Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Франктар патшайымы (783 жылы қайтыс болды)
Queen consort of the Franks (died 783)
Бертрада Лаондық (710–727 жылдар аралығында туған – 12 шілде 783), сондай-ақ Бертрада Кіші немесе Берта Кең аяқты (Regina pede aucae, яғни қаз аяқты патшайым) деп те белгілі, франк патшайымы болған. Ол Ұзын Пепиннің әйелі және Карл Ұлының, Карломан мен Жизеланың, сондай-ақ тағы бес баланың анасы болды.
Bertrada of Laon (born between 710 and 727 – 12 July 783), also known as Bertrada the Younger or Bertha Broadfoot (Regina pede aucae, i. e. the queen with the goose foot), was a Frankish queen. She was the wife of Pepin the Short and the mother of Charlemagne, Carloman and Gisela, plus five other children.
Есімдік
Бертраданың "Берта Броудфут" деген лақап аты 13 ғасырға дейін, Аден Ле Ройдің "Li rouman de Berte aus grands piés" труверінде қолданылған кезге дейін барады. Бертрадаға осы лақап аттың неліктен берілгені нақты белгісіз. Бертаның аяқтарында бөртпе пайда болып, содан аяқтары бұзылып, кеңейген болуы мүмкін. Бертраданың туа біткен бұдық аяқпен туғаны да мүмкін, бірақ бұл ықтимал емес, және Аденес өзінің өлеңінде мұны айтпайды.
Bertrada's nickname "Bertha Broadfoot" dates back to the 13th century, when it was used in Adenes Le Roi's trouvère Li rouman de Berte aus grands piés. The exact reason that Bertrada was given this nickname is unclear. It is possible Bertha suffered from bunions, her feet became misshapen and spread because of them. It is also possible but unlikely that Bertrada was born with a clubfoot, although Adenes does not mention this in his poem.
Ерте өмір және ата-бабалары
Бертрада 710 және 727 жылдар аралығында, қазіргі Францияның Эна департаментіндегі Лаон қаласында, Лаон графы Шариберт отбасында дүниеге келді. Шариберттың әкесі Хугобертидтермен туыс болуы мүмкін. Шариберттың анасы – Прумдық Бертрада, ол Шарибертпен бірге Прум аббаттығын құрды.
Bertrada was born sometime between 710 and 727 in Laon, in today's Aisne, France, to Count Charibert of Laon. Charibert's father might have been related to Hugobertides. Charibert's mother was Bertrada of Prüm, who founded Prüm Abbey along with Charibert.
Неке және балалар
Бертрада 741 жылы франктердің "Сарай басқарушысы" Карл Мартелдің ұлы Ұзынсыз Пипинге үйленді. Алайда, Пипин мен Бертрада сол кезде заң бойынша некелесе алмайтын туыс болған; олардың одағы Ұлы Шарль дүниеге келгеннен кейін 749 жылға дейін канондық түрде бекітілмеді. Француз тарихшысы Леон Левиленнің сөзіне қарағанда, Бертрада Пипиннің бірінші және жалғыз әйелі болған. Басқа дереккөздерде Пипин бұрын "Лютберга" немесе "Лютберги" атты әйелге үйленгендігі, одан бес баласы болғандығы айтылады. Бертрада мен Пипиннің сегіз баласы болған: кем дегенде үш ұл және кем дегенде төрт қыз. Олардың ішінде Шарль (шамамен 742 – 814), Карлман (751–771) және Жизела (757–811) ересекке дейін жетті. 756 жылы туған Пипин 762 жылы жас кезінде қайтыс болды. Бертрада мен Пипиннің Berthe, Adelaide және Rothaide атты балалары да болды. Жизела Челс аббаттығында монах болды.
Bertrada married Pepin the Short, the son of Charles Martel, the Frankish "Mayor of the Palace", in 741. However, Pepin and Bertrada were too closely related for their marriage to be legal at that time; the union was not canonically sanctioned until 749, after the birth of Charlemagne. According to French historian Léon Levillain, Bertrada was Pepin's first and only wife. Other sources suggest that Pepin had previously married a "Leutberga" or "Leutbergie", with whom Pepin would have had five children. Bertrada and Pepin are known to have had eight children: at least three sons and at least four daughters. Of these, Charlemagne (c. 742 – 814), Carloman (751–771) and Gisela (757–811) survived to adulthood. Pepin, born in 756, died young in 762. Bertrada and Pepin also had Berthe, Adelaide, and Rothaide. Gisela became a nun at Chelles Abbey.
Франктар патшайымы
751 жылы Пепин мен Бертрада франктердің патшасы мен патшайымы болды, Пепиннің франк монархтарына қарсы жасаған сәтті төңкерісінен кейін. 754 жылдың маусым айында Пепин таққа отырды, ал Бертрада, Карл және Карлман папа Стефан II-нің батасын алды. 768 жылы Пепин қайтыс болғаннан кейін Бертрада франктер патшайымы лауазымынан айырылды. Карл мен Карлман Пепин патшалығының екі бөлігін бөлісіп алды. Бертрада сарайда қалды және екі бауырдың арасындағы дауларды тоқтатуға жиі тырысты. Кейбір тарихшылар Бертраданың үлкен ұлы Карлға кіші ұлы Карлманнан артық қолдау көрсеткенін және оның дипломатиялық шеберлігі Карлдың ерте табысына ықпал еткенін айтады. Оның Карлға әсері уақыт өте келе азайғанмен, ол оның сарайында тұрды және Эйнхардтың сөзіне сенсек, олардың қарым-қатынасы өте жақсы болды. Бертрада Карлға оның заңды әйелі Гимильтруданы тастап, Ломбард патшасы Дезидерийдің қызы Дезидератаға үйленуге кеңес берді, бірақ Карл көп ұзамай Дезидератадан ажырасты. Эйнхардтың айтуынша, бұл ана мен бала арасындағы қарым-қатынасты кернеген жалғыз жағдай болды.
In 751, Pepin and Bertrada became King and Queen of the Franks, following Pepin's successful coup against the Frankish Merovingian monarchs. Pepin was crowned in June 754, and Bertrada, Charlemagne, and Carloman were blessed by Pope Stephen II. After Pepin's death in 768, Bertrada lost her title as Queen of the Franks. Charlemagne and Carloman inherited the two halves of Pepin's kingdom. Bertrada stayed at the court and often tried to stop arguments between the two brothers. Some historians credit Bertrada's support for her elder son Charlemagne over her younger son Carloman, and her diplomatic skills, for Charlemagne's early success. Although her influence over Charlemagne may have diminished in time, she lived at his court, and, according to Einhard, their relationship was excellent. Bertrada recommended that Charlemagne set aside his legal wife, Himiltrude, and marry Desiderata, a daughter of the Lombard king Desiderius, but Charlemagne soon divorced Desiderata. Einhard claims this was the only episode that ever strained relations between mother and son.
Кейінгі өмір және өлім
Бертрада 771 жылы Карломан қайтыс болғаннан кейін сарайдан кетіп, Шарломан үшін патшалық үй дайындаған Шоизи-о-Бакта қоныстанды. Шоизи-о-Бак бұрын бірнеше Меровинг патшаларының туған жері және жерленген орны болғандықтан, оған қолайлы жағдай болды. Бертрада 783 жылдың 12 шілдесінде Шоизи-о-Бакта қайтыс болды. Шарль Зұлқарнайын оны Пепиннің қабіріне жақын Сент-Дени базиликасына жерледі.
Bertrada retired from the court after Carloman's death in 771 to live in Choisy au Bac, where Charlemagne had set aside a royal house for her. Choisy au Bac was favorable because of its history of being the home and burial place of several Merovingian kings. Bertrada died on 12 July 783 in Choisy au Bac. Charlemagne buried her in the Basilica of St Denis near Pepin.
Әдебиетте
Бертрада 1270 жылы Аден Ле Ройды «Ли роман де Берте аус гран пиес» поэмасын жазуға шабыттандырды. Аденс оны «Берта Броудфут» деп атады, бұл лақап атының ең алғашқы қолданылуы. Бертрада Франсуа Виллонның 15 ғасырдағы «Ballade des dames du temps jadis» поэмасында да «Берта Броудфут» (Berthe au grand pied) деп еске алынады.
Bertrada inspired Adenes Le Roi to write the poem Li rouman de Berte aus grands piés in 1270. Adenes referred to her as "Bertha Broadfoot", the earliest known usage of that nickname. Bertrada is also referred to as "Bertha Broadfoot" (Berthe au grand pied) in François Villon's 15th century poem Ballade des dames du temps jadis.