Кіріспе

Жеңімпаз Эрик (Ескі скандинав тілінде: Eiríkr inn sigrsæli, қазіргі швед тілінде: Erik Segersäll; шамамен 945 – шамамен 995) 970 жылдар шамасында Швеция монархі болған. Бұрын швед патшалары болғанымен, ол бір-біріне тәуелсіз дереккөздерде куәландырылған, бірінен соң бірі жалғасқан патшалық мұрагерліктегі алғашқы швед патшасы болып саналады. Сондықтан Швеция билеушілерінің тізімі көбінесе одан басталады. Дегенмен, оның ұлы Олоф Скотконунг Меларен көлі маңындағы шведтер мен Веттерн көлі маңындағы геттер тарапынан толық қабылданғаны туралы нақты деректерге ие болған алғашқы билеуші деп есептеледі. Адам Бремен Эриктен бұрын Эмунд Эриксон есімді патша болғанын хабарлайды, бірақ ол Эриктің әкесі болған-болмағаны белгісіз. Бұл мәліметтер сенімсіз деп саналады. Кейбір дереккөздер Жеңімпаз Эрикті Эрик V немесе Эрик VI патша деп атайды, бұл Эрик XIV (1560–1568) патшадан кері санау арқылы жасалған қазіргі заманғы ойлап табу. Ол Швеция тарихы туралы 16 ғасырға жататын Historia de omnibus Gothorum Sueonumque regibus еңбегіне сәйкес өзінің нөмірін қабылдаған. Жеңімпаз Эрикке дейін Эрик есімді швед монархтары болған-болмағаны даулы мәселе, кейбір тарихшылар бұрынғы Эриктердің болғанын алға тартады, ал басқалары қолданылған бастапқы дереккөздердің сенімділігіне және осы бұрынғы монархтардың бар екендігіне күмән келтіреді. Одан кейінгі монархтардың тізімі де кейбір ерте кезеңдерде күрделі және шала жартылай, бұл кез келген нөмірді тағайындауды қиын жасайды (Эрик пен Эрик және Эрик Арселлді қараңыз), кері немесе алға санағанда да.

Эрик патшалығы

Ол бастапқыда Уппланд және көршілес провинцияларда билік еткен. Упсаланың жанында өткен Фырисвеллир шайқасында оңтүстіктен келген шабуылшылардың күштерін жеңгеннен кейін ол Сегерселл – Жеңімпаз, немесе сөзбе-сөз айтқанда, жеңіспен сүйіншіленген – деген лақап атын алды. Эриктің інісі Олоф, осы шайқаста Эриктің басты қарсыласы болған күшті Стирбьорнның әкесі болған деген әңгімелер бар. Эрик патшалығының аумағы белгісіз. Швецияның Мёларен көлі төңірегіндегі негізгі аймағынан өзге, Балтық теңізі бойымен оңтүстікке қарай Блекинге дейін созылған болуы мүмкін. Адам Бремендік пен Саксо Грамматик айтуынша, ол Швейн Форкбардты жеңгеннен кейін Дания патшасы да болған. Эрик тасы да Адам Бремендік айтқандай, Данияға жасалған швед шабуылы туралы мәлімдейді. Флатейярбокқа сәйкес, оның табысының көп бөлігі еркін шаруалардың графтардың ақсүйектеріне қарсы одағының арқасында болды, бірақ археологиялық зерттеулер осы топтың беделінің оншы ғасырдың соңында азайғанын көрсетеді. Эрик, Мёларен төңірегіндегі провинцияларда ледунг деп аталатын жалпыға бірдей әскери шақыру жүйесін енгізген болуы мүмкін. Ол сондай-ақ өзінің ұлы және мұрагері Олоф патша үшін алғашқы швед монеталарының соғылған жері болған Сигтуна қаласын құрған.

Сагалар

Жеңімпаз Эрик туралы бірнеше сагаларда, ауызша дәстүрден сақталған скандинавиялық тарихи әңгімелерде айтылады. Әртүрлі оқиғаларда ол Бьёрн Эриксонның ұлы ретінде және ағасы Олафпен бірге билік еткені айтылады. Бір сагада ол әйгілі викинг Скагул Тостедің қызы, атақты патшайым Сигридке үйленгені және ажырасқанда оған Готенландты феод ретінде бергені туралы баяндалады. Эймунд сагасына сәйкес, ол Норвегия билеушісі Хакон Сигурдсонның қызы Аудты жаңа патшайым етіп алды. Бұрын Эриктің ағасы Олаф қайтыс болды, және жаңа басшы тағайындалуға тиіс еді, бірақ шведтер Эриктің шайқасшыл туысы Стирбьорнды осы лауазымға қабылдаудан бас тартты. Эрик Стирбьорнға 60 ұзын кеме берді, ол викинг ретінде теңізге шықты. Ол Йомсборгтың билеушісі және Дания королі Харольд Блутустың одақтасы болды, оның қызы Тайраға үйленді. Стирбьорн әскерімен Швецияға оралды, бірақ Харольд пен даниялық әскерлер кері қайтты. Стирбярнар þáttr Svíakappa бойынша Эрик Фырисвеллир шайқасында жеңіске жетті, ол үшін Одинге құрбандық шалып, жеңіске жетсе, он жылдан кейін өзін Одинге беретінін уәде берді. Торвальдр Хяльтасонның екі скальдикалық өлеңі шайқасты сипаттайды. Біріншісі Эриктің Фырисвеллирдегі бекіністе жау әскерін толық жеңгенін нақты айтады, ал екіншісі викингтердің саны көп болғанын, бірақ Швецияға шабуыл жасағанда оңай жеңілгенін және тек қашқандар ғана аман қалғанын көрсетеді. Ол кезде Данияның бөлігі болған Сканниядағы Хеллестад және Сьёруп рун тастарында Уппсаладағы шайқас туралы жазылған. Бұл тастар дәстүрлі түрде шайқаспен байланысты, бірақ олардың мерзімі туралы дау бар және олар келесі ғасырға жатуы мүмкін. Саксо Грамматик сонымен қатар Эрик Данияға басып кіргеннен кейін жеті жыл патшалық құрғанын айтады. Ол Швецияның Данияны жаулап алуының шындығын күмәнданбастан, Швецияның Данияға басып кіруі Харальд Блутустың Стирбьорн Күштіге қолдау көрсеткеніне жауап ретінде болғанын мәлімдейді. Саксо Адам Бременнен айырмашылығы, Эриктің Швейн Форкбардтың әскерін Дания тағы үшін шайқаста жеңгенін жазады. Снорри Стурлассон да Эриктің патшалықты басқыншылардан ерлікпен қорғағанын және швед патшалығын ерлікпен кеңейткенін айтады. Сага деректеріне сәйкес, Эриктің әдемі қызы болған. Ол швед Акеге ұнады. Бірақ Эрик оның үйлену ұсынысын қабылдамады, өйткені ол Ресейдегі патшаны білді, оған оны үйлендіргісі келді. Аке де оның қызына лайықсыз еді. Сагада ресейлік патшаны сипаттау үшін *fylkeskonung* сөзі қолданылады. *Fylkeskonungтар* Юнглинг сагасына сәйкес, Уппсала патшасына салық төлеп, Уппсала патшаларының қарастырылған патшалары ретінде сипатталды. Кейде бұл кіші патшаны білдіреді. Одан кейін Аке қызғанып, ашуланып, ресейлік патша оның махаббатын тартып алғаны үшін ашуланды. Эрик оны ресейлік патшаға үйлендірді. Аке досымен бірге Ресейге барып, патшаны өлтіріп, Эриктің қызын алып қайтты. Кейін Эриктің жазасынан қашу үшін Аке күшті швед жарылымен одақтасты. Эрик қақтығысқа түсуге батыл болмады, өйткені бұл азамат соғысына әкелуі мүмкін еді. Бірнеше жыл ештеңе болмады, және Аке Эдмундтың ұлы болды, ол Каспий теңізіне Русь экспедициясын басқарған Ингвар Алыс саяхатшының әкесі. Кейін Эрик пен Аке қайтадан жақсы қарым-қатынас жасап, қайтадан дос болды. Тойдан бұрын Хакон Ярл Эрикке Акеге қарсы бірдеңе жасауы керек екенін және оның Эрикке қарсы әрекеттеріне жаза берілуі керек екенін айтты. Хакон кек алса, Эрикке сыйлықтар беретінін және кек алуға көмектесетінін ұсынды. Жауды тірі қалдыру оның өмірін қауіпке ұшыратып, Аке таққа шабуыл жасауына мүмкіндік беруі мүмкін. Сондықтан Эрик кек алу жоспарын жасады. Эрик өзінің күзетшілерін қаруландырып, Акеге оның мас күзетшілерімен бірге тойдан мас күйінде шығып бара жатқанда өлтірді. Содан кейін Эрик тазалауды бастады, онда Акемен одақтасқан барлық жарылар аяусыз өлтірілді және олардың мүлкі тәркіленді. Ол баланы аман қалдырып, оны немересі ретінде өсірді, сондай-ақ оның қызын аман қалдырып, үйіне әкелді.

Бремендік Адам

Неміс шіркеуінің хронисті Адам Бремендік (шамамен 1075 жыл) король Эрик туралы ең ежелгі әңгімені келтіреді, ол сагалардан күрт өзгеше. Өзінің дереккөзі ретінде ол Данияның қазіргі королі II Свейнды айтады, оны өзінің жылнамасы үшін тексерген. Адам Бремендік сагалардағыдай "Жеңімпаз" лақабын Эрикке, "Қуатты" немесе "Ұлы" Эрикке латын тіліндегі "potentissimus" сөзімен ұқсас эпитет ретінде қолданады. Адам Эриктің билеуін белгілі бір Эмунд Эриксоннан кейін орналастырады, бірақ олардың қалай байланысты екенін нақтыламайды. Ол Фырисвеллир шайқасын еске алмайды, бірақ Эрик үлкен әскер жинап, король Свейн Форкбеардқа қарсы Данияға шабуыл жасағанын айтады. Шабуылдың тікелей себебі көрсетілмейді, бірақ ол Эрик пен "поляктардың өте қуатты королі Болеслав (992–1025) арасындағы одаққа қатысты. Ол Эрикке өз қарындасын немесе қызын әйел ретінде берді". Бұл ханшайым Гунхильд Вендендік деп саналады, кейбір скандинавиялық дереккөздерде ол король Бурислевтің (Болеслав) қызы. Басқа түсіндірулер бойынша, ол кейінгі сагаларда Сигрид Мақтаншақ деп белгілі болған әйелмен бірдей, оның аты ежелгі поляк тіліндегі Świętosława атының қате түсінігі болуы мүмкін. Эриктің Данияға шабуылы сәтті аяқталды. Теңізде бірнеше шайқастар болды, онда шығыстан славяндар шабуыл жасаған даниялық әскерлер талқандалды. Жеңісінен кейін Эрик Данияны біраз уақытқа иеленді, ал Свейн Норвегияға, содан кейін Англияға, соңында Шотландияға қашуға мәжбүр болды, онда король босқынды мейіріммен қарсы алды. Адамның айтуынша, Эриктің Даниядағы билеуі солтүстік Германияда викингтердің белсенділігімен бірге жүрді. Швеция және Дания кемелері Эльба өзенімен жоғары көтеріліп, Саксониядағы Штадеге түсті. Саксон әскері басқыншыларға қарсы тұрды, бірақ ауыр жеңіліске ұшырады. Бірнеше көрнекті саксондықтар тұтқындалды және кемелерге жеткізілді, ал викингтер провинцияны қарсылықсыз қиратты. Тұтқындардың бірі, маркграф Зигфрид, балықшының көмегімен түнде қашып құтыла алды. Ашуланған викингтер қалған тұтқындарды мүгедектендіріп, жағаға лақтырып тастады. Бірақ Зигфрид пен герцог Бенно көп ұзамай жаңа әскер жинап, Штадеде бекінген викингтерге шабуыл жасады. Викингтердің тағы бір тобы тұтқынға алынған саксон рыцарының көмегімен Глиндесмоордың шөл даласына алданып, немістердің қуып жететінімен талқандалды. Адам Эрикті бұтқа табынушы және бастапқыда христиан дініне өте жаулыз деп сипаттайды. Дегенмен, оның билеу кезеңінде шетелдік миссионерлер де, жақында дінге өткен скандинавиялық отбасылардан шыққандар да жұмыс істеді. Олардың арасында Фюн, Зеландия, Сканния және Швецияда уағыз айтқан Одинкар Ескісі болды. Соңында Эрик крещениеге келісті, мүмкін Данияда болғанда; егер осылай болса, ол швед корольдерінің арасында алғашқысы болды. Осы маңызды оқиғаның нәтижесінде миссионерлерге Даниядан Швецияға жүзіп баруға рұқсат берілді, онда олар "Құдай атынан ерлікпен жұмыс істеді". Біраз уақыттан кейін Эрик христиан дінін ұмытып, ата-бабаларының дініне қайта оралды деген қауесет тарады. Эрик қайтыс болғаннан кейін Свейн Форкбеард жер аударылудан оралып, Данияны қайта алды. Ол Эриктің жесіріне де үйленді деген де болжам бар (ол кім болса да), Эриктің мұрагері король Олофтың анасы. Осылайша швед және даниялық патшалық үйлері арасында одақ құрылды. Адамның есебі Жеңімпаз Эриктің өлімін 992 жылға, оның одақтасы Болеслав I (жоғарыда) Польша тағына отырған кезге, және 995 жылға, оның ұлы Олофтың Сигтунада ақша соғуы басталған кезге жатқызады. Снорри Стурлассонның айтуынша, Эрик Упсалада қайтыс болған. Адамның есебі мен басқа дереккөздер арасындағы келіспеушіліктер швед тарихшыларының арасында, әсіресе Эриктің некелері туралы әртүрлі түсіндірулерге әкелді. Данияны бағындыру туралы мәліметтерге күмән келтірілді, бірақ тарихшы Стуре Болин шведтердің Данияны бағындырғаны мүмкін деп санайды, өйткені оны екі тәуелсіз дереккөз (Саксо Грамматикус және Адам Бремендік, ол ақпаратты Дания королі Свейн II-ден алған) қолдайды. Болин сондай-ақ Эриктің Киелі Рим империясына шабуылы (Адам Бремендік сипаттағандай) Эриктің Дания королі болуын талап етеді деп мәлімдейді. Гаррисонның соңғы бағалауынша, бағындыру "кем дегенде, егер біз оны қуатты даниялық лордтардың үстінен еркін билік деп қарастырсақ, мүмкін емес емес". 995 жылға дейін салынған деп есептелетін Эрик тасына Людвиг Виммер король Свейннің шабуылын сипаттаған жазу жазылған, ол король Эриктің бағындыруынан кейін бекініске кірген швед қорғаушыларына шабуыл жасаған.