Кіріспе

V ғасырдың ортасынан 751 жылға дейін билік жүргізген франк аристократиялық отбасы Меровингтер әулеті (/,//m//E//r//@//'//v//I//n//dZ//i//@//n/) – V ғасырдың ортасынан 751 жылға дейін франктердің билік жүргізген отбасы. Олар алғаш рет "Франк патшалары" ретінде Солтүстік Галлиядағы Рим армиясында танылды. 509 жылы олар франктарды және солтүстік галл-римдіктерін өз билігіне біріктірді. Олар Галлияның көп бөлігін басып алды, вестготтарды (507) және бургундтарды (534) жеңіп, сондай-ақ өз билігін Раэтияға (537) дейін кеңейтті. Германияда алеманндер, бавариялықтар және сакстар олардың үстемдігін қабылдады. Меровингтер империясы Теодорих Ұлының империясы ыдырағаннан кейін Батыс Еуропадағы ең ірі және ең күшті мемлекет болды. Династиялық атау, ортағасырлық латынша Merovingi немесе Merohingii ("Меровехтың ұлдары"), куәләнбаған франк түрінен шыққан, сондай-ақ куәләнбаған көне ағылшын тіліндегі Merewīowing-қа ұқсас, соңғы -ing германдық атаулық жұрнағы. Атау салиан патшасы Меровехтен шыққан, ол көптеген аңыздардың ортасында тұр. Англосаксон патшалық шежірелерінен айырмашылығы, Меровингтер ешқашан құдайдан тараған деп мәлімдемеген, сондай-ақ оларды қасиетті деп санаған дәлел де жоқ. Меровингтердің ұзын шашы оларды франктардан ерекшелендірді, олар көбінесе шаштарын қысқа қырқып тастаған. Замандастары оларды кейде "ұзын шашты патшалар" (лат. reges criniti) деп атаған. Шашы кесілген Меровинг билік ете алмайтын, ал қарсыласын жою үшін оның шашын қырқып, монастырға жіберуге болатын. Меровингтер де есімдерін ерекше таңдаған. Олардың бірі – Кловис, кейін Луиге айналып, 19 ғасырға дейін француз патша әулеті арасында кең таралған есім болды. Бірінші танымал Меровинг патшасы – Чильдерик I (481 жылы қайтыс болды). Оның ұлы Кловис I (511 жылы қайтыс болды) Никеялық христиан дінін қабылдап, франктарды біріктірді және Галлияның көп бөлігін жаулап алды. Меровингтер өздерінің патшалығын біртұтас, бірақ бөлінуге болатын мемлекет ретінде қарастырды. Кловистің төрт ұлы патшалықты өздеріне бөлісті, және ол төрт қысқа кезеңді (558–561, 613–623, 629–634, 673–675) қоспағанда, бөлініп қалды. Содан кейін ол бір рет ғана (717–718) бөлінді. Патшалықтың негізгі бөлімдері – Аустразия, Неустрия, Бургундия және Аквитания. Меровингтердің билігінің соңғы ғасырында патшалардың рөлі көбінесе рәсімдік сипатқа ие болды. Ал нақты билік патша сарайындағы ең жоғары лауазымды шенеунік – әміршінің қолында болды. 656 жылы әмірші Гримольд I өзінің ұлы Хильдебертті Аустразия тағына отырғызуға тырысты. Гримольд тұтқындалып, өлім жазасына кесілді, бірақ оның ұлы Меровингтер әулетінің қайта орнатылуына дейін, 662 жылға дейін билік жүргізді. 737 жылы король Теодерик IV қайтыс болғаннан кейін, әмірші Карл Мартель 741 жылы қайтыс болғанға дейін патшалықтарды патшасыз басқарды. Династия 743 жылы қайта орнатылды, бірақ 751 жылы Карлдың ұлы Пипин Ұсқын соңғы патша, III Хильдерикті, тақтан түсіріп, өзі таққа отырып, Каролингтер әулетін құрды.

Тарих

486 жылы Хлодовик I, Хилдерик ұлы, Сиагрийді жеңді. Ол 496 жылы алемандарға қарсы Толбиак шайқасында жеңіске жетті, Григорий Турскийдің айтуынша, Клодвиг әйелі Клотильданың православиелік – яғни, Никеялық – христиан дінін қабылдады, осы кезде басқа герман тайпалары көбінесе ариандық болған. Одан кейін 507 жылы Воуле шайқасында Тулуза визиготтар патшалығын түпкілікті жеңді. Клодвиг қайтыс болғаннан кейін оның патшалығы төрт ұлының арасында бөлінді. Бұл дәстүр келесі ғасырда да жалғасты. Тіпті бірнеше Меровинг патшалары бір уақытта өздерінің мемлекеттерін билеген кезде де, патшалық – кейінгі Рим империясы сияқты – осы бірнеше патшалардың (өздерінің мемлекеттерінде) бірлесіп басқаратын біртұтас бірлік ретінде қарастырылды, және олардың арасындағы жағдайлардың өзгеруі бүкіл патшалықты бір билеушінің билігіне қайта біріктіруі мүмкін еді. Клодвиг 511 жылы қайтыс болғаннан кейін Меровинг патшалығы Бургундиядан басқа барлық Галлияны және Саксониядан басқа барлық Германияны қамтыды. Сырттан қарағанда, патшалық әртүрлі патшалардың билігінде бөлінген кезде де бірлігін сақтап, 534 жылы Бургундияны жаулап алды. Остготтар құлағаннан кейін франктар Провансты да басып алды. Содан кейін Италиямен (568 жылдан бастап Ломбардтар билік еткен) және визиготтардың Септиманиясымен шекаралары салыстырмалы түрде тұрақты болды.

Патшалықтың бөлінуі

Іштен, патшалық Кловистің ұлдары арасында, кейін немерелері арасында бөлінді және әртүрлі патшалар арасында жиі соғыстар болып тұратын, олар бір-бірімен одақтасып, сондай-ақ бір-біріне қарсы тұратын. Бір патшаның өлімі тірі қалған бауырлары мен қайтыс болған патшаның ұлдары арасында шиеленіс тудырып, оның нәтижесі әртүрлі болды. Кейіннен, Брунильда айналасындағы жеке дау-жанжалдар қақтығыстарды күшейте түсті. Дегенмен, жыл сайынғы соғыстар көбінесе жалпы құрып-жоюға алып келмей, белгілі бір "ережелер" мен нормалармен қалыптасқан, дерлік рәсімдік сипатқа ие болды.

Патшалықтың қайта бірігуі

Ақырында, 613 жылы Клотер II бүкіл франк мемлекетін бір билеушінің билігіне қайта біріктірді. Ұзақ соғыстар патша билігін әлсіреткен, ал аристократия үлкен пайдаға ие болып, патшалардан қолдау көрсеткені үшін зор жеңілдіктер алды. Осы жеңілдіктер патшаның өте маңызды билігін бөліп, ірі комитеттер мен герцогтарға (графтар мен герцогтарға) берді. Қол жетімді дереккөздердің аздығынан VII ғасырдың қалай өткені туралы көп мәлімет жоқ, бірақ Меровингтер VIII ғасырға дейін билікте болды.

Патшалықтың әлсіреуі

Клотердің ұлы Дагоберт I (639 жылы қайтыс болған), Испанияға және шығыстағы язычник славян жерлеріне әскер жіберген, көбінесе соңғы күшті Меровинг патшасы деп есептеледі. Кейінгі патшалар жұмыс істемейтін корольдер (rois fainéants) деп белгілі болды. Көптеген патшалар жас кезінде таққа отырып, өмірдің шарықталу кезеңінде қайтыс болды, бұл патшалық билікті одан әрі әлсіретті.

Билікке қайта оралу

Қала әкімдері арасындағы қақтығыс 687 жылы Тертри шайқасында Пепин Орта басшылығымен австразиялықтардың жеңісімен аяқталды. Осыдан кейін, Пипин патша болмаса да, франк мемлекетінің саяси билеушісі болды және бұл лауазымды ұлдарына мұра ретінде қалдырды. Енді қала әкімінің ұлдары патшалық билігін бір патшаның басшылығымен өзара бөлісті. Пепиннің ұзақ билігінен кейін оның ұлы Карл Мартель билікті иеленді, ақсүйектермен және өз келіншегімен күресті. Оның қатыгездігі патшаның беделін одан әрі төмендетті. Шарль Мартельдің басшылығымен франктар 732 жылы Тур шайқасында маврларды жеңді. 718 жылы болгар ханы Тервел мен Византия императоры III Лео Исаврдың Мәслама ибн Абд әл-Малик бастаған арабтарға қарсы жеңісі исламның Шығыс Еуропаға таралуына тосқауыл қойды, ал Шарль Мартельдің Турдағы жеңісі оның Еуропа құрлығының батысына қарай кеңеюіне шек қойды. Өмірінің соңғы жылдарында ол патшалық атақты қабылдамаса да, патшасыз билік жүргізді. Оның ұлдары Карлман мен Пепин мемлекеттің шет аймандарындағы көтерілістерді басу үшін тағы да Меровингтерден (Чилдерик III) бір көшбасшыны тағайындады. Бірақ 751 жылы Пепин соңғы Меровингті тақтан ығыстырып, ақсүйектердің қолдауымен және Папа Захарияның батасымен франк патшаларының бірі атанды.

Үкімет

Меровинг патшасы өзінің ізбасарлары арасында бағындырылған байлықты қайта бөлісті, материалдық байлықты да, жерді де, оның ішінде тәуелді шаруаларды да, бірақ бұл билік абсолютті болмады. Руш айтқандай, "Ол қайтыс болған кезде оның мүлігі жеке меншіктей тең бөлінді, мұрагерлері арасында: патшалық – мұраның бір түрі еді". Кейбір ғалымдар мұны меровингтердің мемлекеттік сезімінен (res publica) айырылғандығымен байланыстырады, бірақ басқа тарихшылар бұл көзқарасты тым оңайлату деп сынады. Патшалар магнаттарды комиттер (конттар) етіп тағайындап, оларға қорғау, басқару және дау-дамайды шешу міндетін жүктеді. Бұл Римнің салық және бюрократиялық жүйесіз жаңадан оқшауланған Еуропада болды, франктар Галлияның толығымен римдік мәдениетке сіңген батыс және оңтүстігіне еніп, әкімшілік басқаруды біртіндеп өздеріне алды. Дагоберт I тұсында үкіметтік құжаттар римдік болып танылды, римдік бюрократиялық нормаларға ұқсас импортталған папируста латын тілінде жазылды және онда бұрынғы заңдық формулалар қолданылды. Әкімшілердің көпшілігін дінсіз адамдар құраса да, Клотер II тұсынан бастап дін қызметкерлерінің ықпалы біртіндеп артты. Конттар әскерлерді жинауға міндетті болды, өздерінің milites-терін (әскерлерін) жалдап, оларға жер берді. Бұл әскерлер патшаның әскери көмекке шақыруына бағынды. Ақсүйектер мен олардың қарулы еріктілерінің жылдық ұлттық жиналыстары соғыс саясатының маңызды мәселелерін шешті. Әскер сондай-ақ, патшаларды қалқандарына көтеріп жаңа патша деп жариялап, ежелгі дәстүрді сақтады, бұл патшаны жауынгерлер тобының басшысы етіп тағайындады. Сонымен қатар, патша өзін жеке меншігінен (патшалық домені) түсетін өнімдермен қамтамасыз етуі керек еді, ол fisc деп аталды. Бұл жүйе уақыт өте феодализмге айналды, ал патшалықтың өзін-өзі қамтамасыз ету қажеттілігі Жүз жылдық соғысқа дейін сақталды. Рим империясы құлағаннан кейін сауда төмендеді, ал шаруашылықтар көбінесе өздерін-өздерімен қамтамасыз ететін болды. Қалған халықаралық сауданы көбінесе еврей раданиттері болған Таяу Шығыстың саудагерлері бақылады.

Заң

Меровингтер заңы баршаға бірдей қолданылатын әмбебап заң емес еді; ол әр адамның тегіне қарай қолданылды: Рипуар франктары өздерінің Lex Ripuaria заңына бағынды, ол кейіннен кодификацияланды, ал Салиан тайпаларының Lex Salica (Салик заңы) деп аталатын заңы, алғаш рет 511 жылы кодификацияланған, Валуа дәуірінде ортағасырлық қажеттіліктерге байланысты қолданылды. Осы тұрғыдан франктар бургундтар мен вестготтардан қалып қойды, себебі оларда жалпыға ортақ римдік негіздес заң болған жоқ. Меровингтер дәуірінде заң рахимбургтардың жадында сақталды, олар оның негізінде жатқан барлық прецеденттерді жаттап білді, өйткені Меровингтер заңы жаңа заң жасау концепциясын қабылдамады, тек дәстүрді сақтауды ғана мойындады. Сонымен қатар, оның германдық дәстүрлері Юстиниан I-нің Византия империясында жиналып, жариялануына себеп болған қалалық қоғамға қажетті азаматтық құқық кодексін ұсынбады. Меровингтерден сақталған аз ғана жарлықтар мүліктің мұрагерлер арасында бөлінуімен айналысады.

Ақша шығару

Византиялық монеталар Францияда Теодеберт I өзінің билігінің басында өз монеталарын қағуды бастағанға дейін қолданыста болды. Ол ерекше меровингтік монеталарды шығарған алғашқы билеуші болды. Патшалық шеберханасында соғылған алтын монеталарда Теодеберт византиялық императордың інжу-маржанмен әшекейленген киім-кешегінде бейнеленген; Хильдеберт I ежелгі үлгіде профильде, тога мен диадема киіп көрсетілген. Солидус және триенс Францияда 534-679 жылдар аралығында қағылды. Динарий (немесе дение) кейінірек, шамамен 673-675 жылдары II Хильдерик және басқа да патша еместердің атынан пайда болды. 755 жылдан 11-ғасырға дейін Галлияда каролингтік динарий меровингтік динарийдің және фриздік пеннингтің орнын басты. Меровингтік монеталарды Париждегі Моне де Паристе көруге болады; меровингтік алтын монеталар Ұлттық кітапхананың Медальдар кабинетінде сақталады.

Дін

Христиан діні франктарға галло-роман мәдениетімен байланыс арқылы келді, ал кейін монахтар таратуға көмектесті. Осы миссионерлердің ең танымалсы – ирланд монахы, қасиетті Колумбан (615 ж. қайтыс болған). Меровинг патшалары мен патшайымдары жаңа қалыптасқан шіркеу билігін өздерінің пайдасына қолданды. Монастырлар мен епископтық орындар династияны қолдаған элиталарға сыйлық ретінде берілді. Корольдік салықтан босату және отбасылық меншік ретінде сақтау үшін монастырларға кең жерлер сыйланды. Отбасы мүшелерін абаттар етіп тағайындау арқылы монастырь үстінен бақылау сақталды. Үлкен ұлдарының мұрасына нұқсан келтірмеу үшін, үйленбеген ұлдар мен қыздар монастырьға жіберілді. Монастырларды осылайша пайдалану элиталар мен монастырлық мүліктер арасындағы тығыз байланысты қамтамасыз етті. Көптеген меровингтер епископтар мен абаттар болып қызмет етті немесе аббаттықтар мен монастырларды жомарт түрде қаржыландырды, олар қасиеттілікпен марапатталды. Меровинг әулетімен байланысы жоқ немесе меровинг графтары мен герцогтарын қамтамасыз еткен отбасылық одақтарға жатпайтын франк қасиеттілері, осы фактінің өзі үшін жан-жақты зерттеуді қажет етеді: мысалы, Турский Григорий сияқты, олар меровингтер бақылауындағы оңтүстік және батыс аймақтарындағы галло-рим аристократиясынан шыққан. Меровинг әдебиетінің ең көрнекті түрі – қасиеттілердің өмірбаяндары. Меровинг агиографиясы римдік немесе қазіргі заманғы түсінік бойынша өмірбаянын қайта құруға емес, франк шіркеуі арқылы халықтық нанымды дұрыс арналарға бағыттап, қасиеттіліктің мәнін анықтап, және қасиеттінің өмір күші сақталған жерлеу орындарындағы спонтанды құлшылықтарды бақылауға тырысты, олар арқылы адалдарға жақсылық әкелді. Витаэ эт мираккула, себебі керемет оқиғалар меровинг агиографиясының маңызды бөлігі болды, қасиеттілердің мереке күндері дауыстап оқылды. Көптеген меровинг қасиеттілері, сондай-ақ әйел қасиеттілерінің көпшілігі жергілікті болып, тек шектелген аймақтарда ғана құрметтелді; олардың культтері жоғары орта ғасырларда қайта жанданды, сол кезде діни ордендердегі әйелдердің саны күрт өсті. Джудит Оливер Лиеж епархиясындағы меровингтік бес әйел қасиеттісін атап өтті, олар 13 ғасырдың соңындағы Ларданше псалтирі-сағаттарындағы қасиеттілердің ұзын тізімінде кездеседі. Пол Фуракер мен Ричард А. Гербердинг меровингтік соңғы алты қасиеттінің өмірбаянын аударған және редакциялаған, оларды "Франктар тарихы кітабымен" (Liber Historiae Francorum) бірге ұсынып, дәуірдің тарихи контекстін қамтамасыз етті.

Тіл

Ицхак Хен Меровингия Галлиясындағы Галло-рим халқының франк халқынан әлдеқайда көп болғаны сөзсіз екенін айтты, әсіресе Сенаның оңтүстігіндегі аймақтарда, франктердің көптеген қоныстары Төменгі және Орта Рейн бойында шоғырланған. Галлияның оңтүстігіне қарай сапарлаған сайын франктердің ықпалы одан әрі әлсірейтін.

Тарихи деректері

Қазіргі замандағы шектеулі дереккөздер Меровингтердің тарихын сипаттайды, бірақ сақталғандары Кловистің билікке келуінен бастап Хилдерик биліктен қуылғанға дейінгі кезеңнің бәрін қамтиды. Осы дәуірдің жылнамашыларының біріншісі – канонизацияланған Тур епископы Григорий Турский. Оның "Decem Libri Historiarum" еңбегі 594 жылы Григорий қайтыс болғанға дейін Клотер II-нің ұлдары мен олардың ұрпақтарының билік етуі туралы маңызды дереккөз болып табылады, бірақ оны авторының шіркеуге қатысты көзқарасын ескере отырып оқу керек. Григорийдің жұмысынан гөрі нашар ұйымдастырылған келесі маңызды дереккөз – Фредегар бастаған, бірақ белгісіз авторлар аяқтаған Фредегар жылнамасы. Ол 584-641 жылдарды қамтиды, бірақ оның жалғастырушылары, Каролингтердің қолдауымен, оны 768 жылға дейін, Меровинг дәуірі аяқталғаннан кейін ұзартты. Бұл оның кезеңінің көп бөлігі үшін жалғыз маңызды баяндау көзі. Тағы бір маңызды заманауи дереккөз – Григорийдің еңбегіне негізделген анонимді "Liber Historiae Francorum", ол Фредегар жылнамасынан хабарсыз болған сияқты: оның авторы(лары) VI Теодерик билігінің алтыншы жылына сілтеме жасап аяқтайды, яғни 727 жыл. Бұл кітап кеңінен таралған, бірақ ол, әрине, Арнульфтердің туындысы, ал оның көзқарастары қателіктерге әкелуі мүмкін (мысалы, Гримоальд Ескі және Эброин басшылығына қатысты даулы екі онжылдық туралы: 652–673). Осы жылнамалардан басқа, тарихнаманың сақталған жалғыз қоры – құжаттар (хаттар, жарғылар, заңдар және т.б.) және агиографиялық шығармалар. Григорий және Сулпиций сияқты дін қызметкерлері хаттар жазған, бірақ олардың көптеген хаттары сақталмаған. Бұйрықтар, сыйлықтар мен сот шешімдері, сондай-ақ жоғарыда аталған атақты Салик заңы сақталған. Клотер II және Дагоберт I билігінен бастап, патшаның жоғарғы сот және соңғы төреші ретіндегі билігінің көптеген мысалдары сақталған. Сондай-ақ, сол кезеңдегі әулиелердің өмірбаяндары сақталған, мысалы, әулие Елигий және Леодегар, олардың қайтыс болғаннан кейін жазылған. Соңында, археологиялық деректерді, кем дегенде, франктердің өмір салты туралы ақпарат көзі ретінде елемеуге болмайды. Жоғалған заттардың ең маңызды жаңалығының бірі – 1653 жылы Турнайдағы Сен-Брис шіркеуінде Хилдерик I қабірінің кездейсоқ табылғандығы. Қабірдегі заттарға алтын бұқаның басы және танымал алтын жәндіктер (әлдебір аралар, цикадалар, шырыштар немесе шыбындар) кірді, олар Наполеонның тәж кию шапанының үлгісі болды. 1957 жылы Париждегі Сен-Дени базиликасында Клотердің екінші әйелі Арегунда деп саналатын Меровинг әйелінің қабірі табылды. Қоршаған киімдер мен әшекейлер жақсы сақталған, бұл сол кездегі киім-кешек туралы түсінік береді. Осы патшалық тұлғалардан басқа, Меровинг кезеңі археологиялық Рейхенгребер мәдениетімен байланысты.

Танымал мәдениетте

Меровингтер француз тарихнамасында және ұлттық санасында маңызды рөл атқарады, бірақ Үшінші республика кезінде олардың маңыздылығы галлдардың маңыздылығына қарағанда ішінара көлеңкеде қалды. Шарль де Голль былай деп мәлімдеген: «Мен үшін Франция тарихы Францияға өз атын берген франк тайпасының сайлаған патшасы Кловистен басталады. Кловиске дейін бізде галло-рим және галл тарихы болды. Мен үшін шешуші элемент – Кловис христиан дінін қабылдаған алғашқы патша болды. Менің елім – христиан елі және Франция тарихы франктар есімін алған христиан патшаның билікке келуінен басталады деп санаймын». Марсель Прусттың «Жоғалған уақытты іздеу» романында меровингтер туралы былай делінген: «Меровингтер Пруст үшін маңызды, өйткені ең көне француз әулеті ретінде олар ең романтикалық, ал олардың ұрпақтары ең аристократтар». «Меровинг» сөзі «Сванн жолында» кем дегенде бес рет сын есім ретінде қолданылады. Меровингтер 1982 жылғы «The Holy Blood and the Holy Grail» кітабында бейнеленген, онда олар Исаның ұрпақтары ретінде көрсетілген, бұл Пьер Плантардтың 1960 жылдары жасаған «Сион ордені» туралы әңгімесінен шабыттанды. Плантард бұл әңгімені ойыншықтап, шындыққа жатпайтын дүние ретінде сатты, нәтижесінде псевдотарихи туындылардың көптеген жұмыстары пайда болды, олардың ішінде «Киелі қан және киелі грааль» ең сәттісі болды. «Сион ордені» материалдары кейіннен танымал көркем әдебиетте пайда болды, атап айтқанда, 2003 жылғы «Да Винчи коды» романының 60-тарауында меровингтер туралы айтылады. «Меровинг» (сонымен қатар «француз» деп те аталады) атағы «Матрица: Жаңару», «Матрица: Революция» және «Матрица: Қайта тірілу» фильмдеріндегі ойдан шығарылған кейіпкердің есімі және көмекші қарсыласы ретінде қолданылады.