Кіріспе
Британ үкіметінің кодтық атауы
"Рокингем" операциясы – 1990–91 жылдары Кувейт үшін болған соғыстан кейін Ирактағы тексерулерге Ұлыбританияның қатысуын білдіретін кодтық сөз. 1991 жылдың басында Ирактың жаппай қырып-жоятын қаруларын жоюды бақылау үшін Біріккен Ұлттар Ұйымының Ирактағы арнайы комиссиясы (ЮНСКОМ) құрылды. Кодтық сөзді қолдану Ұлыбританияның қорғаныс саясатының жылдық ақ парағында, "1991 жылғы қорғаныс шығыстары туралы мәлімдеме" (сол жылдың шілдесінде 1559 I командалық құжат ретінде жарияланған) 28-бетте былай делінген: "Ұлыбритания Арнайы комиссияның жұмысына толыққанды қатысады; біздің қатысуымыз ROCKINGHAM операциясы деп аталады". Ұлыбританияның "Рокингем" аясында жүзеге асырған қызметі келесі ақ парақта (1992 жылдың шілдесінде 1981 командалық құжат ретінде жарияланған) егжей-тегжейлі сипатталған. Бұл кодтық атау шамамен он жыл бойы қараңғыда қалды, оны тек Ирактағы тексерулерді қолдаушылар ғана пайдаланды. Ұлыбритания үкіметінің осы қолдау шараларына тікелей қатысқан әрбір ведомствосы қызметкерлерін "Рокингем" міндеттеріне бөліп берді. Қорғаныс барлау қызметінде Иракпен байланысты жұмыс істеген команда "Рокингем тобы" деп аталды. Кодтық атау 2003 жылы Иракқа басып кіргеннен кейін, "Рокингем" операциясы британдық барлау әлеміндегі үгіт-насихат әрекеті болды деген күдіктерге байланысты кеңінен талқыланды.
Рокингемдік айыптаулар
АҚШ-тың бұрынғы әскери барлау офицері және БҰҰ қару-жарақ инспекторы Скотт Риттер 2003 жылғы маусымда шотландтық Sunday Herald газетіне берген сұхбатында «Рокингем» операциясының Ұлыбританияның құпия барлау бөлімшесі болғанын мәлімдеді. Журналист Нил Маккей Риттердің сөздерімен «Рокингем» операциясының қызметін «Иракқа қарсы шаралардың негіздемесі ретінде пайдаланылуы мүмкін, Ирактың жаппай қырып-жою қарулары туралы бұрмаланған ақпаратты жасау» деп сипаттады. Мақалада Риттердің мәлімдемелеріне сүйене отырып, «Рокингем» желісі британдық және американдық барлау ұйымдарының Ирактың ЖҚҚ туралы ақпарат жинаудағы орталығы болды және бұл бөлімше ирактық дезертирлер мен Ирактағы БҰҰ қару-жарақ инспекциясы ұйымы UNSCOM-нан, соның ішінде «Рокингем» өтеуге енген ақпараттармен жұмыс істеді делінген. Скотт Риттердің сөзіне қарағанда, бұл бөлімше саяси мақсаттар үшін үкіметтің қолдауымен дәлелдерді таңдап жинады: «Рокингем» операциясы қажетті ақпаратты ғана таңдап алды. Олар нақты деректерді алды, бірақ алдын ала белгіленген нәтижеге жетуді көздеді. Көптеген фактілер түсініксіз немесе ЖҚҚ жоқ екенін көрсететін болса да, олардың аз ғана пайызын ғана жариялады. Бұл Ирактың инспекцияларға сәйкес келмейтіні туралы халықтың пікірін сақтауға бағытталған күш-жігердің бір бөлігі болды. Unscom одан керісін көрсеткеніне қарамастан, олар Ирактың ЖҚҚ-ға ие екенін дәлелдеуі керек болды». Мысалы, Риттер «Рокингемнің» қару инспекторларына жалған ақпарат бергенін, бірақ кейін инспекцияларды ЖҚҚ бар екенін көрсету үшін пайдаланғанын мәлімдеді: «Рокингем баллистикалық зымырандар орналасқан күдікті нысанды тексеруге әкелген өте даулы ақпараттың көзі болды. Біз ештеңе таппадық. Дегенмен, біздің іздеуіміз АҚШ пен Ұлыбританияға зымырандардың бар екенін айтуға мүмкіндік берді». Риттер «Рокингем» операциясының Ұлыбритания барлау жүйесінде Ирактың жаппай қырып-жою қарулары Ұлыбритания мен АҚШ үшін қауіп төндіретінін дәлелдеуде орталық рөл атқарғанын айтты. Риттер «Рокингем» желісіне әскери офицерлер, барлау қызметтерінің өкілдері және Қорғаныс министрлігінің азаматтық қызметкерлері кіргенін мәлімдеді. Риттердің сөзіне қарағанда, британдық қару-жарақ сарапшысы Дэвид Келли «Рокингем» операциясында маңызды рөл атқарды. Риттер оны «Рокингемнің Unscom-нан түскен деректерді қысқаша есептерге аудару үшін сенген адамы» деп сипаттады. Өлер алдында Келли парламенттік Ақпарат және қауіпсіздік комитетіне (ISC): «Мен қорғаныс барлау қызметінің ішінде «Рокингем» желісімен байланыстамын» деп мәлімдеді. Бұл куәлік жасырын болғанымен, Хаттон тергеуіне транскриптің көшірмесі жіберілді. Баспасөз Дэвид Келлидің ISC алдындағы куәлігіне дейін «Рокингем» операциясы туралы жалғыз жарияланған мәлімдеме 1998 жылғы маусымда қорғаныс комитетіне куәлік берген Бригадир Ричард Холмсқа тиесілі екенін айтты. Бұл 1991 және 1992 жылдары «Рокингемге» жасалған бұрынғы жарияланған сілтемелерді елемеді.
"Operation Rockingham cherry picked intelligence. It received hard data, but had a preordained outcome in mind. It only put forward a small percentage of the facts when most were ambiguous or noted no WMD It became part of an effort to maintain a public mindset that Iraq was not in compliance with the inspections. They had to sustain the allegation that Iraq had WMD [when] Unscom was showing the opposite." For example, Ritter claimed, Rockingham would leak false information to weapons inspectors but then use the inspections as evidence for WMD: "Rockingham was the source of some very controversial information which led to inspections of a suspected ballistic missile site. We found nothing. However, our act of searching allowed the US and UK to say that the missiles existed." Ritter alleged that "Operation Rockingham" assumed a central role within the UK intelligence system in building the case that Iraq's weapons of mass destruction capabilities constituted a threat to the UK and the US. Ritter said that the Rockingham cell included military officers, intelligence services representatives as well as civilian Ministry of Defence personnel. According to Ritter, the British weapons expert David Kelly, played an important role in Operation Rockingham. Ritter describes him as "Rockingham's go to person for translating the data that came out of Unscom into concise reporting". The day before he died, Kelly had told the parliamentary Intelligence and Security Committee (ISC) : "Within the defence intelligence services I liaise with the Rockingham cell." Although this evidence was given in secret, a transcript was released to the Hutton Inquiry. The press jumped on a suggestion that the only other public mention of "Operation Rockingham" prior to David Kelly's ISC evidence was by Brigadier Richard Holmes while giving evidence to the defence select committee in June 1998. This clearly overlooked the public references to Rockingham that had been made in 1991 and 1992.
Қарсы талаптар
Джон Моррисон, DIS Рокингем бөлімінің негізін қалаушы және басқарушысы, Риттердің айыптауларын негізсіз деп толыққанды жоққа шығарды. "Guardian" газетіне жолдаған хатында ол былай деді: "Рокингем – DIS-тің барлық ресурстарын жұмылдырған және үйлестірген шағын бөлімше болды; оның жалғыз мақсаты – Unscom командаларына ақпарат беру болды, және ол сезімтал мәліметтерді тазарту қиындықтарына қарамастан, бұл жұмысты өте табысты атқарды. Әрине, бұл бөлімше Ирактың негізгі жаппай қырып-жою қару-жарақтары, ядролық бағдарламасы және химиялық және биологиялық қару-жарақ қоры жойылған алғашқы жылдары ең тиімді болды". Хаттон тергеуінің нәтижелері жарияланғаннан кейін, DIS бағалау тобының жетекші сарапшылары, соның ішінде доктор Брайан Джонс, Ирактың жаппай қырып-жою қаруларының Ұлыбританияға төндірген қатері туралы құжаттағы тұжырымдамаға наразы екені анықталды. Джонс және басқалар қорғаныс барлау қызметінің сол кездегі бас директорының орынбасары (Тони Крэгг) құжаттың тым күшті екеніне жазбаша шағым түсірді. Мысалы, олар Ирактың химиялық немесе биологиялық қаруды бұйрық берілгеннен кейін 45 минут ішінде қолдана алатыны туралы мәлімдемелерге қосымша ескертулер енгізілуі керек деп ойлады. Олардың шағымдары сол кездегі қорғаныс барлау қызметінің бастығы, әуе маршалы сэр Джо Френч тарапынан қабылданбады. Хаттон тергеуінде 45 минуттық мәлімдеме МИ-6-дан алынған "жабық" ақпаратқа негізделгені айтылды, бұл ақпарат Біріккен барлау комитетінде болған, бірақ DIS-тің қару сарапшыларына жеткен жоқ. 2004 жылғы 4 ақпанда "Independent" газетінде жарияланған мақаласында доктор Джонс, жаппай қырып-жою қаруы саласындағы сарапшының "жабық" есепке құжатқа қосылғанға дейін қол жеткізуі екі күмәнді екенін, ал егер қол жеткізсе, олар күмәнмен қараған болар еді деп мәлімдеді. Риттердің Рокингемнің DIS "қарапайым ақпаратты іріктеп алды" деген айыптамасына қарсы, DIS қызметкерлері Ирактың жаппай қырып-жою қаруларына қатысты ақпаратқа ең күмәнді көзқарас білдіргендердің бірі болды. DIS-тегі қызметінен кейін Джон Моррисон ISC-де тергеуші болып жұмыс істеді, бірақ ол BBC-ге берген сұхбатында Премьер-министрдің Ирактың ЖҚҚ-ның қатері "қазіргі және ауыр" екенін айтқан сөзіне байланысты жұмыстан босатылды, осы сөздерінен кейін "Уайтхоллдың айналасындағы жиынтық наразылықты естігендей болдым" деді. 2004 жылдың шілдесінде жарияланған Батлер есебінде Рокингем операциясына бір бет арналды (104 б.). Ол Риттердің мәлімдемелерін жоққа шығарып, 1991 жылы DIS ішінде құрылғаннан кейін "Рокингем UNSCOM және Халықаралық атом энергиясы агенттігінің инспекциялық топтарының құрамына кіретін кейбір қызметкерлерге нұсқау беруге жауапты болды. Ол инспекциялар нәтижесінде алынған ақпаратты өңдеді және инспекциялық қызметті жалғастыру бойынша кеңес берудің орталық көзі болды. Рокингем сондай-ақ ФКО мен Қорғаныс министрлігінің саясатты жүргізу бөлімдеріне үкімет пен өнеркәсіптен Ұлыбритания сарапшыларын UNSCOM және МАГАТЭ-мен жұмыс істеу үшін инспекциялық топтарға жіберуге кеңес берді. Рокингемге Бахрейнге ГАТЕВАЙ деп аталатын ұйымды басқару үшін офицер жіберілді, ол инспекциялық топ мүшелерінің Иракқа жіберілгенде және одан қайтып келгенде брифингтерін және дебрифингтерін үйлестірді". 1998 жылы бір қызметкерге дейін қысқартылғаннан кейін, ол "UNMOVIC-ке Ұлыбританияның қолдауын көрсету" үшін қайтадан кеңейтілді. "UNMOVIC ресми түрде ешқандай пікір білдірмеді, сондай-ақ күтілмеді. Рокингем жеке инспекторларға брифинг бермеді немесе дебрифинг өткізбеді. Алайда ол UNMOVIC пен МАГАТЭ-ге Ирактың ядролық, биологиялық, химиялық және баллистикалық зымыран бағдарламаларының ауқымын бағалау бойынша Ұлыбританияның барлық ақпарат көздерінен алынған барлық ақпаратты және әлеуетті маңызды объектілер туралы мәліметтерді жалғастырып берді. Ол 2002 жылғы 7 желтоқсандағы Ирак декларациясын талдау бойынша JIC тапсырған жұмыстың орталық нүктесі болды" (яғни, БҰҰ резолюциясы бойынша Ирак тапсырған 12000 беттік қару-жарақ декларациясы).
"Rockingham was a tiny cell which drew on and coordinated all the resources of the DIS; its only aim was to provide leads for Unscom teams, which it did very successfully despite the problems of sanitising sensitive intelligence. Inevitably it was most effective in its earliest years, when Iraq's main WMD facilities, nuclear programme and stocks of chemical and biological weapons were destroyed." After the evidence to the Hutton Inquiry had been published it became clear that senior experts in the DIS assessment staff, including Dr Brian Jones, were unhappy about the wording in the dossier concerning the threat to the UK posed by Iraq's Weapons of Mass Destruction. Jones and others had complained in writing to the then Deputy Chief of Defence Intelligence (Tony Cragg) that the wording of the dossier was too strong. For instance, they felt claims that Iraq "could" launch Chemical or Biological Weapons within 45 minutes of an order to do so should have had caveats attached. Their complaints were overruled by the then Chief of Defence Intelligence Air Marshal Sir Joe French. It was claimed at the Hutton Inquiry that the 45 minutes claim was based on "compartmentalized" intelligence from MI6 which the Joint Intelligence Committee had seen but that the weapons experts in DIS had not. Writing in the Independent on 4 February 2004, Dr Jones said that it was unlikely that anyone with WMD expertise had seen the "compartmentalized" report prior to its inclusion in the dossier, and if they had, they would have been sceptical. Contrary to the Ritter allegations that the Rockingham cell DIS "cherry picked intelligence", the DIS staff had been some of the most sceptical voices with regard to intelligence on Iraq's weapons of mass destruction capabilities. After his time in the DIS, John Morrison worked for the ISC as its investigator until he was sacked for saying in a BBC interview that when the Prime Minister asserted that the threat from Iraq's WMD "is current and serious" that he "could almost hear the collective raspberry going up around Whitehall". The report published by the Butler Review in July 2004 dedicated a page to Operation Rockingham (p. 104). It countered Ritter's claims by stating authoritatively that after its creation in 1991 within the DIS, "Rockingham was responsible for briefing some of the personnel who formed part of UNSCOM and International Atomic Energy Agency inspection teams. It processed information received as a result of the inspections, and acted as a central source of advice on continuing inspection activity. Rockingham also advised FCO and MOD policy branches on the provision of UK experts from government and industry to work with UNSCOM and the IAEA as members of inspection teams. Rockingham included an officer detached to Bahrain to staff an organisation known as GATEWAY to co ordinate briefings to, and debriefings of, inspection team members as they deployed to, and returned from, Iraq." After being reduced to one member of staff in 1998, it was again expanded to "provide UK support to UNMOVIC". "No official feedback from UNMOVIC was offered, nor expected. Rockingham did not brief or debrief individual inspectors. It did, however, continue to provide UNMOVIC and the IAEA with all source UK intelligence assessments of the extent of Iraq's nuclear, biological, chemical and ballistic missile programmes, and information about sites of potential significance. It acted as the focus for the work tasked by the JIC on the analysis of the Iraqi declaration of 7 December 2002" (that is, the 12,000 page weapons declaration handed over by Iraq as required by UN resolution).