттеу жұмыстары басталды және олар әлі де жалғасуда; алайда, 2007 жылғы зерттеу жобасының мамандары «қайта қоныстану толық емес, жалғасуда» деді. 1987 жылы тазалаудан кейін көп ұзамай аралға қойлар қойылды және олар дені сау болды. 1990 жылдың 24 сәуірінде, 48 жылдық карантиннен және ерітінді қолданылғаннан кейін төрт жыл өткен соң, қорғаныс министрінің орынбасары Майкл Нойберт аралға сапар шегіп, ескерту белгілерін алып тастау арқылы оның қауіпсіз екенін жариялады.

Жаңбырлы өрттің

2022 жылдың 26 наурызында арал "бір шетінен екінші шетіне дейін" өрт өртінен толықтай жанып кетті. Көзі куәгерлер оқиғаны "апокалипсис" сияқты деп сипаттады. Жергіліктік пікірлер бойынша, өрт мал мен аңдарға жаңа шөп өсіру үшін шотландтық дәстүр бойынша, муирберн ретінде қосылған болуы мүмкін.

Популярлы мәдениет сілтемелері

Грюнард аралы Алан Скотттың «Антракс мутациясы» (1971), Десмонд Бэглидің «Дұшпан» (1977), Хаммонд Иннстің «Исвик» (1991), Ричард П. Хенриктің «Өлім теңізі» (1992), Фредерик Форсайттың «Құдайдың құлы» (1994), Грег Бердің «Квантико» (2005), Джаспер Ффордтың «Биг Овер Изи» (2005), Малкольм Роуздың «Құйылған арал» (2009), Ричард Прайс (ақын ретінде танымал) (2010), Иан Рэнкиннің «Мүмкін емес өлілер» (2011) және Джемма Амордың «Ақ бұталар» (2020) романдарында еске алынады. Бұл арал Кристина Фернандес Кубастың «El año de gracia» романының негізгі ортасы болып табылады, онда басты кейіпкер аралда кеме апатына ұшырап, қысты өткізеді. Арал Д.Л. Маршаллдың «Антракс аралы» (2021) романындағы маңызды орын. «Хеллблазер» комиксінің 187-188 нөміріндегі «Бред ин кост» атты әңгімесінде кейіпкердің немере қызы Грюнардта ет жейтін балалармен қоршалып қалады. 2003 жылы жарық көрген осы нөмірлерді Майк Кери жазды, ал суреттерін Дуг Александр Грегори салған. Британдық соғыс уақытындағы «Фойл соғысы» телесериалының «Жақсы қан» атты эпизодында биологиялық сынақтар жүргізіледі, бұл Грюнардтағы сынақтарға сілтеме жасайды. 1970 жылғы «Hawaii Five O» эпизодының «Макапудағы үш өлі сиыр, 2-бөлік» бөлімінде Эд Фландерс сомдаған ғалым Оаху аралында қауіпті вирусты таратумен қорқытады. Тергеу кезінде ғалым қысқаша Грюнард аралынан және антракс эксперименттері салдарынан бір ғасыр бойы адамдарға жарамсыз болып қалатындығынан айтады. Шотланд драматургы Дэвид Грейгтің «Ауталық аралдар» пьесасы, «Фриндж Перви» сыйлығын жеңіп алған туынды, екі британдық ғалымның Шотландиядағы аралға сапары туралы ойдан шығарылған оқиға. Шотландияның солтүстік-батыс жағалауында орналасқан «Ақсарлы арал» 2000 жылы шыққан «Caballistics, Inc.» комиксінде кездеседі, бірақ биологиялық қарудан залал келтіру туралы ескертулер жоғары күзеттегі құпия түрме үшін жамылғы ғана. 2006 жылғы «Doctor Who» аудиодрамасы «Night Thoughts» ойдан шығарылған Gravonax аралында өтеді, оның атауы мен тарихы Грюнардтан шабыттанған. 2013 жылғы Ұлыбританиялық «Утопия» телесериалы жаңа түрдегі тұмаудың пайда болуын көрсетеді. 3-ші эпизодта Дугдейл вирустың пайда болған жеріне, қазір карантиндегі Фетлар аралына барады. Аралға келген кезде, қызғылт түсті комбинезон киген персонал көптеген жамылған денелердің бірін таспамен алып өтеді, бұл көрініс Грюнард аралынан алынған бастапқы сынақ кадрларындағыдай. Алайда, драмалық көріністе Фетлардағы персонал Грюнард кадрларындағы газ маскаларына қарағанда шаң маскаларын кигенін көруге болады, бұл бюджет шектеулерінен болуы мүмкін (Утопияның көп бөлігі көрсетілген жерде түсірілмеген). Бұл эксперименттер BBC-нің «Сымсыз куә» сериалының 16-шы маусымының үшінші және төртінші эпизодтарындағы «Тәуіп» сюжетіне сілтеме жасалады.