Кіріспе

Джордж Питер ("Пит") Мёрдок (11 мамыр 1897 – 29 наурыз 1985), сондай-ақ Г. П. Мёрдок ретінде белгілі, американдық антрополог, Йель университеті мен Питтсбург университетінің профессоры. Ол этнологиялық зерттеулерге тәжірибелік көзқарасымен және әртүрлі мәдениеттердегі отбасы мен туыстық қатынастарды зерттеуімен есте қалады. Оның 1967 жылғы 1200-ден астам өнеркәсіпке дейінгі қоғамдар туралы этнографиялық атлас деректер жиынтығы әлеуметтік ғылымдардағы зерттеулерде әсерлі және жиі қолданылады. Ол сонымен қатар Маккартизм кезінде әріптес антропологтары туралы ФБР-ға хабар бергендігімен де танымал.

Ерте өмір

Мердок Коннектикут штатының Мериден қаласында, бес буыннан бері осы жерде шаруашылықпен айналысқан отбасында дүниеге келді. Бала кезінде Мердок отбасылық шаруашылықта көп жұмыс істеді және дәстүрлі, механикаландырылмаған егіс шаруашылығы әдістерін жақсы меңгерді. 1915 жылы Андовердегі Филлипс академиясын бітіріп, Йель университетінде американдық тарих мамандығы бойынша бакалавр дәрежесін алды. Одан кейін Гарвард құқық мектебіне түсті, бірақ екінші курста оқуын тастап, әлемді аралап саяхат жасады. Бұл сапар, дәстүрлі материалдық мәдениетке деген ынтасы және Йельдегі белгілі оқытушы А.Г. Келлерден алған шабытанының нәтижесінде Мердок Йельде антропологияны оқуға бел буды. Йельдің антропология бағдарламасы Уильям Грэм Самнердің эволюциялық дәстүрінің қалдықтарын сақтап қалған, бұл Колумбия университетінде Франц Боас тарапынан жарияланған тарихи ерекшелікке қарама-қарсы бағытталған еді. 1925 жылы докторлық диссертациясын қорғап, Йельде оқытушы болып қалды және антропология кафедрасын басқарды. Мердоктың ерекше көзқарасы оның алғашқы жазбаларында-ақ байқалады. Ол тәуелсіз мәдениеттерден жиналған деректерді пайдаланып, эмпирикалық тәсілмен антропологияны зерттеуді, содан кейін деректерді тиісті статистикалық тесттерге салу арқылы гипотезаларды тексеруді жақтады. Ол өзін антрополог емес, әлеуметтік ғалым ретінде қарастырды және басқа салалардағы зерттеушілермен үнемі байланыста болды. Йельде ол әріптестері мен қызметкерлерінен команда құрып, мәдениеттер аралық деректер жинағын жасауға тырысты. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде мәдениеттер аралық тәсіл АҚШ-тың соғысқа қатысуына көмектеседі деп сенген Мердок және бірнеше әріптесі теңіз күшіне қабылданып, Колумбия университетінің кеңсесінде Микронезия мәдениеттері туралы нұсқаулықтар жазды. Нұсқаулықтарды аяқтағаннан кейін Мердок пен оның әріптестері Тынық мұхитына әскери басқару қызметкерлері ретінде жіберілді, оккупацияланған Окинаваның басқаруында шамамен бір жыл қызмет етті. Соғысқа дейінгі зерттеу жұмыстары Хайда және Солтүстік Американың солтүстік-батыс жағалауындағы басқа да жергілікті халықтар арасында жүргізілген болатын, бірақ Мердоктың қызығушылығы енді Микронезияға ауысты және ол 1960 жылға дейін эпизодтық түрде далалық зерттеулер жүргізді.

Йель

Мёрдок 1928 жылы Йель университетінің факультетіне қабылданды. Оның PhD дәрежесі социология саласында болды, себебі сол кезде Йельде антропология кафедрасы болмаған. Мёрдок физикалық антропология курстарын оқытты. 1931 жылы Йель университеті антропология кафедрасын құрып, Эдвард Сапирді төраға етіп тағайындады. Мёрдоктың антропологияға социологиялық және позитивистік көзқарасы Сапирдің мәдени антропологияға қатысты Боазиялық көзқарасымен қақтығысты. Сапирдің қайтысынан кейін Мёрдок 1938 жылдан 1960 жылға дейін, Йельде міндетті зейнеткерлік жасына жеткенге дейін антропология кафедрасының төрағасы болды. Бірақ оған Питтсбург университетінің әлеуметтік антропология профессоры Эндрю Меллон атындағы кафедра ұсынылды. Коннектикут штатының Хамден қаласындағы 960 Ридж-роуд мекенжайындағы ұзақ жылдар тұрған үйінен кетіп, Мёрдок әйелімен бірге Питтсбургтегі 4150 Бигелоу бульварына көшті. Ол 1973 жылы зейнеткерлікке шыққанға дейін Питтсбург университетінде сабақ берді, содан кейін ұлына жақын болу үшін Филадельфия аймағына көшіп барды. Мёрдок пен оның әйелі Роберт Дуглас Мёрдок деген бір бала тәрбиеледі. Ол 1929 жылы дүниеге келіп, 2011 жылы қайтыс болды. Боб пен Жан Мёрдоктың Нэнси мен Карен (1955 жылы туған) және Дуглас (1959 жылы туған) атты үш баласы болды. Мёрдоктың Екінші дүниежүзілік соғыстағы әскери қызметі туралы ең толық мәліметтерді оның өзінің "Жиырма бес жылдық жазбасында" жариялаған: 1919 жылғы Йель колледжінің түлектері, 1946 жылы Коннектикут штатының Нью-Хейвен қаласында жарық көрген сыныптық жылнама. Мёрдоктың 1919 жылғы Йельдегі сыныптастарымен бөліскен естеліктері: Соғыс басталғанға дейін мен Йельдегі академиялық өмірдің күнделікті ағымымен – оқытумен және зерттеумен, шағын сыйақылармен, кафедралық басқарумен, әріптестеріммен жағымды қарым-қатынастармен айналыстым. Басты қызығушылық – Йельдің әлеуметтік ғылымдардағы сөзсіз көшбасшылыққа ие болуына қадам-қадаммен жақындауына куә болу (және қатысу). [ ] Мен аздап жаздым, ішімдік іштім, теннис ойнадым, кинодағы дауды шештім және «Кросс-мәдени зерттеу» деп аталған, бірақ «білім қоймасы» деп атаған New York Times газетінің жобасын бастадым. Содан кейін Перл-Харбордың жарылысы тіпті академиялық залдарда да сезілді. Ұлттық зерттеулер кеңесінің Океания комитетінің төрағасы ретінде мен елдің антропологтарын соғысқа жұмылдыруға көмектестім. Әскери-теңіз күштерінің барлау мамандарының кеңесімен мен «Кросс-мәдени зерттеуді» Тынық мұхиты аралдарындағы жапондықтар бақылауындағы ақпаратты жинауға арналған ұйымға айналдырдым. Америкааралық істерді үйлестіруші үшін мен Американың стратегиялық индексін ұйымдастырып, басқардым. Көптеген әріптестерім сияқты мен де уақытымды Вашингтонға барып-келіп жүруге жұмсадым. 1943 жылдың басында Тынық мұхитындағы әскери бағдарлама жеделдеген кезде Әскери-теңіз департаменті мені «Кросс-мәдени зерттеудің» зерттеуін жеделдетуге шақырды және өте жомарт қаржылық қолдау ұсынды. Бірақ олар мені басқа міндеттерімнен бас тартуға, әріптестеріммен бірге теңізге кіруге және жұмысты «іштен» атқаруға одан да қатты шақырды. Мен «иә» дедім және бір апта ішінде лейтенант-коммандер шеніне ие болдым. [ ] Вашингтондағы Әскери-теңіз барлау кеңсесінде бір айлық бейресми оқытудан кейін мен Колумбия университетінің Әскери басқару мектебінің штабына тағайындалдым. Мұнда мен он бес ай бойы Йельде жапондықтар бақылауындағы Тынық мұхиты аралдары туралы барлық қолдағы ақпаратты жинаған зерттеу бөлімін басқардым, Колумбияда ақпаратты тоғыз нұсқаулыққа ұйымдастырған екінші бөлімді басқардым және әскери басқару офицерлеріне Тынық мұхиты туралы курс оқыдым. Риукю аралдары туралы соңғы нұсқаулық (көкөректен) Окинаваға шабуыл жасау туралы шешім қабылданған кезде жарық көрді, мені ондағы операцияны жоспарлауға көмектесу үшін Гавайиге жіберді. Жоспарлау жұмыстары аяқталып, мен Окинаваға әскери офицер ретінде жіберілдім. [ ] Екі ай бойы, бір тіл маманының көмегімен, менің жұмысым – үрейленген жергілікті тұрғындарды таулы бекіністерінен алып шығып, жағалаудағы ауылдарға әкелу болды. Оларға баспана мен тамақ беріп, медициналық көмек көрсетіп, бейбіт уақыттағы қалыпты экономикаға қайтару. [ ] Миллиондаған отандастарым сияқты мен де соғыстың батылдығын, қорқыныштығын, бірқалыптылығын, тапқырлығын, тиімсіздігін және көңілсіздігін өз көзіммен көрдім. [ ] Мен Окинава және оған жақын аралдардағы әскери басқару штаб-пәтеріне ауыстырылдым, алдымен саяси мәселелермен, содан кейін барлық азаматтық мәселелермен – әлеуметтік, экономикалық және саяси мәселелермен айналыстым. Менің басты міндетім – аралдық азаматтық кеңесті ұйымдастыру және аймақ бойынша бірыңғай жергілікті басқаруды орнату болды, осы барыста мен екі жалпы сайлауды ұйымдастырып, бақылады. Осы кезеңде мен негізінен Окинавалықтардың саяси, кәсіби және бизнес-элитасымен байланыс жасадым. [ ] Қазан айының басында үйге қайтуға деген құштарлық күшті болды, мен Окинаваны Норфолкке бағытталған топпен тастап кеттім. Біз жол бойы Сингапур, Коломбо және Кейптаун қалаларында үш-төрт күннен тоқтадық, онда бізді жергілікті тұрғындар құшақтап, Корольдік теңіз күштері той жасады. Әлемді айналып келгеннен кейін мен желтоқсанның 7-сі күні отбасыма қайта қосылдым. Дэвид Х. Прайс, «Гувердің хабаршысы» атты «Антропологияға қатер» кітабындағы Мёрдокқа арналған тарауда, Мёрдоктың Маккарти кезеңінде AAA әріптестері туралы Дж. Эдгар Гуверге құпия түрде хабарлағанын жазды [Duke University Press, 2004]. Мёрдок коммунистік ой-санамен байланысты деп есептеген Боазиялық мәдени антропологияға қатысты өте теріс көзқарас білдірді. Мёрдок өзінің саласындағы немесе университетіндегі жалғыз адам емес, барлау агенттіктерімен ынтымақтастық жасады. 20 ғасырдың көп бөлігінде ЦРУ және ФБР сияқты агенттіктер американдық университеттермен тығыз қарым-қатынасқа ие болды. Йель университеті кейінірек агенттіктердің қызметкерлерін даярлау орталығы ретінде танымал болды. Антропология және халықаралық қатынастар саласындағы зерттеушілер шетелдегі экспедициялардан кейін жиі сұраққа тартылды. Кейін Мёрдок Американдық антропологиялық қауымдастықтың (AAA) ғылыми бостандық комитетінің төрағасы болды, ол антропологтарды әділетсіз шабуылдардан қорғау үшін құрылған. 1948 жылы Мёрдок өзінің кросс-мәдени деректер жинағы басқа университеттердегі зерттеушілерге де пайдалы болады деп шешті. Ол Әлеуметтік ғылымдар зерттеу кеңесіне жүгінді және Йель университетінде сақталатын Human Relations Area Files атты университеттер аралық ұйымды құруға қаржыландыру алды (Whiting 1986: 684).

Негізгі жұмыстар

1954 жылы Мёрдок әлем мәдениеттерінің сұлбасы деп аталатын, белгілі барлық мәдениеттердің тізімін жариялады. 1957 жылы ол өзінің алғашқы кросс-мәдени деректер жиынтығын – 30 өзгермеліге кодталған 565 мәдениеттен тұратын Дүниежүзілік этнографиялық үлгіні жариялады. 1959 жылы Африкада кәсіби тәжірибесі болмаса да, Мёрдок «Африка: оның халқы және олардың мәдени тарихы» атты еңбегін жариялады. Бұл Африка этностары туралы анықтамалық кітап, ол Африкадан тыс мәдениеттерден тараған нәрселер деп есептеліп, Африкалық жаңалықтарды колониялық дереккөздерге көп сүйенгендіктен, олардың бастауын Африканың сыртында іздейді. Оның басқа да маңызды еңбектерінің тізімі: Матрилинеалды және патрилинеалды институттардың өзара байланыстары. // Г. П. Мёрдок (ред.) Қоғам ғылымындағы зерттеулер, Нью-Хейвен: Йель, 1937. Әлеуметтік құрылым. Нью-Йорк: "Макмиллан" компаниясы. 1949 жыл. Этнографиялық атлас: шолу. Питтсбург: Питтсбург университетінің баспасы. 1967 жыл. Стандартты кросс-мәдени үлгі // Этнология 8 (4): 329–369. 1969 жыл. Әлем мәдениеттерінің атласы. Питтсбург: Питтсбург университетінің баспасы. 1981 жыл.

Питтсбург университеті

1960 жылы Мёрдок Питтсбург университетіне көшіп, онда Эндрю Меллон антропология кафедрасын иеленді. 1971 жылы ол негізінен антропологтар мен психологтардан тұратын Крос-мәдени зерттеулер қоғамын құруға белсенді түрде атсалысты (Уайтинг 1986: 685). 1962 мен 1967 жылдар аралығында ол өзінің Этнографиялық атласының бөлімдерін "Этнология" журналында жариялады – бұл деректер жиынтығы ақырында 100-ден астам айнымалы бойынша кодталған 1200-ге жуық мәдениетті қамтиды. 1969 жылы Дуглас Р. Уайтпен бірлесіп, ол 186 мұқият таңдалған, жақсы құжатталған мәдениеттерден тұратын Стандартты кросс-мәдени үлгісін жасады, олар қазіргі таңда шамамен 2000 айнымалы бойынша кодталған (Уайтинг 1986: 685). Өмірінің соңында ол "антропологиялық теорияның барлық жиынтығының, соның ішінде менің өзімнің көптеген жұмыстарымның жарамдылығы мен пайдалылығын күмәнданбай жоққа шығарды, оны ғылым емес, мифология саласына жіберді", себебі "антропологияда теорияның негізгі мәніне" қатысты "практикалық келісім жоқ". Питтсбург университетінен зейнетке шыққаннан кейін Мёрдок ұлы мен немерелеріне жақын болу үшін Филадельфия аймағына көшіп барды. Ол Валли Фордж Мемориалдық бақшасындағы әскери зиратқа, 352 Оңтүстік Гулф жолы, Пруссия королі, ПА жерленген.

Этнология

1962 жылы Мёрдок Питтсбург университетінің баспасынан шығарылған «Этнология – мәдени және әлеуметтік антропологияның халықаралық журналы» журналын іске қосты. 2012 жылы Питтсбург университетінің антропология факультетінің қызығушылығының болмауына байланысты журнал жабылды. Одан кейін көп ұзамай журнал қызметкерлері жұмыстан босатылып, кеңселер басқа мақсаттарға қайта жаратылды.

Үлестер

Мёрдок ең көп танымал болғаны – оның негізгі реттілік теориясы. Ол оның мәнін бастапқыда былай деп түсіндірді: «Кез келген әлеуметтік жүйе тепе-теңдікке жеткен кезде өзгере бастаса, мұндай өзгеріс тұрақты түрде тұрғын орын ережесін өзгертуден басталады. Тұрғын орын ережелерінің өзгеруінен кейін, тұрғын орын ережелерімен үйлесетін тектік форманың дамуы немесе өзгеруі жүреді. Соңында, туыстық терминологияға бейімделу өзгерістері болады (Мёрдок 1949:221–222)».