Кіріспе

Француз дәрігері және профессоры (1684–1766)

Жан Аструк (19 наурыз 1684, Саув, Франция – 5 мамыр 1766, Париж) – Франциядағы Монпелье және Париж қалаларында медицина профессоры болған. Ол сифилис және жұқпалы аурулар туралы алғашқы маңызды трактатты жазды, сондай-ақ, шағын, анонимді түрде жарияланған кітабы арқылы Киелі кітаптардың мәтінін сыни талдаудың бастауында маңызды рөл атқарды. Аструк алғаш рет, әдеттегі классикалық шығармаларды зерттеуде қолданылатын мәтіндік талдау әдістерін пайдаланып, «Жаратылыс кітабы» бірнеше көздерге немесе қолжазба дәстүрлеріне негізделген деген теорияны көрсетуге тырысты. Бұл көзқарас қазір құжаттамалық гипотеза деп аталады.

Өмір және мансап

Протестант пастырының католицизмге ауысқан ұлы (Аструк әулеті ортағасырлық еврей тегінен шыққан болса да), Аструк қазіргі заманғы Еуропаның алғашқы медицина мектептерінің бірі – Монпельеде білім алды. Оның диссертациясы мен алғашқы жарияланымы, ол бар болғаны 19 жасында ұсынған, декомпозиция туралы, және Томас Уиллис пен Роберт Бойлдің өкпелерге қатысты жаңа зерттеулеріне көптеген сілтемелер қамтиды. Монпельеде медицинадан сабақ бергеннен кейін, ол Париж университетінің медицина факультетіне мүше болды. Оның көптеген медициналық жазбалары немесе Монпельедегі медициналық білім беру тарихына қатысты материалдар қазір ұмытылған, бірақ 1753 жылы оның анонимді түрде жариялаған еңбегі оған мәңгілік бедел әкелді. Бұл кітап 1753 жылы анонимді түрде шығарылды, оның тақырыбы – «Мұса Жаратылыс кітабын жазу үшін қолданған түпнұсқа дереккөздер туралы болжамдар. Осы болжамдарды растайтын немесе түсіндіретін ескертулермен». Кітаптың тақырыбында басылым орны Брюссель деп көрсетілген, француз билігінің жете алмайтын жері. Аструктың Лангедок туған жері Контрреформация ошағы болғандықтан, мұндай қауіпсіздік шарасы қажет болды, және протестант «камизардтарының» депортациялануы немесе галереяларға жіберуі әлі күнге дейін жақын өткен оқиға еді. Аструктың заманында «Энциклопедия» авторлары үлкен қысым астында және жасырын түрде жұмыс істеді, католик шіркеуі Киелі кітапты сынауға төзімділік атмосферасын ұсынбады. Бұл біршама ирониялық еді, өйткені Аструк өзін негізінен ортодокс сақтаушы деп есептеді; оның ортодокстықтан алысуы Жаратылыс кітабының Мұсаға жазылуын жоққа шығаруда емес, оны қорғауда болды. Алдыңғы ғасырда Томас Гоббс, Исаак Ла Пейрер және Барух Спиноза сияқты ғалымдар Торадағы сәйкессіздіктердің, қарама-қайшылықтардың және анахронизмдердің ұзақ тізімдерін жасап, Мұсаның бес кітаптың авторы бола алмайтынын дәлелдеуге тырысты. Аструк осы «өткен ғасырдың ауруына» ашуланып, 17 ғасырдың еңбектерін жоққа шығару үшін 18 ғасырдың қазіргі ғылымын қолдануға бел буды. Классикалық мәтіндерді зерттеуде қолданылатын, әртүрлі қолжазбаларды саралап, бағалау әдістерін пайдалана отырып, ол Жаратылыс кітабының ерекшеліктеріне сәйкес, параллель бағаналар жасап, тармақтарды бөлді: тармақта «YHWH» (Яхве) немесе «Elohim» (Құдай) термині қолданылған-ды, және оның қайталауы бар ма (мысалы, адамның жаратылуының екі есебі және Сараның шетелдік патшаға алынуының екі есебі). Аструк Жаратылыс кітабында төрт дереккөз тапты, оларды төрт бағанға орналастырды, Мұса кітабын Жаңа өсиеттің төрт Евангелиясының үлгісі бойынша жазғанын және кейінірек бір жазушы оларды біріктіріп, Хоббс, Спиноза және басқалар атап өткен қайталанулар мен сәйкессіздіктерді жасағанын мәлімдеді. Аструктың еңбегін неміс ғалымдары жалғастырды, Германиядағы зияткерлік ахуал ғылыми еркіндікке қолайлырақ болды. Осы еңбектер Ескі және Жаңа өсиеттердің қазіргі сыншыл экзегезисінің негізін қалады. Аструк сонымен қатар «Адам мен Хауаның тұңғыш баласын туған кездегі мінез-құлқы туралы» (1766) хатқа жауап ретінде «Акушерлік элементтер» кітабының авторы болды.