Кіріспе

Уильям Сидни Портер (11 қыркүйек 1862 – 5 маусым 1910), О. Генри деген атпен әйгілі, американдық жазушы. Оның еңбектеріне «Магтардың сыйы», «Харгрейвстің екіжүзділігі», «Қызыл басшы үшін құн төлеу» және «Көкбас пен патшалар» романы жатады. Портердің әңгімелері натуралистік бақылауларымен, өткір әңгімелеу өнерімен және күтпеген соңымен танымал. Солтүстік Каролина штатының Гринсборо қаласында дүниеге келген Портер мектепті бітіргеннен кейін інісінің дәріханасында жұмыс істеді және 19 жасында фармацевт лицензиясын алды. 1882 жылдың наурыз айында Техас штатына көшіп, бастапқыда ранчода тұрып, кейін Остин қаласына қоныстанды, онда ол өзінің бірінші әйелі Атол Эстес Роучпен танысты. Техас жер басқармасында жобалаушы болып жұмыс істеген кезде Портер өзінің қысқа әңгімелері үшін кейіпкерлерді жасауды бастады. Кейін Остин қаласындағы Бірінші Ұлттық банкінде жұмыс істеп, газеттерде «The Rolling Stone» атты апталық мақала жазды. 1895 жылы Хьюстон қаласына көшіп келгеннен кейін, банк аудитінен туындаған жемқорлыққа қатысы бар деп айыпталып, сотқа дейін Гондурасқа қашып кетті. Гондураста болған кезінде ол «Көкбас пен патшалар» еңбегін жаза бастады, осы туынды «банан республикасы» терминін енгізді. Әйелі туберкулезден көз жұмақ болғанын білген Портер АҚШ билігіне өздігінен бағынды және 1897 жылдың шілдесінде қайтыс болғанға дейін оның күтімін жасады. 1898 жылдың наурыз айында Огайо штатындағы түрмеде бес жылдық мерзімге сотталды, онда ол түнгі фармацевт ретінде жұмыс істеді. Портер түрмеде түрлі псевдонимдермен 14 әңгіме жазды, соның бірі – О. Генри. Жақсы мінез-құлқы үшін түрмеден мерзімінен бұрын босатылып, Портер Нью-Йоркке көшу алдында қызы Маргаретпен бірге болу үшін Питтсбургке көшіп барды, онда ол 381 қысқа әңгіме жазды. 1909 жылы Сара (Салли) Линдси Коулменмен тағы бір рет үйленді, бірақ ол оны тастап кетті. Портер денсаулығы нашарлағаннан кейін 1910 жылдың 5 маусымында қайтыс болды. Портердің мұрасы – О. Генри сыйлығы, әр жыл сайынғы үздік әңгімелерге берілетін марапат.

Ерте өмір

Уильям Сидни Портер 1862 жылдың 11 қыркүйегінде АҚШ Азамат соғысы кезінде Солтүстік Каролина штатының Гринсборо қаласында дүниеге келген. 1898 жылы ол өзінің орта атының жазылуын Сидней деп өзгертті. Оның ата-анасы – Альгернон Сидни Портер (1825–88), дәрігер, және Мэри Джейн Вирджиния Свайм Портер (1833–65). Уильямның ата-анасы 1858 жылдың 20 сәуірінде үйленген. Уильям үш жасқа толғанда анасы үшінші баласын дүниеге келтіргеннен кейін қайтыс болды, содан кейін ол әкесімен бірге әкесінің анасының үйіне көшті. Бала кезінде Портер үнемі оқыды, классикалық туындылардан бастап арзан романға дейін; оның ең сүйіп оқитын шығармалары Лейннің «Мың бір түн» және Бертонның «Меланхолия анатомиясы» аудармалары болды. Портер 1876 жылы әпкесі Эвелина Мария Портердің бастауыш мектебін бітірді. Одан кейін Линдси-стрит орта мектебіне қабылданды. Оның әпкесі оны 15 жасқа дейін жеке оқыта берді. 1879 жылы ол Гринсборо қаласындағы еңіштісінің дәріханасында жұмыс істей бастады, ал 1881 жылдың 30 тамызында, 19 жасында Портер фармацевт ретінде лицензия алды. Дәріханада ол қала тұрғындарының суреттерін салу арқылы өзінің табиғи суретшілік қабілетін көрсетті.

Техастағы өмір

Портер 1882 жылғы наурыз айында Джеймс К. Холлмен бірге Техасқа саяхаттап, ауаның өзгеруі оның дамыған қатаң жөтелін жеңілдетуге көмектеседі деп үміттенді. Ол Ла-Салл округінде Джеймс Холлдың ұлы Ричард Холлдың қой шаруашылығында тұрып, қойшы, шаруа, аспаз және бала күтуші болып көмектесті. Шаруашылықта жұмыс істеген кезінде ол испан және неміс тілдерінің негізгі сөздерін үйренді. Ол әдебиеттің классикалық туындыларын оқып, уақыт өткізді. Портердің денсаулығы жақсарды. Ол 1884 жылы Ричардпен бірге Остинге (Техас штаты) сапар шекті, онда қалуға шешім қабылдады және Ричардтың достары Джозеф Харрелл мен оның әйелі үйіне шақырылды. Портер үш жыл бойы Харреллдермен бірге тұрды. Ол Morley Brothers Drug Company компаниясында қысқа уақыт фармацевт болып жұмыс істеді. Портер кейін Дрискилл қонақ үйінде орналасқан Харрелл сигареттер дүкенінде жұмыс істеді. Ол сонымен қатар жазуды қосалқы жұмыс ретінде бастады және өзінің көптеген ерте әңгімелерін Харрелл үйінде жазды. Портер жас адам ретінде Остинде белсенді әлеуметтік өмір сүрді. Ол өткір тілімен, әңгіме айту шеберлігімен және музыкалық қабілетімен танымал болды. Ол гитара мен мандолинада ойнай білді. Ол Сент-Дэвид епископальдық шіркеуінің хорында ән шырқады және "Хилл Сити квартеті" тобының мүшесі болды. Портер 17 жасар, бай отбасынан шыққан Атол Эстеспен танысып, оған ғашық бола бастады. Тарихшылар Портер Атолмен 1885 жылғы 2 наурызда Техас штатының Капитолий ғимаратының іргетасын қалау кезінде кездескен деп санайды. Оның анасы Атолдың туберкулезбен ауырып жатқанын ескеріп, олардың некесіне қарсылық білдірді. 1887 жылғы 1 шілдеде Портер Атолмен бірге қашып кетіп, Орталық пресвитериан шіркеуінің пасторы Р. К. Смуттың үйінің қонақ бөлмесінде үйленді, онда Эстес отбасы шіркеуге баратын. Ерлі-зайыптылар музыкалық және театрлық үйірмелерге қатысуды жалғастырды, ал Атол күйеуін жазумен айналысуға ынталандырды. 1888 жылы Атол ұлды дүниеге әкелді, ол туылғаннан кейін бірнеше сағаттан соң қайтыс болды, содан кейін 1889 жылғы қыркүйекте Маргарет Уорт Портер қызы дүниеге келді. Портердің досы Ричард Холл Техас жер комиссары болып тағайындалды және Портерге жұмыс ұсынды. Портер 1887 жылғы 12 қаңтарда Техас жер басқармасының (GLO) карташысы болып жұмыс істей бастады, айлығы 100 доллар болды. Ол жерді зерттеулер мен далалық жазбалар негізінде карталар жасады. Бұл жалақысы отбасын асырауға жеткілікті болды, бірақ ол журналдар мен газеттерге жазуын жалғастырды. GLO ғимаратында ол "Грузияның үкімі" (1900) және "Жасырылған қазына" (1908) сияқты әңгімелер үшін кейіпкерлер мен сюжеттерді ойлап табуды бастады. Ол жұмыс істеген сарай сияқты ғимарат оның кейбір әңгімелеріне, мысалы "Бексар Скрип No. 2692" (1894) кірді. Оның GLO-дағы жұмысы Холлдың саяси тағайындауы болды. Холл 1890 жылғы сайлауда губернаторлыққа үміткер болды, бірақ жеңіліске ұшырады. Портер 1891 жылғы 21 қаңтарда, жаңа губернатор Джим Хогг ант берген күні отставкаға кетті. Сол жылы Портер Остиндегі Бірінші Ұлттық банкте кассир және бухгалтер болып жұмыс істей бастады, GLO-да алған жалақысымен. Банктің жұмысы бейресми жүргізілді, Портер кітапшаларын сақтауда абайсыздық танытты және қаражатты ұрлаған болуы мүмкін. 1894 жылы банк ол қаражатты заңсыз пайдаланғаны үшін айыптады және жұмысынан шығарды, бірақ сол кезде оған айып тақпады. Содан кейін ол өзінің "The Rolling Stone" атты апталық юмористикалық газетінде толық жұмыс істеді, оны банкте жұмыс істеп жүрген кезде бастады. "Роллинг Стоун" газеті өмір, адамдар және саясат туралы сатиралық мақалалар жариялады, сонымен қатар Портердің қысқа әңгімелері мен эскиздерін қамтыды. "Роллинг Стоун" газетінің таралымы ең жоғары шағында 1500 данаға жеткенімен, 1895 жылғы сәуірде ол құлдырап кетті, өйткені газет ешқашан жеткілікті табыс әкелмеді. Алайда оның жазбалары мен суреттері Хьюстон Пост газетінің редакторының назарына түсті. Портер отбасымен 1895 жылы Хьюстонға көшіп барды, онда ол Post үшін жаза бастады. Оның айлық жалақысы айына 25 долларға тең болатын, бірақ оның танымалдылығы артқан сайын үнемі өсіп жатты. Портер өзінің колонкасына идеяларды қонақ үйлердің вестибюльдерінде отырып, сондағы адамдарды байқап, сөйлесіп жинады. Бұл оның бүкіл жазушылық өмірінде қолданған әдісі еді. Ол Хьюстонда болған кезде федералды аудиторлар Остиннің Бірінші Ұлттық банкіне тексеру жүргізді және оның жұмыстан шығарылуына себеп болған заңсыз пайдаланған ақшаны анықтады. Одан кейін федералды айыптау актісі шығарылып, ол талан-таражға түскен деп айыптап тұтқындалды.

Ұшу және қайту

Портер тұтқындалғаннан кейін, оның қайын атасы кепіл төледі. Ол 1896 жылдың 7 шілдесінде сотқа тартылуға тиіс еді, бірақ бір күн бұрын сот үйіне бару үшін пойыз ауыстырғанда қорқып қалды. Ол алдымен Нью-Орлеанға, содан кейін Гондурасқа қашып кетті, сол кезде АҚШ-тың Гондураспен экстрадиция туралы шарттамасы болмады. Портер Гондураста 1897 жылдың қаңтарына дейін алты ай өмір сүрді. Ол жерде ол пойыз тонаушы Ал Дженнингспен дос болып, кейіннен олардың достығы туралы кітап жазды. Ол Трухильодегі қонақүйдің бірінде жасырынған, сол жерде «Кабаждар мен патшалар» деген шығарманы жазды, ол «банан республикасы» терминін таныстырды. Портер Атол мен Маргаретті Остинге, Атолдың ата-анасымен бірге тұруға жіберді. Өкінішке орай, Атолдың денсаулығы нашарлап, Гондураста Портермен жоспарлағандай кездесе алмады. Әйелінің өліп бара жатқанын естіген Портер 1897 жылдың ақпанында Остинге оралып, сотқа өзін ұстады. Атол Эстес Портер 1897 жылдың 25 шілдесінде туберкулезден (сол кезде «кеуде ауруы» деп белгілі болған) қайтыс болды. Портер сотта өзінің қорғаны үшін көп айтқан жоқ және 1898 жылдың 17 ақпанында 854,08 доллар ұрлық жасағаны үшін кінәлі деп танылды. Ол бес жылға сотталып, 1898 жылдың 25 наурызында Огайо штатының Колумбус қаласындағы Огайо түрмесіне қамалды. Портер лицензияланған фармацевт болғандықтан, түрме ауруханасында түнгі дәріханашы болып жұмыс істей алды. Оған ауруханада жеке бөлме берілді және ол түрмедегі камерада уақыт өткізгені туралы ешқандай мәлімет жоқ. Түрмеде отырған кезінде ол әртүрлі псевдонимдермен 14 әңгіме жариялады, бірақ ең көп танымал «О. Генри» псевдонімімен шықты, ол алғаш рет 1899 жылғы желтоқсанда «МакКлюр журналында» жарияланған «Сыңғырлаған Диктің Рождестволық шұлығы» әңгімесінде пайда болды. Оның Нью-Орлеандағы досы оның әңгімелерін баспагерлерге жіберіп тұрды, осылайша жазушы түрмеде отырғанын ешкім білмеді. Портер үш жыл өмір сүргеннен кейін, 1901 жылдың 24 шілдесінде жақсы мінез-құлқы үшін босатылды. Ол 11 жасар қызы Маргаретпен Питтсбургте (Пенсильвания штаты) қайта қосылды, онда Портер сотталғаннан кейін Атолдың ата-анасы көшіп келген.

Кейінгі өмір және өлім

Портердің ең шығармашылық кезеңі 1902 жылы басталды, ол баспагерлеріне жақын болу үшін Нью-Йоркке көшіп келгенде. Ол онда 381 әңгіме жазды. Бір жылдан астам уақыт бойы ол «Нью-Йорк Ворлд Санди» журналы үшін апта сайын бір мақала жазды. Оның тапқырлығы, кейіпкерлерді сомдауы және сюжеттік бұрылыстары оқырмандарына ұнады, бірақ сыншылар көбінесе оны сынады. Портер 1907 жылы бала кезіндегі сүйіктісі Сара (Салли) Линдси Коулменге қайта үйленді, ол Солтүстік Каролина штатына қайта оралғаннан кейін оны кездестірді. Коулмен өзі де жазушы болған және олардың хат алмасуы мен құдалануын романтикалық және көркемдеп «Тағдыр желдері» повесінде бейнелеген. Портер көп ішетін, ал 1908 жылға қарай денсаулығының нашарлауы оның жазуына әсер етті. 1909 жылы Сара оны тастап кетті, ал ол 1910 жылдың 5 маусымында бауыр циррозы, қант диабеті және жүректің үлкейюі салдарынан қайтыс болды. Бір дереккөз бойынша, ол миға қан құйылудан қайтыс болды. Нью-Йорктегі жерлеу рәсімінен кейін ол Солтүстік Каролина штатының Ашвилл қаласындағы Риверсайд зиратына жерленді. Оның қызы Маргарет Уорт Портер 1913 жылдан 1916 жылға дейін жазушылық қызметпен айналысты. 1916 жылы Нью-Йорктегі карикатурист Оскар Чезареге тұрмысқа шықты, төрт жылдан кейін ажырасты. Ол 1927 жылы туберкулезден қайтыс болып, әкесінің қасына жерленді. Зират қызметкерлерінің мәліметінше, 2023 жылға қарай адамдар Портердің қабіріне кем дегенде 30 жыл бойы 1,87 доллар ( «Магия сыйы» әңгімесіндегі Деланың жинаған ақшасының сомасы) тастап келеді. Зираттан түскен қаражат жергілікті кітапханаларға беріледі.

Қалам атауы

Портер өзінің жазушылық мансабының басында бірнеше псевдонимдерді пайдаланды ("О. Генри" немесе "Оливье Генри" сияқты); басқа аттары S. H. Peters, James L. Bliss, T. B. Dowd және Howard Clark болды. Дегенмен, "О. Генри" есімі редакторлар мен оқырмандардың ең көп назарын аударды және 1902 жылға қарай Портер тек осы атпен жазды. Ол псевдонимінің шығу тегі туралы әртүрлі түсіндірмелер берді. 1909 жылы "Нью-Йорк Таймс" газетіне берген сұхбатында ол былай деді:

Осы Нью-Орлеанда болғанда мен О. Генри деген псевдонимді қабылдадым. Мен бір досыма: "Мен бірнеше нәрсе жібергім келіп тұр. Олардың қаншалықты маңызды екенін білмеймін, сондықтан әдеби псевдоним керек. Жақсысын таңдауға көмектесші" дедім. Ол бізге газет алып, ондағы белгілі адамдардың тізімінен бір атты таңдауды ұсынды. Қоғамдық жаңалықтар бағанында біз әсем бір кештің есебін таптық. "Міне, біздің белгілі адамдарымыз" деді ол. Біз тізімді қарадық, менің көзім Генри есіміне түсті. "Бұл тегіне жарайды" дедім мен. "Енді алғашқы есім керек. Мен қысқа нәрсе қалаймын. Мен үшін үш буынды есімдер жарамайды". "Олай болса, қарапайым әріппен бастасаң қалай?" деді досым. "Жақсы" дедім мен, "О әрпін жазу оңай, сондықтан О болсын". Бірде газеттен маған "О" әрпі нені білдіретінін сұрады. Мен: "Оливье, француз тілінде Оливер" деп жауап бердім. Сондықтан сол газетте менің бірнеше әңгімелерім Оливье Генри деген атпен жарияланды. Уильям Тревор "О. Генри әлемі: Тағдыр жолдары және басқа да әңгімелер" кітабының кіріспесінде (Ходдер және Стоутон, 1973) Огайо штатының түрмесінде "Оррин Генри есімді күзетші болған" деп жазды, ал Уильям Сидней Портер оны О. Генри деп мәңгілікке қалдырды. Дж. Ф. Кларктың айтуынша, бұл есім француз фармацевті Этьен Оссиан Генриден алынған, оның есімі Портер түрмедегі дәріханада жұмыс істеген кезде пайдаланған АҚШ Дәріханасында бар. Жазушы және ғалым Гай Давенпорт өзінің болжамын ұсынады: "Түрмеде жазған псевдонимі Огайо сөзінің алғашқы екі әрпінен және қамауда отырғандар сөзінің екінші және соңғы екі әрпінен құралған". "Полицей мен әнұран" фильмінде Чарльз Лоттон мен Мэрилин Монро түскен. Басқа әңгімелер: "Кларионның шақыруы", "Соңғы жапырақ", "Қызыл басшының құны" және "Солтүстік патшаның сыйы". "Strictly Business" – 1962 жылы Леонид Гайдай режиссерлік еткен советтік комедиялық фильм, ол О. Генридің "Біздің таңдаған жолдар", "Бүкіл әлемді туыс қылады" және "Қызыл басшының құны" атты үш әңгімесіне негізделген. Фильмнің премьерасы жазушының туғанына 100 жыл толуымен сәйкес келеді. Генри 1920 жылдары Ресейде өте танымал болды және 1953 жылы сыншы Деминг Браун оны "Ресейде шағын классика болып қала береді" деп сипаттады. 1962 жылы Кеңес пошта қызметі О. Генридің 100 жылдық мерейтойына арналған марка шығарды. 1957 жылы "О. Генри ойын үйі" атты телесериал 188 нарықта 39 эпизодпен көрсетілді. Актер Томас Митчелл әр эпизодта О. Генри рөлін сомдады, кейіпкерлерімен әрекеттесіп немесе баспасына немесе досына соңғы әңгімесін айтты. 1986 жылы Үндістанның "Katha Sagar" телесериалы Генридің бірнеше әңгімесін, соның ішінде "Соңғы жапырақ" эпизодтары ретінде бейімдеді. Дэниел Стивен Крафтс музыкасымен және Ричард Кусс либреттосымен жазылған "Қорышталған бөлме" атты бір актілі опера О. Генридің сол атты әңгімесіне негізделген. О. Генри үйі мен О. Генри залы, екеуі де Остин қаласында (Техас штаты), оның есімімен аталған. О. Генри залы, қазір Техас мемлекеттік университетінің меншігінде, бұрын О. Генри заңсыз пайдаланғандығы үшін сотталған федералды сот ғимараты болған. О. Генри үйі 1978 жылдан бері Портердің тілге деген сүйіспеншілігіне арналған жыл сайынғы "О. Генри ойын-сауық" байқауының орны болып табылады. (Др. Сэмюэл Э. Гидеон, тарихи сәулетші және Остиндегі Техас университетінің профессоры, Остиндегі О. Генри үйін сақтауға белсенді түрде көмектесті.) Портердің құрметіне Гринсборо (Солтүстік Каролина штаты) мен Гарланд (Техас штаты) қалаларында бастауыш мектептер, ал Остин (Техас штаты) қаласында орта мектеп аталған (Уильям Сидней Портер бастауыш мектебі, О. Генри бастауыш мектебі және О. Генри орта мектебі). Гринсборо қаласындағы О. Генри қонақ үйі де оның есімімен аталған, сондай-ақ 29-шы АҚШ тас жолы – О. Генри бульвары. Портердің жерленген жері – Солтүстік Каролина штатының Ашвилл қаласындағы О. Генри даңғылында Asheville Citizen Times ғимараты орналасқан. 2012 жылдың 11 қыркүйегінде АҚШ пошта қызметі О. Генридің 150 жылдық мерейтойына арналған марка шығарды. 2011 жылдың 23 қарашасында Барак Обама "Liberty" және "Peace" атты екі түйені кешіру кезінде О. Генридің сөздерін келтірді. Жауап ретінде саясаттану профессоры П. С. Ракман және Техас штатының адвокаты Скотт Хенсон 2012 жылдың қыркүйегінде, сол айда АҚШ пошта қызметі О. Генри маркасын шығарған кезде, Портерге өлімнен кейін кешірім беру туралы ресми өтініш берді. Бұрын Вудро Вильсон, Дуайт Эйзенхауэр және Рональд Рейган басшылығымен Портерге кешірім беруге әрекеттер жасалған, бірақ ешкім ресми өтініш берген емес. Ракман мен Хенсон Портер кешірімге лайық екенін дәлелдеді, себебі (1) ол сотталғанға дейін заңды өмір салған; (2) оның қылмысы жеңіл болған; (3) түрмеде үлгілі мінез-құлық танытқан; (4) түрмеден шыққаннан кейін өмірі жақсарған; (5) сол кезде кешірім сұрағанда оған кешірім берілетін еді; (6) қазіргі заманға келгенде де ол кешірімге лайық; және (7) оған кешірім беру – лайықты символдық қадам және т.б.