Кіріспе

Сомерсеттегі бұрынғы бенедиктиндер аббаттығы, Англия.

Гластонбери аббаттығы – Англияның Сомерсет аймағындағы Гластонбериде орналасқан монастырь. Оның қираған қалдықтары бірінші санаттағы ғимарат және тарихи ескерткіш ретінде тіркелген, қазірде келушілерге ашық. Аббат 8-шы ғасырда салынды және 10-шы ғасырда кеңейтілді. 1184 жылы ірі өрт салдарынан қирады, бірақ кейін қайта жаңартылып, 14-шы ғасырға қарай Англиядағы ең бай және қуатты монастырлардың біріне айналды. Аббат айналасындағы кең аумақтарды басқарды және Сомерсет жазықтарындағы ірі суару жобаларында маңызды рөл атқарды. Аббат Англия королі Генрих VIII тұсында монастырларды тарату кезінде жабылды. Соңғы аббат Ричард Уайтинг 1539 жылы Гластонбери Торда мемлекетке опасыздық жасады деген айыппен асылып, кесіліп, төрт бөлікке бөлінді. Кем дегенде 12-шы ғасырдан бері Гластонбери аймағы ортағасырлық монахтар тарапынан насихатталған Артюр патшасы туралы аңызбен байланысты, олар Гластонбериді Авалон деп есептеді. Христиандық аңыздарға сүйенсек, аббатты 1-ші ғасырда Ариматеялық Жозеф құрған.

Тарих

Гластонбери кельт немесе кельттерге дейінгі дәуірде діни маңызы бар орын болған деген болжамдарды тарихшы Рональд Хаттон күмәнді деп санайды, бірақ Рединг университетінің археологиялық зерттеулері осы жердің римдік және саксондықтармен қоныстанғандығын көрсетті. 1955 жылы Ралег Радфордтың қазбалары монастырьдің батыс жағында римдік-британдық керамикасын тапты. Аббатхананы британиялықтар салған, ол кем дегенде 7 ғасырдың басына дейін соққан. Осы жердегі қараңғы дәуірдегі қоныстануға Жерорта теңізінен әкелінген керамикалық ыдыстардың сынықтары куәлік етеді. Орта ғасырлық христиан жырларында аббатхананы 1 ғасырда Ариматеялық Жозеф салғаны айтылады. Бұл жырлар Роберт де Боронның «Киелі Грааль» әңгімесінің нұсқасымен және Гластонберидің 12 ғасырдың басында Артур патшамен байланысымен тығыз байланысты. Вильгельм Малмсберилік 601 жылы Дамнония королі Гурганның Гластонберидегі «ескі шіркеуге» жер бергені туралы шарттарды баяндайды. 658 жылы Пеоннум шайқасынан кейін Гластонбери саксондықтардың қолына көшті. Саксондықтар, Ценваллдың басшылығымен, Сомерсетті Паррет өзеніне дейін жаулап алды, мүмкін, аббатхананы бақылауға алу мақсатымен. Ценвалл британдық аббат Брегоредті билікте қалдырды, бұл жеңілген британдықтарға деген ниет білдіру болуы мүмкін. 669 жылы Брегоред қайтыс болғаннан кейін, оның орнына англосаксондық Бертвальд келді, бірақ британдық монахтар көп жылдар бойы сақталып қалды, олардың негізі қазіргі ғимараттың батыс бөлігін құрайды. 7 ғасырда осы жерде шыны жасау шеберханасы ашылды. Гластонбери 9 ғасырда Даниялықтардың шапқыншылығынан туған алабалыққа ұшырады және соғыстар кезінде шабуылға ұшыраған болуы мүмкін (бірақ бұл нақты емес). Сол кездегі реформаланған әскері қасиетті Неот Гластонбериде сакристан болып жұмыс істеген, кейін Сомерсетте өз орнын құрған. 10 ғасырда Гластонбери аббаты Дунстан аббат шіркеуін кеңейтті, ол ағылшын монахтық өмірінің 10 ғасырлық қайта жаңғыруының маңызды тұлғасы болды және Гластонбериде Бенедикт ережесін енгізді. Орта ғасырлық Гластонбери каналы 10 ғасырдың ортасында аббатхананы Брю өзенімен байланыстыру үшін салынды, оның мақсаты аббатхананы салу үшін тас тасымалдау болды, бірақ кейіннен аббатхананың алыс жердегі иеліктерінен астық, шарап және балық сияқты өнімдерді тасымалдау үшін пайдаланылды. Көптеген құрылыс тастары Пилтоннан Шеппи өзені арқылы қол жетімді Доултингтағы аббатхана карьерлерінен алынды. 11 ғасырдан бастап аббатхана үлкен су көлігі желісінің орталығы болды, өйткені қосымша каналдар мен жаңа арналар салынды, соның ішінде Брюдің Меардағы иелікке және Бристоль шығанағына жеңіл жол ашу үшін бұрылуы. 13 ғасырда аббатхананың бас қайықшысы аббатты сегіз ескекпен жабдықталған қайықпен жақын маңдағы аббатхананың иеліктеріне сапарлағанда тасымалданды.

Нормандықтар жаулап алуы

1066 жылы нормандардың басып алуы кезінде Гластонберидің байлығы оны ең маңызды олжаға айналдырды. 1086 жылы Вильгельм Жеңімпаз Турстинді сол жерде нормандық абат етіп тағайындады. Турстин шіркеуді кеңейтіп, ескі саксон шіркеуінен шығысқа қарай және ежелгі зираттан алшақ салып, қасиетті орынды өзгертті. Кейіннен келесі абат Герлевин бұл жағдайды өзгертіп, үлкен шіркеу салдырды. Барлық жаңа нормандар діни қауымдастықтардың басшылары бола бермеді. 1086 жылы «Domesday Book» дайындалған кезде Гластонбери аббаттығы елдегі ең бай монастырь болды. Шамамен 1125 жылы Блуа абысы Генрих, аббаттықтың қонағы болған тарихшы Уильям Малмсбериден Гластонбери тарихын жазуын сұрады. Оның «Гластон шіркеуінің ежелгілігі туралы» еңбегі 1129 және 1139 жылдар аралығында Вестминстерге қарсы аббаттықтың басымдығын орнату мақсатымен құрастырылды. Бұл аббаттың ерте тарихы туралы біліміміздің көп бөлігіне бастау, бірақ Уильямның әдеттегі жоғары стандарттарынан төмен: оның монахтардың жасалған хаттарын және негізсіз ерте аңыздарды қабылдауы айқын, тіпті қауымның абаттарының тізімі кейіннен табылған 10 ғасырлық түпнұсқалармен сәйкес келмейді. Сомерсет деңгейлеріндегі ерте суару жұмыстары 12 ғасырдың соңында жүргізілді, Гластонбери мен теңіз арасындағы барлық су жолдарының күтілуіне жауапкершілік белгілі бір адамдарға жүктелді, олардың арасында Брентмарштан Ральф де Санкта Барбара болды. 1129 жылы Гластонбери абысы Лимпшемдегі жабық жерді тексергені туралы жазба бар. Парет өзеніндегі су тасқынын бақылауға жасалған әрекеттер де сол күні тіркелді. 1234 жылы Вестзонзиленд маңындағы жерлер қайта игерілді және аббат кітаптарындағы есептерге сәйкес, 1240 жылға қарай бұл көлем артты. 14 ғасырда Меарда Гластонбери абысының бас балықшысы үшін балық үйі салынды, ол балықты тұздау және дайындау үшін де пайдаланылды. Бұл Англиядағы сақталған жалғыз монастырлық балық шаруашылығы ғимараты. 1540 жылы таратылған кезде Меар тоғанында шымшық, тенк, жарғақ және бақалар көп болды. 1638 жылы ол Уильям Фрикеге тиесілі болды, ол оны «жақында балық тоғаны» деп сипаттады. 12 ғасырда қираған кеме жаңа ғибадатхана салынған кезде қызмет көрсету үшін жеткілікті түрде жаңартылғандығы туралы мәліметтер бар. 1189 жылға қарай аралық қабырғалар мен өткелдің бөліктері аяқталды, содан кейін жұмыс баяу жалғасты. Паломниктік сапарлар азайды және 1191 жылы зиратта король Артур мен королева Гвиневераның қабірін табу Гластонбериге баруға жаңа серпін берді. Сол кездегі, бірақ куәгер емес, есепті Жиральдус Камбренсис өзінің «Принцке нұсқау» (1193 ж.) және «Шіркеудің айнасы» (1216 ж.) еңбектерінде келтірді. Оған сәйкес, абат Генри де Салли іздестіруді тапсырды, 16 фут (5 метр) тереңдікте екі қаңқасы бар үлкен ойылған емен ағашын тапты. Оның үстінде, жабық тастың астында, Жиральдустың айтуынша, «Мына жерде атақты король Артур Авалон аралында жерленген» деген жазуы бар қорғасыннан жасалған айқыш болды. Жиральдустың айтуынша, қабірді қазуға Генрих II «ежелгі британдық (Уэльстік) бардтан» (historico cantore Britone audierat antiquo) алған ақпарат түрткі болды. Екінші жағынан, Ральф Когжесхолл кейінірек жазғанда, олар ескі қабірге кездейсоқ тап болды деді, өйткені олар жерді алып тастап, сол жерге жерленуді қалаған монахты жерлеуге тырысты. Жиральдус пен Ральф екеуі де бұл орын аббаттағы екі пирамиданың арасында орналасқан деді. Уильям Малмсбери Артурдың қабірін атамайды, бірақ әртүрлі биіктіктегі пирамидалар туралы, олардың үстінде «Оның Секси және Близер Пенкрест, Бантомп, Пайнпегн және т.б.» деген жазулары бар мүсіндер болған. Қазіргі тарихшылар бұл табылғанның шынайылығын жоққа шығарып, оны 1184 жылы өртеніп кеткен аббатты жөндеуге қаражат жинау үшін жасалған жарнамалық трюк деп санайды. Уильям Малмсберидің ағылшын патшаларының тарихында «Артурдың қабірі еш жерде көрінбейді, сондықтан ертегілердің көнелігі ол қайта оралады деп мәлімдейді» делінген, ал оның «Гластон шіркеуінің ежелгілігі туралы» еңбегінде корольдік биліктің тұрақты қолдаушысы Джеральд, оның ашылуы туралы баяндауында, король Артурдың мессиялық оралуы мүмкін деген идеяны жоюға тырысты: «Артур патша және оның құпия ақыры туралы көптеген әңгімелер айтылады және көптеген аңыздар ойлап табылды. Өздерінің ақымақтықтарымен британдықтар [яғни уэльстер, корнуоллиандықтар және бретондықтар] ол әлі де тірі деп санайды. Енді шындық белгілі болғандықтан, мен осы тарауда бірнеше мәліметтер қосуға тырыстым. Ертегілер жойылды және нақты фактілер анықталды, сондықтан осы тақырыпта жиналған мифтерден бәрі айқын болуы керек».

Бат және құдықтарға қосылу

1197 жылы Бат және Уэллс епископы Саварик Фицгельдевин Бат қаласын корольге Гластонбери монастырымен айырбастады. Саварик, епископтығының орнын монастырьға көшіру үшін Папа Селестин III-нің қолдауын алды, Батты алмастырды. Жоспар бойынша Саварик Бат епископы болып қалады және Гластонбери аббаты болады. Осы жоспарды қолдау үшін Саварик Кентербери архиепископы Хуберт Уолтер сияқты түрлі дін қызметкерлерінен хаттар алды, бұл шара аббат пен епископтар арасындағы ұзақ жылдар бойғы дауды реттейді деп мәлімдеді. Гластонбери монахтары Савариктің жоспарына қарсы шығып, 1196 жылы Римге шағым түсірді, бірақ ол қабылданбады. Алайда Германияда тұтқыннан босатылған король Ричард монахтарды қолдап, оларға Савариктің орнына Вильям Пиканы аббат сайлауға рұқсат берді, ал Саварик жаңа аббатты анафемаға ұшыратты. 1199 жылы Ричардтың орнына оның інісі Жон король болғаннан кейін Саварик монастырьға кіріп, аббат ішінде епископтық орнын құрды. Монахтар жаңа папа Иннокентий III-ге шағым жасады. Бастапқыда Иннокентий монахтардың жағына шығып, Пиканың анафемасын жойды, ал кейбір монахтар оған Савариктің бұйрығымен у берілгенін айтты. Бірақ Иннокентий ойын өзгертіп, Саварикті қайтадан аббат етіп тағайындады, сондай-ақ істің мән-жайларын анықтау және монастырь кірісін Саварик пен монахтар арасында бөлу үшін кейбір ағылшын дін қызметкерлерін бұйырды. Саварик өзінің діни округіндегі басқа монастырларды бақылауға алуға тырысты, бірақ жоспарларын іске асырудан бұрын қайтыс болды.

14 және 15 ғасырлар

14 ғасырда Вестминстер аббаттығынан басқа ешқандай жер Гластонберидей мол қаржыландырылмаған және жабдықталмаған. Гластонбери аббаты үлкен иелікке ие болған, қазір оның бұрыштарында төрт үлкен ошағы бар Аббат асханасының қираған қалдықтарымен куәландырылған. Асхана аббат Джон де Брейтон (1334–1342 жж.) тұсында салынған әсем аббат үйінің бір бөлігі болды. Бұл Еуропадағы ең жақсы сақталған ортағасырлық асханалардың бірі және Гластонбериде сақталған жалғыз маңызды монастырь ғимараты. Археологиялық қазбалар аббат үйінің оңтүстік жағында Генрих VII сапары үшін арнайы бөлме салынғанын көрсетті, ол аббатқа патшалық сапармен келді, сияқты басқа да ірі жер иелерін аралағандай. Гүлдер соғысы кезінде Англиядағы өмір жағдайлары соншалықты тұрақсыз болды, сондықтан аббаттықтың төңірегіне қабырға салынды. Джордж қонақ үйі мен Паломниктер үйі 15 ғасырдың соңында аббатқа келушілерді қабылдау үшін салынған. Ол I санаттағы ескерткіш ретінде тіркелген. Аббат сонымен қатар қаланың сыртындағы жерлерге иелік етті, олар Сомерсеттің көп бөлігіне және көршілес округтердің аймақтарына қызмет көрсетті. Ондық астық қоймалары аббатқа тиесілі астықтарды сақтау үшін салынды, оның ішінде Дультинг, Меллс және Пилтон жерлеріндегі астықтарды.

Монастырлардың таратылуы

1536 жылы монастырьларды тарату басталған кезде Англияда 850-ден астам монастырь, әйелдер монастыры және ұялар болды. 1541 жылға қарай, олардың ешқайсысы қалмады. 15 000-нан астам монах пен қарындас таратылды, ал ғимараттар Корольге тиесіліп, сатылып немесе жаңа дінсіздерге жалға берілді. Гластонбери аббаттығында көп мөлшерде күміс пен алтын, сондай-ақ оған қарасты жерлер бар екені анықталды. 1539 жылдың қыркүйегінде Томас Кромвельдің бұйрығымен алдын ала хабарсыз Ричард Лейтон, Ричард Поллард және Томас Мойл аббаттыққа келді. Аббаттықтан құнды заттары алынып, Генри VIII-нің шіркеу басшысы болып жарияланған Жоғарғылық актісіне қол қойған аббат Ричард Уайтинг (Уайтинг) қарсылық көрсетті және 1539 жылдың 15 қарашасында Гластонбери Торда сатқын ретінде асылып, кесіліп, төрт бөлікке бөлінді.

Құлдырау

Абатхана таратылғаннан кейін, Вилтширдегі оның екі иелігі корона Джон Тиннеге сатылып, содан кейін оның отбасына көшті, олар кейін Бат графы атанды. Тинндер аббатхананың Вилтширдегі көптеген құжаттарын Лонглитте бүгінгі күнге дейін сақтап келеді. Аббатхананың қираған қалдықтары қорғасыннан және әрленген тастардан тазаланып, басқа ғимараттар салуға жұмсалды. Бұл жер Эдуард VI Сомерсет герцогы Эдуард Сеймурға берілді, ол осы жерде протестант голланд тоқымашыларының колониясын құрды. 1551 жылы Сеймурдың кінәсі дәлелденгеннен кейін, аббатхана жері коронаға қайтарылды, бірақ тоқымашылар Мэри патшайымның тұсында қуылғанға дейін қалды. 1559 жылы Англия королевасы Елизавета I бұл жерді Питер Карюға берді, және ол 20-ғасырдың басына дейін жеке меншікте болды. 17 ғасырда тағы да тастар алынып, 18 ғасырдың басында аббатхана қираған күйде сипатталды. Бүтін қалған жалғыз ғимарат – абат асханасы, ол квакерлердің жиналыс үйі ретінде пайдаланылды. 19 ғасырдың басында тағы да тастарды бұзу үшін оқ-дәрі қолданылып, бұл жер карьерге айналды. 1882 жылғы Ежелгі ескерткіштерді қорғау заңы одан әрі зақымдануды тоқтатты және алғашқы тарихи және археологиялық зерттеулерге жол ашты.

Қазіргі тарих

Гластонбери аббаттығының қираған жерлері 1908 жылы Бат және Уэллс епархиялық қорымен сатып алынды. Қираған жерлер қазір Гластонбери аббаттығы қорының меншігінде және басқаруында. Орынды сатып алғаннан кейін, қор Фредерик Блай Бондты археологиялық зерттеулерді басқаруға тағайындады. Бонд Эдгар капелласын, Солтүстік кіреберісін және Сент-Данстан капелласын ашты, бірақ 1919 жылы жариялаған "Еске алу қақпалары" кітабында көптеген түсіндірмелерін психикалық медиуммен бірлесіп жасағанын айтқаннан кейін жұмыс берушілерімен арақатынасы нашарлады. Ол 1921 жылы епископ Армитаж Робинсонмен сеанстар мен психикалық археология қолданғаны үшін қызметтен босатылды, бірақ оны "Гластонбери туралы мәдени түсінігімізді жандандырған" адам ретінде еске алады. Қажылықтар бүгінге дейін жалғасуда; маусымның екінші жартысында англикандықтар үшін, ал шілде айының басында католиктер үшін, және олар Батыс Еуропаның түкпір-түкпірінен келушілерді қызықтырады. Қызметтер ағылшын, рим-католик және православие дәстүрінде өткізіледі.

Сәулет

Ұлы шіркеудің қираған жері, Леди Чапелмен бірге, І дәрежелі тізілімдегі ғимараттар және Ежелгі ескерткіштер тізіміне енгізілген. Ол парктік аймақта орналасқан және жұртшылыққа ашық. Оған 14 ғасырдың ортасында салынған және 1810 жылы толығымен қалпына келтірілген аббатхана қақпасы арқылы кіруге болады. 14 ғасырлық аббатхана қорасы да қабырғалардың сыртында, Сомерсет ауылдық өмір музейінің бөлігі ретінде жұртшылыққа ашық. Ұлы шіркеудің ұзындығы 67 метр (220 фут), ені 14 метр (45 фут) болған. Хоры 47 метр (155 фут) ұзын, ал трансептің ұзындығы 49 метр (160 фут) болды. Әйет Жозеф шіркеуінің ұзындығы 34 метр (110 фут), ені 7 метр (24 фут) болған. Қалған бөліктері – орталық шаршы мұнараның тірегі болған клерсторий және трифорий аркадалары. Құрылыстардың қалған бөліктеріне ғибадатхананың сыртқы қабырғаларының бөліктері және 14 ғасырлық ретроквейр кіреді. Сонымен қатар, оңтүстік кеме қабырғасынан, батыс қасбетінен және Галилеядан, сондай-ақ Святой Мария шіркеуімен байланысты криптасынан сақталған тас жұмыстары бар. Абат асханасы "Еуропадағы ең жақсы сақталған ортағасырлық асханалардың бірі" деп сипатталады. 14 ғасырлық сегізбұрышты ғимараттың әр жағында қисық тіреулер орналасқан, олар көркем гаргульдермен әшекейленген карнизге дейін жетеді. Ішінде төрт үлкен аркалы ошақтар бар, олардың үстінде түтін шығаратын тесіктер, ал пирамида тәрізді шатырдың ортасында тағы бір тесік орналасқан. 20 ғасырлық археологиялық зерттеулердің талдауы және жаңа геофизикалық зерттеулердің нәтижелері жақында жарияланды.

Кітапхана

Джон Лиланд, король Генрих VIII-нің антикварі, аббатхана кітапханасын Англияның ежелгі тарихының бірегей даналары мен ерте христиандық құжаттардың бірегей даналары бар деп сипаттады. Кітапхана 1184 жылғы өрттен зардап шеккен сияқты, бірақ 1539 жылға дейін, монастырлардың таратылуына дейін, тамаша жиын сақталды. Монастырлар таратылғаннан кейін Гластонбериден шамамен 40 қолжазба сақталған деп белгілі.

Аббат үйі

Аббатхана қабырғасының ішінде Аббатхана үйі орналасқан, оны 1931 жылдан 2018 жылға дейін Бат және Уэллс епархиясы демалыс үйі ретінде пайдаланған. Қазір ол кейде арнайы шаралар үшін жұртшылыққа ашылады және Аббатхана үшін қосымша әкімшілік кеңістік қызметін атқарады. Тюдор готика стиліндегі үй 1829 және 1830 жылдар аралығында Джон Баклер аббатхананың қираған тастарынан Джон Фрай Ривз үшін салынған. 1850 және 1860 жылдар аралығында өзгерістер енгізіліп, кеңейтілді, ал 1957 жылы тағы да өзгертулер жасалды.

Гластонбери тікенегі

Гластонбериде табылған, алғаш рет 16 ғасырдың басында Иосиф Аримафейдің аты-жөні көрсетілмеген, өлеңмен жазылған өмірбаянында айтылған жалпы долананың бір данасы, ерекшелігі – жылына екі рет гүлдеуімен еді. Көктемде әдеттегідей "ескі бұтақтарда", ал қыста "жаңа бұтақтарда" (ағымдағы маусымда пісіп жетілген жаңа өсімдерде) гүлдейтін. Бұл ағаш "Biflora" немесе "Praecox" сорты атымен көбейтіліп, қалпы мен кесінділер арқылы кеңінен таратылды. Рождествода Гластонбери доланасының бүршіктелген бұтағын патшайымға жіберу салтын Джеймс I патшаның тұсында Бат және Уэллс епископы Джеймс Монтегю бастады, ол бұл бұтақты Джеймс I патшаның жұбайы королева Аннаға жіберді. Гластонбери жырларын сақтап беру үшін бұрынғы екпелерден аман қалған ағаштар бар, соның ішінде Гластонберидегі Сент-Джон шіркеуінің аумағындағы тағы екі қасиетті долана ағашы бар. Қазір патшайымға жіберілетін гүлдер осы ағаштардың бірінен алынады.