Кіріспе

Шотланд тілінің тарихы – Шотландияның әртүрлі аймақтарында сөйленген ағылшын тілінің диалектілері қазіргі шотланд тіліне қалай айналғанын баяндайды.

Әдебиетке дейінгі шотландтар

Тілдің ерте формаларының мәні викингтердің шабуылдары мен қиратулары, Англияның Эдуард I-нің ұлттық мұрағаттарды алып тастауы және олардың кейін жоғалуы, шекаралық соғыстардағы монастырлардың жойылғандығы және Реформация кезіндегі қиратушылық әрекеттер салдарынан анық емес. Шотланд тілі негізінен Лотианның Нортумбриялық ескі ағылшын тілінен, немесе шамамен төрт жүз жылдан кейін енгізілген Йоркширдің англо-дан тілінен тарағанын анықтау қиын. Бұл ерте шотланд тіліндегі норвегиялық элементтерді түсіндіруге болады, олар Нортумбриялық ескі ағылшын тілінде жоқ. Тіл білімі маманы Пол Джонстонның пікірінше, шотланд тілі "радикалды түрленген, норвегиялық ықпалға ұшыраған Нортумбриядан, Данелаудың өзінен бастап, Берникийлік қоныс салушылардың бастапқы диалекттеріне дейін жетеді". Скандинавиялық ықпал Шотландияның Норвегиямен сауда байланыстары арқылы да күшейген болуы мүмкін. Әдебиетке дейінгі шотланд тілі туралы қазіргі түсініктер көбінесе жер-су атауларынан, археологиялық зерттеулерден және латын тіліндегі бірнеше сөздерден алынған.

Шотландияның алғашқы адамдары

Солтүстікумбриялық көне ағылшын тілі 7 ғасырда Шотландияның оңтүстік-шығысында Форт өзеніне дейін орнасты. Ол негізінен осы аймақта 13 ғасырға дейін сақталды, күнделікті қолданыста болды, ал шотланд гаэль тілі 12 ғасырдың басында нормандық француз тілімен ығыстырылғанға дейін сот тілі ретінде қолданылды. Ағылшын тілі Шотландияға бурғ арқылы одан әрі тарады. 12 ғасырдан кейін ерте солтүстік орта ағылшын тілі солтүстікке және шығысқа қарай тарала бастады. Дәл осы диалекттен ерте шотланд тілі, оны сөйлейтіндерге "Inglis" деп белгілі болған "ағылшын" тілі дамуға бастады, сондықтан 12 ғасырдың соңында Адам Дрибург өзінің аймағын "Шотландия Корольдігіндегі ағылшын жерінде" деп сипаттады, ал 13 ғасырдың басындағы de Situ Albanie авторы Форт фьорды "Шотландия және ағылшын корольдіктерін бөліп тұрады" деп есептеді. Көптеген дәлелдер ағылшын тілінің Шотландияға бурғтар арқылы тарағанын көрсетеді, бұл король Давид I құрған алғашқы қалалық мекемелер еді. Келіп жатқан бурғтар негізінен ағылшын (әсіресе Нортумбрия және Хантингдон графынан), фламанд және француз тілдес болды. Әскери аристократия француз және гаэль тілдерін қолданса да, осы шағын қалалық қауымдастықтар 13 ғасырдың соңына қарай ағылшын тілін тек лингва франка ретінде ғана емес, пайдаланған көрінеді. 14 ғасырда ағылшын тілінің беделінің артуы және Шотландия Корольдігінің сотында француз тілінің төмендеуі ағылшын тілін Шығыс Шотландияның көп бөлігінде беделді тілге айналдырды. Нортумбриялық орта ағылшын тілінен айырмашылық 12 және 13 ғасырларда Англияның солтүстігінен және ортасынан келген скандинавиялық ықпалды орта ағылшын тілінде сөйлейтін иммигранттардың, сондай-ақ сауда және иммиграция арқылы Голланд және Төменгі неміс тілдерінің, ал Аульд Альянс арқылы шіркеу және құқықтық латын, нормандық және кейінірек париждік француз тілдерінің әсерінен туды. Шотланд гаэль тілімен байланыс нәтижесінде тілге енген кейбір қарыз сөздер бар, әсіресе географиялық атаулар, мысалы, бен, глен, жартас, лох және страт; алайда, сондай-ақ, суық немесе ылғалды мағынасындағы "bog" (болот), "туйгін" (catch on) мағынасындағы "twig", "көп" мағынасындағы "galore", "жетерлік" мағынасындағы "gu leòr", "ауыз" мағынасындағы "boose" немесе "buss", және "өмір суы" мағынасындағы "uisge beatha" сөздері де бар. Ақырында, корольдік сот пен барондардың барлығы Inglis тілінде сөйледі. Тілдің одан әрі таралуы орта ғасырдың соңына қарай шотланд гаэль тілін негізінен Таулы аймақтар мен аралдармен шектеді, бірақ Галлоуэй және Каррик сияқты кейбір жазық аймақтар тілді 17 немесе 18 ғасырға дейін сақтап қалды. 14 ғасырдың соңынан бастап латын тілі тіпті ресми және әдеби тіл ретінде Inglis тілімен ауыстырылды.

Орта шотландтар

XVI ғасырдың басында сол кездегі инглис тілі үкімет тіліне айналды, ал оның сөйлеушілері оны скоттис деп атаса, бұрын скоттис деп аталған шотланд гаэлігін ерсе (ирланд) деп атай бастады. Бұл туралы алғашқы мәлімет 1494 жыл шамасында Адам Лутфуттан келген. 1559 жылы Уильям Нудриге соттан мектеп оқулықтарын шығаруға монополия берілді, олардың екеуі «Қысқаша кіріспе: жеті қысқа кестеге негізделген, оқуға және жазуға ниеттілер үшін ыңғайлы нұсқаулық» және «Байырғы балаларға скоттис және латын тілдерін үйренуге арналған нұсқаулық» болды. 1560 жылы ағылшын жаршысы Мария Гиз және оның кеңесшілерімен сөйлесті, бастапқыда олар «шотланд тілінде» сөйлесті, бірақ ол түсінбегендіктен француз тіліне көшті. Осы кезде скоттис тілі оңтүстік көршісінен айтарлықтай өзгешеленіп, кең және алуан түрлі ұлттық әдебиет құралына айналды. Орта скоттис тілінің орфографиялық жүйесінде еркін өзгеріс маңызды ерекшелік болды, алайда барлық авторлар өздерінің орфографиялық әдеттерінде белгілі бір дәрежеде тұрақтылық танытты. Әдеби норма сақталды, бірақ ол толыққанды біркелкі болған жоқ. XVI ғасырдың ортасынан бастап скоттис тілі ағылшын тілінің ықпалына ілесе бастады. Король Джеймс I тұсында ағылшын тілінде басылған Библияның «Король Джеймс» аудармасы және басқа да жазбалар кеңінен таралды. XVI ғасырдың соңында жазылған барлық мәтіндер скоттис және ағылшын тілдерінің қосылысынан құралды, ағылшын тілінің формалары біртіндеп басымдық алып, XVII ғасырдың соңына қарай скоттис тілінің орфографиясы толығымен жоғалып кетті. Бұл процесс жарияланбаған халықтық әдебиеттерде және ресми құжаттарда сәл кешікті. 1603 жылы тәждердің бірігуінен кейін скоттис тілінде сөйлейтін ақсүйектер ағылшын тілінде сөйлейтіндермен байланысын күшейте бастады және өз тілдерін ағылшын әріптестеріне ұқсатуға тырысты. Осы өзгеріс нәтижесінде шотланд ағылшын тілі пайда болды. 1610 жылдан 1690 жылдарға дейін Ольстерді қоныстандыру кезеңінде шамамен 200 000 скоттис адам Солтүстік Ирландияға көшіп, олармен бірге Ольстер скоттис диалектілерін алып келді. Осы скоттис адамдардың көпшілігі Шотландияның батысындағы Эйршир, Ланаркшир, Ренфрушир және Галлоуэй сияқты округтерден келген, бірақ кейбіреулері Шекара аймағынан келді. Ольстер скоттис тілінің айтылуына ирланд ағылшын тілі үлкен әсер етті. Сонымен қатар, ол ирланд тілінен алынған сөздерді де қамтиды.

Қазіргі шотландтар

XVIII ғасырда "әдепті қоғам" шотландтарды "ауылдық және мәдениетсіз" деп санады және көптеген ақсүйектер бұрынғы ұлттық тілден құтылуға тырысты. Томас Шеридан мен Джон Уокер сияқты сөз шеберлері Лондон мен Шотландияда шотландтарға дұрыс ағылшын тілінің нормаларын үйрету үшін жұмыс істеді. Алайда, бұл мәртебе сол дәуірдегі барлық білімді шотландтар тарапынан толығымен қабылданбады және жаңа әдеби шотланд тілі пайда болды. Орта шотланд тілінен айырмашылығы, ол көбінесе қазіргі кездегі әдеттегі тілге негізделген. Оның орфографиясы әдетте импортталған стандартқа бейімделу болды, бірақ орта шотланд тілінің кейбір орфографиялық ерекшеліктері де қолданыла берді. Аллан Рамзи және оның ізбасарлары, сондай-ақ Роберт Бернс сияқты олардың жалғастырушылары осы заманауи әдеби шотланд тілінің үлгісі болды. Көптеген жазушылар мен баспагерлер шотланд тілін білмейтін көптеген ағылшын оқырмандарын тарту үшін ағылшын тіліндегі формаларды және көптеген апострофтарды пайдалануды тиімді деп тапты. Айтқанда, өлеңдердегі ұйқастар шотланд тілінде айтылғанын көрсетеді. XIX ғасырдың басында Джон Джеймисонның "Шотланд тілінің этимологиялық сөздігі" жариялануы орта және жоғарғы топ арасында шотланд тіліне деген қызығушылықтың қайта жандануымен бірге болды. Осы кезеңде ресми стандарттың немесе әлеуметтік жағынан қабылданған норманың болмауы диалектілердің одан әрі айырмашылыққа ие болуына әкелді.