Кіріспе

Пиа материясы (Pia mater) – ми мен жұлынды қоршап тұрған қабықшалардың ең ішкі, нәзік қабаты. Пиа материясы (Pia mater) көбінесе жай ғана пиа деп аталады. "Пиа материясы" ортағасырлық латын тілінде "жайлы ана" деген мағынаны білдіреді. Пиа материясы қан тамырларының миға өтуіне және оны қоректендіруіне мүмкіндік береді. Қан тамырлары мен пиа материясы арасындағы периваскулярлық кеңістік мидың псевдолимфалық жүйесінің (глимфалық жүйе) құрамына кіреді деп саналады. Пиа материясы тітіркенгенде және қабынып ісіп кеткенде менингит пайда болады.

Құрылымы

Пиа-матер – мидың дерлік бүкіл бетін жабатын жұқа, мөлдір, торлы ми қабығы. Ол тек қарыншалар арасындағы табиғи ашылуларда, орталық апертурада және бүйірлік апертурада болмайды. Пиа мидың бетіне тығыз жабысып, арахноид қабатына бос байланысады. Осы үзділіссіздікке байланысты қабаттар көбінесе пиа-арахноид немесе лептоменинг деп аталады. Арахноид қабаты мен пиа арасында субарахноидты кеңістік бар, оған хороидтық плекс цереброспиналды сұйықтықты (ЦСС) бөліп, сақтайды. Субарахноидты кеңістікте трабекулалар немесе талшықты жіпшелер бар, олар екі қабатты байланыстырып, тұрақтандырады, ЦСС-дегі ақуыздардың, электролиттердің, иондардың және глюкозаның тиісті қорғалуын және қозғалысын қамтамасыз етеді. Жұқа мембрана сыртқы бетінде сұйықтық өткізбейтін жалпақ жасушалармен жабылған талшықты дәнекер тінінен тұрады. Қан тамырларының желісі пиа мембранасы арқылы ми мен жұлынға жетеді. Бұл капиллярлар миды қоректендіруге жауапты. Бұл тамырлы мембрана арахноид трабекулалары деп аталатын байланыстырушы тіндердің нәзік жіптерінен мезотелий жасушаларымен қапталған ареолалық тінімен байланысқан. Периваскулярлық кеңістіктерде пиа-матер сыртқы бетінде мезотелийлік қабықша ретінде басталады, бірақ кейін жасушалар нейроглия элементтерімен алмастырылады. Пиа-матер негізінен құрылымдық жағынан ұқсас болғанымен, ол жұлынның жүйке тінін жабады және мидың ми қабығының ойықтары арқылы өтеді. Ол көбінесе екі санатқа бөлінеді: бас миының пиа-матері (пиа-матер энцефали) және жұлынның пиа-матері (пиа-матер спиналис).

Бас сүйектің жамбас сүйегі

Миды қаптаған жұқа қабықшаның бөлігі бас пиа-матері деп аталады. Ол астроциттердің талшықтары арқылы миға бекітіледі, астроциттер – клеткадан тыс кеңістікті сақтау сияқты көптеген функцияларды атқаратын глиальды жасушалар. Бас пиа-матері ми қарыншаларын астарлап жатқан эпендимамен бірігіп, ми сұйықтығын өндіретін хориоидтық тораптарды құрайды. Басқа қабықша қабаттарымен бірге пиа-матерінің функциясы – ми мен жұлынды қорғау, ми сұйығын қамти отырып, орталық нерв жүйесін қорғау. Бұл аймақтағы қабықша пиа қабықшасының екі қабатты құрамына байланысты бас пиа-матерінен әлдеқайда қалың. Бұл қалыңдықты көбінесе байланыстырғыш тінінен тұратын сыртқы қабаты құрайды. Екі қабаттың арасында субарахноид кеңістігімен және қан тамырларымен ақпарат алмасатын кеңістіктер бар. Пиа-матері жұлынның соңындағы конус медуллариске жеткенде, қабықша филум терминале немесе терминальды филум деп аталатын жіңішке талшық түрінде созылады, ол бел кесімінде орналасқан. Бұл талшық ақырында қатты қабықшамен бірігіп, құйрық сүйегіне дейін жетеді. Содан кейін ол барлық сүйектердің бетінде орналасқан периостеуммен бірігіп, көк сүйек байланысын құрайды. Бұл жерде ол орталық байланыс деп аталады және дене сағасын қозғалысқа келтіруге көмектеседі. Ми сұйығы, пиа-матері және ми қабықшасының басқа қабаттары миды қорғау механизмі ретінде бірлесіп жұмыс істейді, сондықтан ми сұйығы көбінесе ми қабықшасының төртінші қабаты деп аталады.

ҚБШ өндірісі мен айналымы

Цереброспинальды сұйықтық ми мен жұлынның ішіндегі қарыншалар, цистерналар және субарахноидты кеңістік арқылы айналады. Шамамен 150 мл ЦСЖ үнемі айналымда болады, күн сайын шамамен 500 мл сұйықтық өндіріліп, тұрақты түрде жаңарудан өтеді. ЦСЖ негізінен хориоидтық плекс арқылы секрецияланады, бірақ ЦСЖ-нің шамамен үштен бір бөлігі пиа-матер және басқа қарыншалық эпендималық беттер (мидың және орталық каналдың жұқа эпителийлік мембранасы) және арахноидальды мембраналар арқылы секрецияланады. ЦСЖ қарыншалар мен мишықтан мидың үш тесігі арқылы өтеді, миға құйылады және арахноидтық грануляциялар сияқты құрылымдар арқылы веналық қанға циклді аяқтайды. Пиа, ЦСЖ айналымын жалғастыру үшін тесіктерден басқа, мидың барлық беттік ойыстарын жабады.

Периваскулярлық кеңістіктер

Пиа-матер мидың лимфа жүйесі ретінде қызмет ететін периваскулярлық кеңістіктердің қалыптасуына жағдай жасайды. Миға енетін қан тамырлары алдымен ми бетінен өтіп, содан кейін мидың ішкі жағына қарай бағады. Ағынның осы бағыты пиа-матер қабатының ішке қарай жылжуына және тамырларға бос жабысуына себеп болады, нәтижесінде пиа-матер мен әрбір қан тамыры арасында периваскулярлық кеңістік пайда болады. Бұл өте маңызды, себебі миде нақты лимфа жүйесі жоқ. Денедегі қалған бөліктерде ақуыздың шағын мөлшері паренхималық капиллярлардан лимфа жүйесі арқылы шығып кетеді. Ал мида бұл интерстициалдық кеңістікке жиналады. Ақуыз молекулалары өте өткізгіш пиа-матер арқылы шығып, ми-жұлын сұйығына (МЖС) ағып, соңында ми тамырларына жетеді, бұл үшін субарахноидтық кеңістікке еніп, ағысқа қосылады. Пиа-матер осы периваскулярлық кеңістіктерді құру арқылы сұйықтықтар, ақуыздар және тіпті қан ағынынан миға және МЖС-ке өтетін өлі ақ қан жасушалары сияқты белгілі бір материалдардың өтуіне мүмкіндік береді. Пиа-матердің функциясын осы қарапайым процестер арқылы оңай түсінуге болады. Бұл соңғы қасиет бас жарақаты алғанда айқын байқалады. Бас қандай да бір нәрсеге соқтығысқанда, бас сүйегі мен мидың сұйықтықтарының тығыздығы бірдей болғандықтан, ми бас сүйегінен қорғалады, сондықтан ми бас сүйегін тесіп өтпейді, керісінше, оның қозғалысы осы сұйықтықтың тұтқырлығының арқасында баяулайды және тоқтатылады. Пиа-матер мен қан-ми тосқауылы арасындағы өткізгіштік айырмашылығы қан ағынына енген көптеген дәрілердің миға өте алмайтынын, олардың цереброспинальді сұйықтыққа енгізілуі керектігін білдіреді.

Сезімталдық

Вентральді тамыр афференттері – пиа-матерде орналасқан миелинсіз сезім аксондары. Бұл афференттер пиа-матерден сезімтал ақпаратты жеткізеді және дискілердің жарылуынан және басқа омыртқа жарақаттарынан туындаған ауырсынудың берілуін қамтамасыз етеді.

Эволюция

Ми жарты шарларының айтарлықтай үлғаюы эволюция барысында, ішінара қан тамырларының өзара байланысқан ми материясына терең енуіне мүмкіндік беретін қан тамырларының эволюциясы арқылы қамтамасыз етілді, бұл үлкен нейрондық массада қажетті қоректік заттармен қамтамасыз етеді. Жердегі өмір бойында жануарлардың жүйке жүйесі неврондар мен басқа да жүйке жүйесі жасушаларының тығыз және ұйымдасқан құрылымына қарай дами берді. Бұл процесс ең айқын омыртқалы жануарларда және әсіресе сүтқоректілерде көрінеді, онда мидың ұлғаюы көбінесе жарты шар бетіндегі гирлерге бөлінген сулькус немесе жарықтардың болуы арқылы кішірек кеңістікке сығыздалады, бұл кортикальды сұр заттың көбірек бетін құруға мүмкіндік береді. Менингтердің дамуы және нақты пиа-матердің болуы алғаш рет омыртқалы жануарларда байқалды және үлкен миы бар сүтқоректілердің миында маңызды мембрана болып табылады.

Патология

Менингит – пиа мен арахноидты қабықшаның қабынуы. Бұл көбінесе субарахноидты кеңістікке енген бактериялардың салдарынан туындайды, бірақ вирустар, саңырауқұлақтар, сондай-ақ кейбір дәрі-дәрмектер сияқты жұқпалы емес себептер де болуы мүмкін. Бактериялық менингиттің қан арқылы орталық нерв жүйесіне енетін бактерияларға байланысты екені есептеледі. Бұл патогендерге менингеальды қабаттар мен қан-ми тосқауылдарын кесіп өту үшін қажетті молекулалық құралдар әлі толыққанды түсініксіз. Субарахноидты кеңістікте бактериялар көбейіп, сутек пероксиді (H2O2) сияқты бөлінетін токсиндерден қабыну тудырады. Бұл токсиндер митохондрияға зақым келтіріп, кең ауқымды иммундық жауапты тудырады. Бас ауруы және менингизм көбінесе тригеминальды сезімдік нерв талшықтары арқылы пиа қабықшасында берілетін қабынудың белгілері болып табылады. Бактериялық менингиттен аман қалғандардың шамамен жартысында мүгездеуші нейропсихологиялық салдарлар байқалады. Менингиттің прогрессиясын болдырмау үшін бактериялардың менингеальды қабаттарға қалай еніп, таралатынын зерттеу келесі қадам болып табылады. Менингиома – ми жазықтарынан өсетін ісік. Көптеген менингиомалар арахноидты қабықшадан ішке қарай өсіп, пиа қабықшасына, демек миға немесе жұлынға қысым жасайды. Менингиомалар бастапқы ми ісіктерінің 20%-ын және жұлын ісіктерінің 12%-ын құрайды, ал олардың 90%-ы қатерсіз болып табылады. Менингиомалар әдетте баяу өседі, сондықтан симптомдар ісік пайда болғаннан кейін бірнеше жылдан соң пайда болуы мүмкін. Симптомдарға көбінесе ісіктің сезім рецепторларына тигізетін қысымнан туындайтын бас ауруы және ұстамалар жатады. Бұл ісіктерді емдеуге хирургиялық араласу және сәулелік терапия кіреді.