Кіріспе

Тапсырыс берушілерден күтілетін төлемдер, қысқаша AR немесе A/R, – бизнеске тауар немесе қызметтерді жеткізгені үшін, бірақ клиенттер әлі төлемегені үшін заңды түрде талап ете алатын төлемдер. Күтілетін төлемдерді басқару процесі клиенттерді тіркеуді, шот-фактура жасауды, қарызды өндіріп алуды, жеңілдетулерді есепке алуды, ерекше жағдайларды шешуді және төлем түскеннен кейін ақшалай қаражатты тіркеуді қамтиды. Күтілетін төлемдер көбінесе бизнес жасаған және клиентке белгілі бір мерзімде төлеу үшін жіберілген шот-фактуралар түрінде болады. Күтілетін төлемдер баланста актив ретінде көрсетіледі. Бұл клиентке тауарлар мен қызметтер үшін жасалған есеп айыру операцияларының бір бөлігі болып табылады. Олар ресми құқықтық құжаттар – міндеттемелер арқылы жасалған қарыздардан, яғни вексельдерден ерекшеленеді. Күтілетін төлемдер компанияның ақша айналысына әсер етуі мүмкін.

Шолу

Алу-алу шоттары – ұйымдарға өнімдерді немесе қызметтерді несиеге сатудан туындаған фирманың талап ету құқығы. Көптеген кәсіпорындарда алу-алу шоттарын жүзеге асыру әдетте шот-фактура жасау және оны тапсырыс берушіге пошта арқылы немесе электрондық поштамен жіберу арқылы іске асырылады, ал тапсырыс беруші белгіленген мерзімде, яғни несие шартында немесе төлем шарттарында көрсетілген мерзімде төлеуге міндетті. Алу-алу есебі тобы компания атынан қаражатты қабылдау және оны ағымдағы берешектің есебіне қосумен айналысады. Қарызды өндіру және кассалық қызметтер тобы алу-алу есебі бөлімінің құрамына кіреді. Қарызды өндіру бөлімі борышкерді іздейді, ал кассалық қызметтер тобы түскен қаражатты есепке алады. Кәсіпорындар барлық төленбеген шот-фактураларды мерзімі өткенге дейін жинап алуға тырысады. Айналым активтерінің айналымын (DSO) төмендету және жұмыс капиталын жақсарту үшін ұйымдарға әр алу-алу шоттарына бағытталған белсенді қарызды өндіру стратегиясы қажет.

Төлем шарттары

Жалпы төлем мерзіміне мысал ретінде 30 күндік таза төлемді келтіруге болады, яғни төлем шот-фактураның берілген күнінен бастап 30 күн өткен соң төленуі керек. Борышкер мерзімінен бұрын төлеуге құқылы, ал бизнес ерте төлеу үшін жеңілдік ұсынуы мүмкін. Басқа жалпы төлем шарттары: 45 күндік, 60 күндік және айдың соңындағы 30 күндік. Кредитор егер сома мерзіміне дейін төленбесе, кешіктіру ақысын немесе пайызын алуға құқылы. Іс жүзінде шарттар көбінесе екі бөлшек түрінде көрсетіледі, бірінші бөлшегі – жеңілдік пен жеңілдік мерзімі, екінші бөлшегі – «n» әрпі мен төлем мерзімі. Дебиторлық берешекті есепке алу қарапайым бухгалтерлік операция арқылы жүзеге асырылады. Алайда, дебиторлық берешектің еншілес шоттарындағы қалдықтарды сақтау және төлемдерді жинау процесі толық жұмыс күнін алуы мүмкін. Салаға байланысты, дебиторлық берешектің төлемі мерзімі өткеннен кейін 10–15 күнге дейін түсуі мүмкін. Мұндай төлем тәжірибелері кейде салалық стандарттармен, корпоративтік саясатпен немесе клиенттің қаржылық жағдайына байланысты қалыптасады. Барлық клиенттік қарыздар өндірілмейтінін ескере отырып, бизнес әдетте күмәнді қарыз сомасын бағалап, содан кейін баланста жалпы дебиторлық берешекті азайтатын қарсы шот ретінде тіркелетін күмәнді қарызға арналған резервті жасайды. Егер дебиторлық берешектер төленбесе, кейбір компаниялар оларды үшінші тарап коллекторлық агенттіктерге немесе коллекторлық адвокаттарға жібереді, олар төлем жоспарларын келісу, есеп айырысу ұсыныстарын жасау немесе басқа да заңдық шаралар арқылы қарызды өндіріп алуға тырысады. Компания клиенттерінен алдын ала келісілген төлем шарттарымен тапсырыс алған жағдайда, алынған аванстар дебиторлық берешектің құрамына кіреді. Аванстарды бірнеше рет талап ету үшін есеп айырысу жүргізілетіндіктен, осы жинақтау сомалары дебиторлық берешектерде көрсетілмейді. Алдын ала төлем өзара келісілген мерзімде жүзеге асырылатындықтан, есеп бөлімі кезең-кезеңмен жиналатын аванстарды көрсететін мәлімдемені алып, сату және маркетинг бөліміне аванстарды жинау үшін ұсынуы керек. Дебиторлық берешектің төлемі аккредитив немесе саудалық кредит сақтандыруы арқылы қорғалуы мүмкін.

Бухгалтерлік есеп

Компанияның балансында дебиторлық қарыз – бұл компанияға компаниядан тыс мекемелердің берешегі. Дебиторлық қарыз, егер ол бір күнтізбелік немесе фискалдық жыл ішінде төленсе, ағымдағы активтерге жатқызылады. Сату бойынша журналдық жазба жасау үшін дебиторлық қарызды дебеттеу және кіріс шотын кредитттеу қажет. Клиент қарызын төлеген кезде, қолма-қол ақшаны дебеттеу және дебиторлық қарызды кредитттеу керек. Дебиторлық қарыз бойынша сынақ балансындағы соңғы қалдық әдетте дебет болады. Қолмен мұндай тапсырмаларды орындауға тым үлкен болған бизнес-ұйымдар (немесе оларды қолмен жасамауға болатын шағын ұйымдар) әдетте осы тапсырманы орындау үшін компьютердегі есептеу бағдарламасын пайдаланады. Компаниялар дебиторлық қарыздың таза құнын өлшеу үшін екі әдіске ие, ол әдетте дебиторлық қарыз шотынан резервтік шотының қалдығын алып шығу арқылы есептеледі. Бірінші әдіс – күмәнді қарызға арналған резервтік шоты, немесе зиянды қарыз резерві құратын, дебиторлық қарыздың қалдығын азайтатын әдіс. Зиянды қарыз резервінің сомасын екі жолмен есептеуге болады: 1) әрбір жеке қарызды қарастырып, оның күмәнді екендігіне шешім қабылдау (арнайы резерв); 2) жалпы қарызкорлардың белгілі бір пайызын (мысалы, 2%) қарастыру (жалпы резерв). Жылдар арасындағы зиянды қарыз резервінің өзгеруі кіріс есебіндегі зиянды қарыз шығындарына жатқызылады. Резервтік әдіс кіріс есебі әдісін пайдалану арқылы есептеледі, ол таза сатудың пайыздық үлесіне негізделген; баланс тәсілі, ол белгілі бір жастағы қарыздардың тәуекел деңгейі бойынша жіктелетін ескіру кестесіне негізделген, немесе екеуін де біріктіруге болады. Екінші әдіс – тікелей есептен шығару әдісі. Бұл әдіс резервтік әдіске қарағанда қарапайым, өйткені ол дебиторлық қарызды оның нақты іске асырылатын құнына дейін азайтуға мүмкіндік береді. Жазбада зиянды қарыз шығыстарына дебеттеу және сату тізіліміндегі тиісті дебиторлық шоттарға кредиттеу жүргізіледі. Тікелей есептен шығару әдісі жалпы қабылданған есеп беру принциптері бойынша рұқсат етілмейді. Бұл екі әдіс бір-бірін жоққа шығармайды, және кейбір кәсіпорындар күмәнді қарызға арналған резервке ие болады, сондай-ақ белгілі бір қарыздарды есептен шығарады (мысалы, егер қарызкор таратылса).

Арнайы пайдалану

Компаниялар несие алғанда дебиторлық қарызды кепіл ретінде пайдалана алады (активтерге негізделген несие беру). Олар оларды факторинг арқылы сатуға да құқылы. Дебиторлық қарыздың жиынтықтары немесе портфельдері үшінші тараптарға секьюритизация арқылы сатылуы мүмкін. Салық есептеу мақсатында, күмәнді қарызға арналған жалпы резерв пайдадан шегерілетін сома ретінде қабылданбайды – кәсіпорын тек өтімсіз болып кеткен нақты қарыз алушыларға қатысты ғана жеңілдік ала алады. Дегенмен, қаржылық есеп беру мақсатында компаниялар клиенттердің төлемдері бойынша бұрынғы тәжірибелеріне сәйкес, күмәнді қарызға қарсы жалпы резерв құруға құқылы, бұл баланстағы қарыз алушылардың сомасын арттырып көрсетуді болдырмауға мүмкіндік береді.