Кіріспе

Франк әскери және саяси көшбасшысы (шамамен 688–741)
Франк билеушісі

Карл Мартель (шамамен 688 – 22 қазан 741), Мартель – ескі француз тілінде "Шекек" деген лақап аты, франк саяси және әскери көшбасшысы, герцог және франктардың ханзадасы, сондай-ақ сарай мэрі ретінде 718 жылдан өліміне дейін франктардың де-факто билеушісі болды. Ол франк мемлекет қайраткері Герстальдық Пепин мен Алпайда есімді асыл әйелдің ұлы еді. Карл Франк саясатында тақтың артындағы күш ретінде әкесінен мұрагерлікке алған билік талаптарын сәтті бекітті. Әкесінің жұмысын жалғастырып, дамыта отырып, ол Францияда орталықтандырылған үкіметті қайта орнатты және франктерді бүкіл Галлияның күдіксіз иелері ретінде қайта бекіткен әскери науқандар сериясын бастады. "Liber Historiae Francorum" сияқты дер кезіндегі дереккөз бойынша, Карл "жауынгер, соғыста ерекше тиімді болған" адам еді. Карл Тур шайқасында Аквитанияға жасалған Үмейяд шапқындығына қарсы маңызды жеңіске жетті, сол кезде Үмейяд халифаты Иберия түбегінің көп бөлігін бақылап отырды. Әскери әрекеттерімен қатар, Карл франк феодализмінің дамуындағы ықпалды рөлімен де ерекшеленеді. Өмірінің соңында Карл Францияны ұлдары Карломан мен Пепинге бөлді. Соңғысы Каролингтер әулетінің алғашқы королі атанды. Пепиннің ұлы, Карлдың немересі Шарльман франк мемлекеттерін кеңейтіп, Батыс Рим империясы құлағаннан кейін Батыстағы алғашқы император болды.

Өмірбаян

Кейінгі жылнамаларда "Мартель" ("Шеге") деген лақап атпен белгілі болған Карл, Герстальдық Пепин мен оның сүйіктісі, мүмкін екінші әйелі Альпайданың ұлы еді. Оның Хильдебранд есімді ағасы болды, ол кейіннен Бургундияның франк дуксы (герцогы) атанды. Ескі тарихнамада Карлді "заңсыз туған" деп жиі көрсеткен, бірақ сегізінші ғасырдағы Францияда әйелдер мен қалыңдықтар арасындағы шекара анық болмады. "Заңсыздық" айыбы Пепиннің бірінші әйелі Плектруданың өзінің балаларын Пепиннің билігіне мұрагер етіп көру ниетінен туындаған болуы мүмкін. Карл өмір сүрген кезде Меровингтер билікті сарайдың басқарушыларына (майорлар) өткізді, олар патша қазынасын басқарды, жақсылық жасады және патша атынан жер мен жеңілдіктер берді. Карлдың әкесі Герстальдық Пепин Неустрия мен Бургундияны жаулап алып, франк мемлекетін біріктірді. Пепин алғаш рет франктардың герцогы және князі деп аталып, кейіннен бұл атақ Карлға да берілді.

Билік үшін күресу

714 жылдың желтоқсан айында Герстальдық Пепин қайтыс болды. Өліміне бірнеше ай бұрын және ұлы Кіші Гримальд өлтірілгеннен кейін, ол әйелі Плектруданың ықпалымен, қайтыс болған ұлы Гримальдтың немересі Теодоалды бүкіл мемлекеттің мұрагері етіп белгіледі. Бұл шешімге австразиялық ақсүйектер дереу қарсылық білдірді, себебі Теодоалд сегіз жасар бала ғана еді. Карл осы аласапырды өз пайдасына айналдырмау үшін Плектруда оны Кёльн қаласында қамауға алды, ол қала оның болашақ астанасы болуы тиіс еді. Бұл оның атынан Аустразияда көтеріліс ұйымдастырылуына кедері келтірді, бірақ Неустрияда емес.

715-718 жылғы азаматтық соғыс

Пепиннің өлімі оның мұрагерлері мен Австразиялық үстемдіктен саяси тәуелсіздік іздеген Неустриялық дворяндар арасында ашық қақтығыс тудырды. 715 жылы Дагоберт III Раганфридті сарайдың мэрі етіп тағайындады. 715 жылдың 26 қыркүйегінде Раганфридтің Неустриялық әскері Компиень шайқасында жас Теодольдтың әскерлерімен шайқасты. Теодольд жеңіліске ұшырап, Кёльнге қашып кетті. Жыл соңына дейін Карл түрмеден қашып, Австразия дворяндары оны қала әкімі деп жариялады. Кёльн шайқасы – Карл мансабындағы жалғыз жеңілісі.

Амблев шайқасы

Карл Ефел тауларына шегініп, әскер жинап, оларды жаттықтырды. 716 жылдың сәуір айында ол Неустрияға қайтып келе жатқан жеңісқанатты әскерге Мальмеди маңында шабуыл жасады. Амблев шайқасында Карл жаудың түскі уақытта демалып жатқанда шабуылға көшті. Бір дерек бойынша, ол әскерін бірнеше топқа бөліп, олар жауға көптен-көп бағыттан шабуылдады. Тағы бір дерек болса, ол мұндай ниетте болғанымен, жаудың әзір еместігін ескере отырып, бұл қажет емес деп шешкендігін айтады. Дегенмен, шабуылдың күтпегендігінен жау оларға қарсы әлдеқайда үлкен күш тұрғанын ойлады. Жаудың көп бөлігі қашып кетті, ал Карл әскері лагерьтен олжа жинады. Осының нәтижесінде оның абыройы арта түсті және оның ізіне көптеген жандар қосылды. Тарихшылар бұл шайқасты Карлдың күресіндегі шешуші кезең деп санайды.

Винси шайқасы

Ричард Гербердингтің айтуынша, осы уақытқа дейін Карлді көбінесе Лиеж маңындағы жерлердегі анасының туыстары қолдаған. Амблевтен кейін ол ықпалды Виллибрордтың қолдауына ие болған секілді, ол Эхтернах аббаттығының негізін қалаушы еді. Аббатхана Плектруданың анасы Ирмина Оэрен бұйырған жерде салынған, бірақ Виллибрордтың миссионерлік жұмысының көп бөлігі Фризияда жүргізілген. Хильперик пен Рагнфридке қосылған Фризиялық Радбод Утрехтті шапты, шіркеулерді өртеп, көптеген миссионерлерді өлтірді. Виллиброрд пен оның монахтары Эхтернахқа қашуға мәжбүр болды. Гербердингтің пікірінше, Виллиброд өзінің өмірлік еңбегін сақтау мүмкіндігі Карл сияқты табысты әскери қолбасшымен, Кёльндегі Плектрудамен қарағанда артық деп шешті. Виллиброд кейін Карлдың ұлы Пепинге дүрбін берді. Гербердинг 716 жылғы Пасха күні болуы мүмкін дегенді айтады. Карл Верден епископы Пеподан да қолдау алды. Карл көбірек адамдарды жинап, дайындыққа уақыт бөлді. Келесі көктемде ол Неустрияны басып алу үшін жеткілікті қолдау тапты. Карл, егер Хильперик Аустразиядағы сарайдың мэрі ретіндегі оның құқықтарын мойындаса, соғысты тоқтатуды ұсынған елші жіберді. Бұл күтпеген нәрсе болмады, бірақ Карлдың әскеріне Неустриялықтардың ақылға сыймас екенін көрсетуге көмектесті. Олар 717 жылдың 21 наурызында Камбрей маңында Винси шайқасында кездесті. Жеңіске жеткен Карл қашқан патша мен қала мэрін Парижге дейін қуды, бірақ қаланы басып алуға дайын болмағандықтан, Плектруда мен Кёльнмен айналысу үшін кері қайтты. Ол қаланы басып алып, оның жақтастарын таратып жіберді. Плектрудаға монастырға кете беруге рұқсат берілді. Теодольд 741 жылға дейін ағасының қорғауында өмір сүрді.

Билікті біріктіру

Осы жетістігінен кейін Карл Хлотар IV-ті Австразияда патша деп жариялады, Кильперикке қарсы шығып, Реймстің архиепископы Ригобертті қызметтен алып орнына өмір бойы қолдау көрсеткен Милоны тағайындады. 718 жылы Кильперик Карлдің билігі күшейгеніне жауап ретінде 715 жылғы азамат соғысында тәуелсіздік алған, бірақ Сойсон шайқасында Карлдан тағы жеңілген Аквитания герцогы Одо Ұлымен (немесе кейде Эудс деп те аталады) одақ құрды. Кильперик герцогтік одақтасымен бірге Луараның оңтүстігіне қашты, ал Раганфрид Анжеге қашып кетті. Біраз уақыттан соң Хлотар IV қайтыс болды, ал Одо король Кильперикті Карл өзінің герцогтығын мойындағанға дейін берді. Карл Кильперикті франктардың патшасы деп мойындады, ал оның барлық корольдіктердегі мэрлік билігінің заңды расталуын алды.

718-732 жылдардағы соғыс

718 және 732 жылдар аралығында Карл бірнеше жеңістер арқылы билігін нығайтты. Франктерді өзінің туы астына біріктірген Карл, Аустразияға шабуыл жасаған саксондарды жазалауға ниеттенді. Сондықтан 718 жылдың соңында ол олардың жерін Везер, Липпе және Рур өзендерінің жағалауларына дейін қиратты. Бұл жорық немесе шабуыл Одоның Муннуза есімді бүлікші бербер басшысын қолдауына жауап ретінде жасалған болуы мүмкін. Нақты жағдай қандай болғанымен, Абдул Рахман әл Гафики басқаратын әскер солтүстікке бет алып, бірнеше шағын шайқастардан кейін бай Тур қаласына қарай жорық жасады. Британдық ортағасырлық тарихшы Пол Фуракердің сөзіне қарағанда, "олардың жорығын соғыстың басталуы емес, алысқа салынған шабуыл ретінде қарастыру керек". Дегенмен, олар Фредегардың жазбаларында сипатталған Тур шайқасында (Францияда Пуатье шайқасы деп белгілі) Карл әскерінен жеңілді, бұл шайқас Тур және Пуатье қалалары арасында болды. Тарихшы Бернард Бакрахтың айтуынша, көбінесе атты әскерден құралған араб әскері франк жаяу әскерін жеңе алмады. Бұл шайқас туралы хабар тарады және Беддің Шіркеу тарихында (V кітап, 23 тарау) тіркелген болуы мүмкін. Алайда, бұл оқиға араб деректерінде кеңінен жарылған жоқ. Жеңіске қарамастан, Карл Аквитанияны толық бақылауға алмады, ал Одо 735 жылға дейін герцог лауазымында қалды.

732-737 жылдардағы соғыс

732 және 735 жылдар аралығында Карл Бургундия патшалығын қайта ұйымдастырып, графтар мен герцогтарды өзінің адал қолдаушыларымен ауыстырды, осылайша билігін нығайтты. 734 жылы Фризия герцогы Бубоның қимылдарына байланысты ол тәуелсіз Фризияға қайтадан шабуыл жасауға мәжбүр болды. Сол жылы ол Боарн шайқасында герцогты өлтірді. Карл фризиялықтардың пұтқа табыну орындарын қиратуға бұйрық берді және халықты толығымен бағындырып, аймақты жиырма жылға бейбіттендірді. 735 жылы Аквитания герцогы Одо қайтыс болды. Карл герцогтікті тікелей басқаруға ниеттенгенімен, аристократия Одоның ұлы Хунальд I-ді Аквитания герцогы деп жариялады, содан кейін Карл мен Хунальд өзара бір-бірінің мәртебесін мойындады.

Патшалық аралығы (737741)

737 жылы Прованс және Септиманиядағы жорықтарының соңында Меровингтер патшасы Теодерик IV қайтыс болды. Карл өзін *maior domus* және *princeps et dux Francorum* деп атады, бірақ жаңа патша тағайындамады, ешкім оны жариялап жатқан жоқ. Патшалық Карл қайтыс болғанға дейін бос тұрды. Карлдың өмірінің соңғы төрт жылы салыстырмалы түрде бейбіт болды, алайда 738 жылы ол Вестфалиялық сакстарды бағынуға және салық төлеуге мәжбүр етті, ал 739 жылы Прованстағы көтерілісті басып таратты, онда көтерілісшілердің бір бөлігі Мауронт басшылығымен бірікті. Карл империясының шет аймақтарын франк шіркеуіне интеграциялау үшін осы бейбітшілікті пайдаланды. Ол Баварияда төрт діни округ (Сальцбург, Регенсбург, Фрайзинг және Пассау) құрып, оларға Бонифацийді Рейннен шығысқа қарайғы Германияның архиепископы және митрополиті етіп тағайындады, ол Майнц қаласында орналасқан. Бонифаций 723 жылдан бері оның қорғауында болды. Шындығында, қасиетті адам өзінің ескі досы Винчестерлік Даниэльге, оның қорғауы болмаса, шіркеуін басқара алмайтынын, дін қызметкерлерін қорғай алмайтынын және сенімсіздікке жол бермейтінін түсіндірді. 739 жылы Папа Григорий III Карлдан Лиутпрандқа қарсы көмек сұрады, бірақ Карл бұрынғы одақтасына қарсы соғысуға құштар болмады және өтінішті қабылдамады. Дегенмен, Папаның франктерден қорғау сұрауы Карлдің бір кезде қауымнан шығарылу қаупінде болған кезінен қаншалықты алға жылғанын көрсетті және оның ұлы мен немересіне түбекке өздерін бекітуге жағдай жасады.

Өлім және билік ауысуы

Карл 741 жылы 22 қазанда Францияның Пикардия аймағындағы қазіргі Эна департаментіне қарасты Квирзи-сюр-Уаз қаласында қайтыс болды. Ол Париждегі Сен-Дени базиликасында жерленген. Оның жерлері бір жыл бұрын ересек ұлдары арасында бөліскен еді: Карломанға ол Аустразия, Алеманния және Тюрингияны берді, ал кіші Пиппинге Неустрия, Бургундия, Прованс, сондай-ақ Мец пен Трирді "Мозель герцогтығында" берді. Грифоға патшалықтың әр жерінен бірнеше жер берілді, бірақ бұл Карл қайтыс болғанға аздан кейін болды.

Мұра

Бұрын Карлдің көптеген ішкі қарсыластары болды, сондықтан ол өзінің патшалық тағына талапкер ретінде Хлотар IV-ті тағайындау қажеттігін сезінді. Бірақ кейін Франциядағы билік жүйесі өзгерді, және қасиетті Меровингтерден билеуші қажет болмады. Карл өз мемлекетін ұлдарына қарсылықсыз бөлді (дегенмен, ол кіші ұлы Бернардты назарға алмады). Көптеген тарихшылар үшін Карл 751 жылы ұлы Пепиннің франктер тағына отыруының, ал немересі Шарльдің 800 жылы императорлық мәртебе алуының негізін қалады. Алайда, Пол Фуракрдың пікірінше, Карл Франциядағы ең тиімді әскери қолбасшы болғанымен, оның мансабы "аяқталмаған істермен аяқталды".

Генетикалық реті

XVII ғасырда Карл Францияда алғашқы тұрақты рыцарлық орденді құрған деген аңыз пайда болды. 1620 жылы Андре Фавин (көздерін көрсетпей) Шарль әскерлері Тур шайқасынан кейін жеңіп алған олжаның ішінде көптеген женеттер (терісі үшін өсірілген) және олардың бірнеше терілері болғанын айтты. Карл бұл терілерді әскерінің жетекшілеріне сыйлады, осылайша алғашқы рыцарлық орден – Генет ордені құрылды. Фэвиннің бұл мәлімдемесі кейіннен ағылшын тіліндегі еңбектерде, мысалы, 1672 жылы Элиас Эшмол және 1725 жылы Джеймс Коутс еңбектерінде қайталанды және кеңейтілді.