Кіріспе

9 ғасырдағы даулы Қасиетті Рим императоры

Арнульф Каринтиялық (850 – 8 желтоқсан 899) – Каринтия герцогы, ол өзінің туысы император Карл Ірінің билігін құлатып, 887 жылдан бастап Шығыс Франкияның каролингтік королі, 894 жылдан бастап Италияның даулы королі және 896 жылдың 22 ақпанынан бастап Бавариядағы Регенсбургте қайтыс болғанға дейін даулы император атанды.

Некесіз балалық шағы және ерте өмір

Арнульф Бавариялық Карлман мен Литсвиндтің заңсыз ұлы болды, ол Баварияның Нордгау маркграфы Эрнсттің қарындасы болуы мүмкін, басқа деректерге сәйкес, Жоғарғы Пфальц аймағындағы немесе Пассау бурграфы болуы мүмкін. Арнульф туғаннан кейін Карлман 861 жылға дейін сол граф Эрнсттің қызына үйленді, ол 8 тамыздан кейін қайтыс болды. Арнульфтің заңсыздығы туралы көбінесе Батыс Франк тарихнамасында айтылғандықтан, екі әйелдің шын мәнінде бір адам – Литсвинд болуы мүмкін, және Карлман Арнульфтің анасына үйленіп, осылайша ұлын заңдастырған болуы мүмкін. Арнульфке Каринтия герцогтігін басқару құқығы берілді, ол франктардың вассалдық мемлекеті және ежелгі Карантания княздығының мұрагері болды, Карлман әкесі, неміс патшасы Людовикпен келісіп, Бавария герцогтігінде патша болды. Арнульф балалық шағын Мосабурхта немесе Мосапуркта өткізді, бұл Каринтиядағы Мосбург деп кеңінен саналады. Мосбург Карантания князьдерінің резиденциясы болған Карнбургтегі Каролингтік Кайзерпфальцтан бірнеше шақырым қашықтықта орналасқан императорлық резиденциялардың бірі болды. Арнульф осы жерде тағын сақтап, кейінгі оқиғалардан Карантаниялықтар оны ерте заманнан бері өздерінің герцогы сияқты қарағанын болжауға болады. Кейіннен, Шығыс Францияның патшасы болғаннан кейін, Арнульф өзінің бұрынғы Каринтия аумағын Бавария герцогтігінің бір бөлігі болған Каринтия маркасына айналдырды.

Облыстық билеуші

879 жылы Карлман инсульттан соң әрекетке қабілетсіз болғаннан кейін, Людовик Кіші Баварияны мұралады, Шарль Майлы Италия Корольдігін алды, ал Арнульф Карлманмен келісім бойынша Каринтияда бекітілді. Дегенмен, 879 жылдың жазы мен күзінде Баварияны көбінесе Арнульф басқарды, ал оның әкесі мұрагерлік мәселесін реттеді. «Анналс Фулденсис» бойынша оған «Паннония», ал Регино Прүмский бойынша «Карантан» деген атау берілді. Карлманның 880 жылы қайтыс болғаннан кейін мемлекеттің бөлінуі расталды. 882 жылы Паннонияның Энгельсхалк II маркграф Арибоға қарсы көтеріліп, Вильгельмин соғысын бастағанда, Арнульф оны қолдап, оның және оның бауырының құрметін қабылдады. Бұл Арнульфтің император Шарль Майлымен қарым-қатынасын нашарлатты және оны Моравияның Сватоплюкпен соғысқа итерді. Паннонияға шабуыл жасалды, бірақ Арнульф жас Вильгельминдерді беруден бас тартты. Арнульф Сватоплюкпен 885 жылдың соңына дейін бейбітшілікке келмеді, сол кезде Моравия билеушісі императорға адал болды. Кейбір ғалымдар бұл соғыстың Арнульфтің Шарль Майлының орнын басу үмітін жойғанын айтады.

Шығыс Францияның патшасы

Арнульф Чарльз І-нің тақтан түсірілуіне жетекшілік етті. Франк ақсүйектерінің қолдауымен Арнульф Трибурда құрылтай шақырды және 887 жылдың қараша айында әскери қимылдармен қорқытып, Чарльзды тақтан түсірді. Чарльз осы еріксіз зейнеткерлікке бейбіт түрде келісті, бірақ бұрын немере інісін опасыздық үшін айыптады және соңғы айларын өткізу үшін Швабиядағы бірнеше патшалық сарайларын сұрады, Арнульф оған рұқсат берді. Славяндарға қарсы соғыста өзін ерекше көзге көрсеткен Арнульф, Шығыс Франкия ақсүйектері тарапынан патша сайланды (тек шығыс мемлекеті, бірақ Чарльз бүкіл Франк империясын биледі). Батыс Франкия, Бургундия Корольдігі және Италия Корольдігі Каролингтер әулетінен өздерінің корольдерін сайлады. Көптеген замандас билеушілер сияқты, Арнульф та діни дау-дамайларға белсенді қатысты. 895 жылы Трибур құрылтайында ол Бремен, Гамбург және Кельн епископтықтары арасындағы юрисдикциялық билік туралы дауды төрелікке алып, Бремен мен Гамбургтың Кельн кафедрасынан тәуелсіз біріктірілген епископтық ретінде қалуын қамтамасыз етті. Арнульф келіссөзші емес, жауынгер еді. 890 жылы Паннонияда славяндармен сәтті күресті. 891 жылдың басында/ортасында викингтер Лотарингияға шапқындап, Маастрихтте Шығыс Франк әскерін талқандады. Осы шабуылдаушыларды сипаттау үшін «викингтер», «дандар», «солтүстік халықтар» және «норвегиялықтар» сияқты терминдер бос және алмастырыла қолданылды. 891 жылдың қыркүйегінде Арнульф викингтерді жеңіп, сол бағыттағы олардың шабуылдарын тоқтатты. «Фулденс» жылнамасында олардың денелері өзен ағысын тосқан сонша көп солтүстік халықтары қаза тапқандығы айтылады. Осы жеңістен кейін Арнульф Диджль өзеніндегі аралда қамал салды.

Батыс Францияда интервенция

Арнульф Шарль І қайтысынан кейін Батыс Францияда туған мәселелерді пайдаланып, Лотарингия аумағын бағындырды және оны ұлы Звентибольдтың патшалығына айналдырды. 889 жылы Арнульф Луи Соқырдың Прованс патшалығына талап етуін қолдады, Луидің анасы Эрменгард жеке өтінішпен Арнульфтің алдына келгеннен кейін. Арнульфтің жоғары беделін мойындаған Франция королі Одо 888 жылы Арнульфтің үстемдігін ресми түрде қабылдады. 893 жылы Реймс архиепискобы Фульк көндіргеннен кейін Арнульф Ододан Қарапайым Карлға қолдауын ауыстырды. Арнульф 894 жылы Одо мен Карл арасындағы келесі шайқастарды пайдаланып, Батыс Францияның кейбір аймақтарын шабуылдады. Бір кезде Қарапайым Карл Арнульфке қашып, одан қорғау сұрауға мәжбүр болды. Оның араласуынан кейін Рим папасы Формоз да мәселеге араласты, өйткені ол бөлінген және соғыстан шаршаған Батыс Францияның викингтер үшін жеңіл олжаға айналуы мүмкін деп уайымдады. 895 жылы Арнульф Карл мен Одоны Вормстағы резиденциясына шақырды. Карлдың кеңесшілері оны бармауға көндірді және ол өз орнына өкіл жіберді. Ал Одо, көптеген сыйлықтар әкеліп, үлкен сүйемелмен жеке келді. Карлдың келмегеніне ашуланған Арнульф 895 жылғы мамырда Вормс жиынында Одоны қарсы алып, Батыс Франция тағына Одоның талабын қайта қолдады. Сол жиында ол өзінің заңды емес ұлы Звентибольдты Лотарингия патшасы етіп тағайындады.

Моравиямен соғыстар

880 жылы Арнульф Ұлы Моравияға құлшынып, Нитраның франк епископы Викингті Шығыс православие дінінің қызметкері Мефодийдің миссионерлік қызметіне кедергі келтірді, мақсаты – Моравияның біріккен мемлекет құру мүмкіндігін болдырмау. Арнульф Моравия Корольдігінің билеушісі Сватоплюкпен ресми қарым-қатынас орнатты, оның арқасында соңғысының әскери және саяси құпияларын білуге мүмкіндік алды. Кейін бұл тактика Ұлы Моравия мемлекетінің аумағын басып алу үшін қолданылды. Арнульф 892, 893 және 899 жылдардағы соғыстарда Ұлы Моравияның барлық жерін жаулап ала алмады. Дегенмен, Арнульф бірқатар жетістіктерге қол жеткізді, әсіресе 895 жылы Богемия герцогтығы Ұлы Моравиядан бөлініп, оның вассалына айналды. Ол Богемия герцогы Боривой I-мен келісімге келді. Осылайша Богемия франктардың шапқыншылығынан құтылды. 893 немесе 894 жылдары Ұлы Моравия өзінің аумағының бір бөлігін – қазіргі Батыс Венгрияны – оған жоғалтқан болуы мүмкін. 892 жылы Викинг Арнульфтің канцлері болды. Моравияны жаулап алуға тырысқанда, 899 жылы Арнульф Карпат алқабында қоныстанған мадьярларға жүгінді және олардың көмегімен Моравияны белгілі бір деңгейде бақылауға алды.

Италия патшасы және Киелі Рим императоры

Италияда Сполетоның Гай III және Фриулидің Беренгар Ломбардияның темір тәжін таласты. 887 жылы Беренгар патша тағына отырды, бірақ Гай 889 жылы таққа отырды. Папа Стефан V Гайды қолдап, тіпті 891 жылы Рим императоры етіп тақты, ал Арнульф Беренгарды қолдады. 893 жылы жаңа Папа Формос, жаңадан таққа отырған императорлар Гай мен оның ұлы Ламбертке сенімсіздікпен қарап, Арнульфті Италияны азат етуге және Римде император болып таққа отырғызуға шақыру үшін, Арнульф Сватоплюкпен кездесіп жатқан Омунтесберкке елші жіберді. Арнульф Италия Корольдігінің басшыларымен кездесіп, оларды сыйлықтармен жіберді және папаға көмектесуге уәде берді. Арнульф содан кейін Звентибольдты Бавария әскерімен Беренгарға қосылуға жіберді. Олар Гайды жеңіске жеткізді, бірақ оны сатып алып, күзде тастап кетті. Папа Формос Арнульфтен қайтадан шабуыл жасауды сұрағанда, герцог 894 жылдың басында Альп тауларынан армияны жеке бастады. 894 жылдың қаңтар айында Бергамо түсті, ал Гюйдің қаладағы өкілі, граф Амбрози, қала қақпасының жанында ағашқа ілінді. Оның Альп тауларының солтүстігіне қарай жасаған сапары Бургундияның Рудольф I тарапынан тоқтатылды, және Арнульф тау жолынан тек қиындықпен өтті. Рудольфқа қарсы жаза ретінде Арнульф Звентибольдқа оның патшалығын тонауға бұйрық берді. Осы уақытта Ламберт және оның анасы Агельтруда Римге барып, Рим папасының оның императорлық мұрагерлігін растауын алуға тырысты, бірақ Папа Формос, әлі де Арнульфты император еткісі келгендіктен бас тартқан соң, ол Сант-Анжело түрмесіне қамалды. 895 жылдың қыркүйегінде Регенсбургке папаның жаңа елшілігі келіп, Арнульфтің көмегін сұрады. Қазан айында Арнульф Италияға екінші жорығын бастады. Ол Альп тауларын жылдам кесіп өтіп, тағы да Павияны басып алды, бірақ кейін Тоскананың ақсүйектері арасында қолдау тауып, баяу жылжуын жалғастырды. Магинульф, Милан графы, және Вальфред Фриули оған қосылды. Ақырында Тоскананың Адалберт II де Ламбертті тастап кетті. Римге жолдың жабық екенін және Агельтруданың қолында екенін білген Арнульф 896 жылдың 21 ақпанында қаланы күшпен басып алып, папаны босатты. Арнульфті Рим Сенаты Понте Милвиода қарсы алды, олар оны Леонин қаласына алып барды, онда оны Санти Апостоли баспалдағында Рим Папасы Формос қабылдады. 896 жылдың 22 ақпанында Формос патшаны Киелі Петір шіркеуіне алып кірді, оны император етіп майлап, тәжге отырғызды және оны Август деп сәлемдеді. Арнульф содан кейін қабырға сыртындағы Қасиетті Пауыл базиликасына барды, онда ол римдіктердің құрметін алды, олар "қаланы Ламбертке немесе оның анасы Агельтрудаға ешқашан бермеуге" ант берді. Арнульф Агельтрудаға Римді басып алуға көмектескен екі жетекші сенатор Константин мен Стефанды Баварияға жер аударуға кірісті. Екі аптадан кейін Арнульф өзінің вассалдарынан бірі Фарольдты Римді ұстауға қалдырып, Агельтруда Ламбертке қосылу үшін қашып кеткен Сполетоға қарай аттанды. Алайда, осы сәтте Арнульфтің инсульт ұстады, ол науқанды тоқтатып, Баварияға оралуға мәжбүр болды. Сол кездегі әңгімелер Арнульфтің жағдайы Агельтруданың қолынан уланудың салдарынан болған деп болжады. Арнульф Италияда тек өзі болғанша билікті сақтады. Солтүстікке қарай сапарға шыққанда, ол Павияда тоқтады, онда ол өзінің заңсыз ұлы Ратольдты Италияның вице-королі етіп тақты, содан кейін ол Италиядағы билігін сақтап қалу үшін Ратольдты Миланда қалдырды. Сол жылы Рим папасы Формос қайтыс болып, Ламберт билікке қайта оралды. Ол Беренгармен бірге Арнульф тағайындаған кез келген лауазымды тұлғаларды өлтірді, соның салдарынан Ратольд Миландан Баварияға қашуға мәжбүр болды. Өмірінің қалған уақытында Арнульф Италияда өте аз бақылау жүргізді, ал Римдегі оның өкілдері 896 жылы Папа Стефан VI-ның билікке кіруіне кедергі жасамады. Папа бастапқыда Арнульфты қолдағанмен, ақырында Ламбертті қолдап кетті.

Соңғы жылдар

Инсульттың салдарынан Арнульф морга педикулозы (көз қабағында тыныш құрттардың қоныстануы) ауруына шалдықты, бұл оның билігіне қатысты мәселелермен тиімді күресуіне кедергі келтірді. Италия жоғалды, Моравия және мажар шабуылдары оның жерлерін үнемі мазалады, ал Лотарингия Цвентибольдқа қарсы көтеріліс жасады. Ол сондай-ақ төменгі франк ақсүйектері арасындағы зорлық-зомбылық пен билік үшін күрес күшейгенінен де қиналды. 899 жылдың 8 желтоқсанында Арнульф қазіргі Бавариядағы Регенсбург қаласында қайтыс болды. 911 жылы 17 немесе 18 жасында Людовик қайтыс болғаннан кейін Каролингтер әулетінің Шығыс франк тармағы тоқтатылды. Арнульф ақсүйектерге өзінің заңды емес ұлдары Звентибольд пен Ратольдтың мұрагерлік құқығын мойындауын талап етті. Звентибольд 900 жылы өлтірілгенге дейін Лотарингияны билеуді жалғастырды.