Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Шотланд тілінің тарихы – Шотландияның әртүрлі аймақтарында сөйленген ағылшын тілінің диалектілері қазіргі шотланд тіліне қалай айналғанын баяндайды.
The history of the Scots language refers to how Anglic varieties spoken in parts of Scotland developed into modern Scots.
Әдебиетке дейінгі шотландтар
Тілдің ерте формаларының мәні викингтердің шабуылдары мен қиратулары, Англияның Эдуард I-нің ұлттық мұрағаттарды алып тастауы және олардың кейін жоғалуы, шекаралық соғыстардағы монастырлардың жойылғандығы және Реформация кезіндегі қиратушылық әрекеттер салдарынан анық емес. Шотланд тілі негізінен Лотианның Нортумбриялық ескі ағылшын тілінен, немесе шамамен төрт жүз жылдан кейін енгізілген Йоркширдің англо-дан тілінен тарағанын анықтау қиын. Бұл ерте шотланд тіліндегі норвегиялық элементтерді түсіндіруге болады, олар Нортумбриялық ескі ағылшын тілінде жоқ. Тіл білімі маманы Пол Джонстонның пікірінше, шотланд тілі "радикалды түрленген, норвегиялық ықпалға ұшыраған Нортумбриядан, Данелаудың өзінен бастап, Берникийлік қоныс салушылардың бастапқы диалекттеріне дейін жетеді". Скандинавиялық ықпал Шотландияның Норвегиямен сауда байланыстары арқылы да күшейген болуы мүмкін. Әдебиетке дейінгі шотланд тілі туралы қазіргі түсініктер көбінесе жер-су атауларынан, археологиялық зерттеулерден және латын тіліндегі бірнеше сөздерден алынған.
The nature of early forms of the language are obscure due to Viking plundering and destruction, Edward I of England's removal of the national records and their subsequent loss, the destruction of the monasteries in border warfare, and vandalism during the Reformation. It is difficult to assess whether Scots descends largely from the Northumbrian Old English of Lothian or the Anglo Danish of Yorkshire introduced some four hundred years later, which would explain the Norse elements in Early Scots which are lacking in Northumbrian Old English. According to linguist Paul Johnston, Scots descends "from a radically restructured, Norse influence Northumbrian going back to the Danelaw proper as much as from the original dialects of the Bernician settlers." Further Scandinavian influence could have come about through Scotland's trade contacts with Norway. Current insights into pre literary Scots stem largely from place names, archaeology, and a few words in Latin documents.
Шотландияның алғашқы адамдары
Солтүстікумбриялық көне ағылшын тілі 7 ғасырда Шотландияның оңтүстік-шығысында Форт өзеніне дейін орнасты. Ол негізінен осы аймақта 13 ғасырға дейін сақталды, күнделікті қолданыста болды, ал шотланд гаэль тілі 12 ғасырдың басында нормандық француз тілімен ығыстырылғанға дейін сот тілі ретінде қолданылды. Ағылшын тілі Шотландияға бурғ арқылы одан әрі тарады. 12 ғасырдан кейін ерте солтүстік орта ағылшын тілі солтүстікке және шығысқа қарай тарала бастады. Дәл осы диалекттен ерте шотланд тілі, оны сөйлейтіндерге "Inglis" деп белгілі болған "ағылшын" тілі дамуға бастады, сондықтан 12 ғасырдың соңында Адам Дрибург өзінің аймағын "Шотландия Корольдігіндегі ағылшын жерінде" деп сипаттады, ал 13 ғасырдың басындағы de Situ Albanie авторы Форт фьорды "Шотландия және ағылшын корольдіктерін бөліп тұрады" деп есептеді. Көптеген дәлелдер ағылшын тілінің Шотландияға бурғтар арқылы тарағанын көрсетеді, бұл король Давид I құрған алғашқы қалалық мекемелер еді. Келіп жатқан бурғтар негізінен ағылшын (әсіресе Нортумбрия және Хантингдон графынан), фламанд және француз тілдес болды. Әскери аристократия француз және гаэль тілдерін қолданса да, осы шағын қалалық қауымдастықтар 13 ғасырдың соңына қарай ағылшын тілін тек лингва франка ретінде ғана емес, пайдаланған көрінеді. 14 ғасырда ағылшын тілінің беделінің артуы және Шотландия Корольдігінің сотында француз тілінің төмендеуі ағылшын тілін Шығыс Шотландияның көп бөлігінде беделді тілге айналдырды. Нортумбриялық орта ағылшын тілінен айырмашылық 12 және 13 ғасырларда Англияның солтүстігінен және ортасынан келген скандинавиялық ықпалды орта ағылшын тілінде сөйлейтін иммигранттардың, сондай-ақ сауда және иммиграция арқылы Голланд және Төменгі неміс тілдерінің, ал Аульд Альянс арқылы шіркеу және құқықтық латын, нормандық және кейінірек париждік француз тілдерінің әсерінен туды. Шотланд гаэль тілімен байланыс нәтижесінде тілге енген кейбір қарыз сөздер бар, әсіресе географиялық атаулар, мысалы, бен, глен, жартас, лох және страт; алайда, сондай-ақ, суық немесе ылғалды мағынасындағы "bog" (болот), "туйгін" (catch on) мағынасындағы "twig", "көп" мағынасындағы "galore", "жетерлік" мағынасындағы "gu leòr", "ауыз" мағынасындағы "boose" немесе "buss", және "өмір суы" мағынасындағы "uisge beatha" сөздері де бар. Ақырында, корольдік сот пен барондардың барлығы Inglis тілінде сөйледі. Тілдің одан әрі таралуы орта ғасырдың соңына қарай шотланд гаэль тілін негізінен Таулы аймақтар мен аралдармен шектеді, бірақ Галлоуэй және Каррик сияқты кейбір жазық аймақтар тілді 17 немесе 18 ғасырға дейін сақтап қалды. 14 ғасырдың соңынан бастап латын тілі тіпті ресми және әдеби тіл ретінде Inglis тілімен ауыстырылды.
Northumbrian Old English had been established in south eastern Scotland as far as the River Forth by the 7th century. It remained largely confined to this area until the 13th century, continuing in common use while Scottish Gaelic was the court language until displaced by Norman French in the early 12th century. English then spread further into Scotland via the burgh. After the 12th century early northern Middle English began to spread north and eastwards. It was from this dialect that Early Scots, known to its speakers as "English" (Inglis), began to develop, which is why in the late 12th century Adam of Dryburgh described his locality as "in the land of the English in the Kingdom of the Scots" and why the early 13th century author of de Situ Albanie thought that the Firth of Forth "divides the kingdoms of the Scots and of the English". Most of the evidence suggests that English spread further into Scotland via the burghs, proto urban institutions which were first established by King David I. Incoming burghers were mainly English (especially from Northumbria and the Earldom of Huntingdon), Flemish and French. Although the military aristocracy employed French and Gaelic, these small urban communities appear to have been using English as something more than a lingua franca by the end of the 13th century. The growth in prestige of English in the 14th century, and the complementary decline of French in Scotland's Royal Court, made English the prestige language of most of eastern Scotland. Divergence from Northumbrian Middle English was influenced by the Norse of Scandinavian influenced Middle English speaking immigrants from the North and Midlands of England during the 12th and 13th centuries, Dutch and Middle Low German through trade and immigration from the low countries, and Romance via ecclesiastical and legal Latin, Norman and later Parisian French due to the Auld Alliance. Some loan words entered the language resulting from contact with Scottish Gaelic, often for geographical features such as ben, glen, crag, loch and strath; however, there are several others like bog from bog (moist or damp), twig (catch on) from tuig (understand), galore (lots of) from gu leòr (plenty), boose or buss from bus (mouth), and whisky from uisge beatha (water of life). Eventually the royal court and barons all spoke Inglis. Further spreading of the language eventually led to Scottish Gaelic being confined mostly to the highlands and islands by the end of the Middle Ages, although some lowland areas, notably in Galloway and Carrick, retained the language until the 17th or 18th century. From the late 14th century even Latin was replaced by Inglis as the language of officialdom and literature.
Орта шотландтар
XVI ғасырдың басында сол кездегі инглис тілі үкімет тіліне айналды, ал оның сөйлеушілері оны скоттис деп атаса, бұрын скоттис деп аталған шотланд гаэлігін ерсе (ирланд) деп атай бастады. Бұл туралы алғашқы мәлімет 1494 жыл шамасында Адам Лутфуттан келген. 1559 жылы Уильям Нудриге соттан мектеп оқулықтарын шығаруға монополия берілді, олардың екеуі «Қысқаша кіріспе: жеті қысқа кестеге негізделген, оқуға және жазуға ниеттілер үшін ыңғайлы нұсқаулық» және «Байырғы балаларға скоттис және латын тілдерін үйренуге арналған нұсқаулық» болды. 1560 жылы ағылшын жаршысы Мария Гиз және оның кеңесшілерімен сөйлесті, бастапқыда олар «шотланд тілінде» сөйлесті, бірақ ол түсінбегендіктен француз тіліне көшті. Осы кезде скоттис тілі оңтүстік көршісінен айтарлықтай өзгешеленіп, кең және алуан түрлі ұлттық әдебиет құралына айналды. Орта скоттис тілінің орфографиялық жүйесінде еркін өзгеріс маңызды ерекшелік болды, алайда барлық авторлар өздерінің орфографиялық әдеттерінде белгілі бір дәрежеде тұрақтылық танытты. Әдеби норма сақталды, бірақ ол толыққанды біркелкі болған жоқ. XVI ғасырдың ортасынан бастап скоттис тілі ағылшын тілінің ықпалына ілесе бастады. Король Джеймс I тұсында ағылшын тілінде басылған Библияның «Король Джеймс» аудармасы және басқа да жазбалар кеңінен таралды. XVI ғасырдың соңында жазылған барлық мәтіндер скоттис және ағылшын тілдерінің қосылысынан құралды, ағылшын тілінің формалары біртіндеп басымдық алып, XVII ғасырдың соңына қарай скоттис тілінің орфографиясы толығымен жоғалып кетті. Бұл процесс жарияланбаған халықтық әдебиеттерде және ресми құжаттарда сәл кешікті. 1603 жылы тәждердің бірігуінен кейін скоттис тілінде сөйлейтін ақсүйектер ағылшын тілінде сөйлейтіндермен байланысын күшейте бастады және өз тілдерін ағылшын әріптестеріне ұқсатуға тырысты. Осы өзгеріс нәтижесінде шотланд ағылшын тілі пайда болды. 1610 жылдан 1690 жылдарға дейін Ольстерді қоныстандыру кезеңінде шамамен 200 000 скоттис адам Солтүстік Ирландияға көшіп, олармен бірге Ольстер скоттис диалектілерін алып келді. Осы скоттис адамдардың көпшілігі Шотландияның батысындағы Эйршир, Ланаркшир, Ренфрушир және Галлоуэй сияқты округтерден келген, бірақ кейбіреулері Шекара аймағынан келді. Ольстер скоттис тілінің айтылуына ирланд ағылшын тілі үлкен әсер етті. Сонымен қатар, ол ирланд тілінен алынған сөздерді де қамтиды.
By the early 16th century what was then called Inglis had become the language of government, and its speakers started to refer to it as Scottis and to Scottish Gaelic, which had previously been titled Scottis, as Erse (Irish). The first known instance of this was by Adam Loutfut c. 1494. In 1559 William Nudrye was granted a monopoly by the court to produce school textbooks, two of which were Ane Schort Introduction: Elementary Digestit into Sevin Breve Tables for the Commodius Expeditioun of Thame That are Desirous to Read and Write the Scottis Toung and Ane Intructioun for Bairnis to be Learnit in Scottis and Latin. In 1560 an English herald spoke to Mary of Guise and her councillors, at first they talked in the "Scottish tongue" but because he could not understand they continued in French. By this time Scots had diverged significantly from its neighbour south of the border and had become the vehicle for an extensive and diverse national literature. Free variation was a prominent and important feature of the Middle Scots spelling system, however, all writers displayed some greater or lesser degree of consistency in their spelling habits. A literary standard applied but it was less than uniform. From the middle of the 16th century Scots began to become increasingly Anglicized. At the time of King James I, the King James version of the Bible and other editions of the Scripture printed in English became popular. By the late 16th century almost all writing was composed in a mixture of Scots and English spellings, the English forms slowly becoming more common so that by the end of the 17th century Scots spellings had almost disappeared completely. This process took slightly longer in unpublished vernacular literature and official records. After the Union of the Crowns in 1603 the Scots speaking gentry had increasing contact with English speakers and began to remodel their speech on that of their English peers. It was this remodelling that eventually led to the formation of Scottish English. From 1610 to the 1690s during the Plantation of Ulster some 200,000 Scots settled in the north of Ireland taking what were to become Ulster Scots dialects with them. Most of these Scots came from counties in the west of Scotland, such as Ayrshire, Lanarkshire, Renfrewshire, and Galloway, but others came from the Borders. The Ulster Scots language has been greatly influenced in pronunciation by Hiberno English. Additionally, it has loan words from Irish.
Қазіргі шотландтар
XVIII ғасырда "әдепті қоғам" шотландтарды "ауылдық және мәдениетсіз" деп санады және көптеген ақсүйектер бұрынғы ұлттық тілден құтылуға тырысты. Томас Шеридан мен Джон Уокер сияқты сөз шеберлері Лондон мен Шотландияда шотландтарға дұрыс ағылшын тілінің нормаларын үйрету үшін жұмыс істеді. Алайда, бұл мәртебе сол дәуірдегі барлық білімді шотландтар тарапынан толығымен қабылданбады және жаңа әдеби шотланд тілі пайда болды. Орта шотланд тілінен айырмашылығы, ол көбінесе қазіргі кездегі әдеттегі тілге негізделген. Оның орфографиясы әдетте импортталған стандартқа бейімделу болды, бірақ орта шотланд тілінің кейбір орфографиялық ерекшеліктері де қолданыла берді. Аллан Рамзи және оның ізбасарлары, сондай-ақ Роберт Бернс сияқты олардың жалғастырушылары осы заманауи әдеби шотланд тілінің үлгісі болды. Көптеген жазушылар мен баспагерлер шотланд тілін білмейтін көптеген ағылшын оқырмандарын тарту үшін ағылшын тіліндегі формаларды және көптеген апострофтарды пайдалануды тиімді деп тапты. Айтқанда, өлеңдердегі ұйқастар шотланд тілінде айтылғанын көрсетеді. XIX ғасырдың басында Джон Джеймисонның "Шотланд тілінің этимологиялық сөздігі" жариялануы орта және жоғарғы топ арасында шотланд тіліне деген қызығушылықтың қайта жандануымен бірге болды. Осы кезеңде ресми стандарттың немесе әлеуметтік жағынан қабылданған норманың болмауы диалектілердің одан әрі айырмашылыққа ие болуына әкелді.
In the 18th century 'polite society' now considered Scots as 'provincial and unrefined' and much of the gentry endeavoured to rid itself of the former national tongue. Elocutionists such as Thomas Sheridan and John Walker were employed to teach Scots, both in London and Scotland, the formalities of proper English. However, this status was not universally accepted by all educated Scots of the period and a new literary Scots came into being. Unlike Middle Scots, it was usually based on contemporary colloquial speech. Its orthography was generally an adaptation of the imported standard, though some orthographic features from Middle Scots continued to be used. This modern literary Scots was exemplified by Allan Ramsay and his followers, and their successors such as Robert Burns. Many writers and publishers found it advantageous to use English forms and copious apostrophes to secure a larger English readership unfamiliar with Scots. The pronunciation undoubtedly remained Scots as the rhymes reveal. Early in the 19th century the publication of John Jamieson's Etymological Dictionary of the Scots Language was accompanied by a renewed interest in Scots among the middle and upper classes. In this period the absence of an official standard or socially acceptable norm led to further dialect divergence.