Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Жердің географиялық полюстерінің маңындағы аймақтар – Жердің полярлық аймақтары, сондай-ақ суық немесе полярлық аймақтар деп аталады. Бұл аймақтар Жердің полярлық мұз қаптарын, планетаның географиялық полюстерін (Солтүстік және Оңтүстік полюстерін) қоршап жатқан және полярлық шеңберлердің ішінде орналасқан жерлерді қамтиды. Бұл жоғары ендіктерде солтүстікте Мұзды мұхиттың көп бөлігін жабатын қалқып жүзетін теңіз мұзы және оңтүстікте Антарктида құрлығы мен Оңтүстік мұхитындағы Антарктида мұз жамылғысы басым.
Regions around the Earth's geographical poles
The polar regions, also called the frigid zones or polar zones, of Earth are Earth's polar ice caps, the regions of the planet that surround its geographical poles (the North and South Poles), lying within the polar circles. These high latitudes are dominated by floating sea ice covering much of the Arctic Ocean in the north, and by the Antarctic ice sheet on the continent of Antarctica and the Southern Ocean in the south.
Анықтамалар
Арктиканың әртүрлі анықтамалары бар, оның ішінде Арктикалық шеңбердің солтүстігіндегі аймақ (қазіргі 2010 жылғы Эпоха бойынша 66°33'44" солтүстік ендік), немесе жай ғана 60° солтүстік ендіктен солтүстікке қарайғы аймақ, немесе Солтүстік полюстен оңтүстікке қарай орман шебіне дейінгі аймақ. Антарктика әдетте 60° оңтүстік ендіктен оңтүстікке қарай немесе Антарктида құрлығы деп анықталады. 1959 жылғы Антарктика шарты бұл анықтаманы қолданады. Екі полярлық аймақ Жердің басқа екі климаттық және биометриялық белдеуінен – экваторға жақын тропикалық белдеуден және тропикалық және полярлық аймақтар арасында орналасқан екі орта ендік аймақтан ерекшеленеді.
The Arctic has various definitions, including the region north of the Arctic Circle (currently Epoch 2010 at 66°33'44" N), or just the region north of 60° north latitude, or the region from the North Pole south to the timberline. The Antarctic is usually defined simply as south of 60° south latitude, or the continent of Antarctica. The 1959 Antarctic Treaty uses the former definition. The two polar regions are distinguished from the other two climatic and biometric belts of Earth, a tropics belt near the equator, and two middle latitude regions located between the tropics and polar regions.
Климат
Полярлық аймақтар Жердің басқа бөліктеріне қарағанда күн сәулесін аз мөлшерде алады, себебі Күн энергиясы көлбеу бұрышпен келіп, үлкен аумаққа таралып, аз шоғырланады. Сонымен қатар, ол Жер атмосферасы арқылы ұзақ қашықтықты жүреді, онда сіңірілуі, шашырауы немесе шағылысуы мүмкін. Осы себепті тропикалық аймақтардан басқа, жылдың қалған уақытында қыс суық болады. Жердің осьтік еңісінің географиялық ендігіне байланысты, полярлық аймақтардың климатына ең көп әсер етеді. Дегенмен, полярлық аймақтар экватордан ең алыс болғандықтан, ең әлсіз күн сәулесін алады және жыл бойы суық болады. Жердің 23.5° осьтік еңісі, тіпті жаз айларында да жоғары ендікте Күн сәулесін толықтай өтеуге жеткіліксіз, полярлық шеңберлерге жақын аймақтардағы қысқа мерзімдерден басқа. Мұз бен қардың көп мөлшері полярлық аймақтарға түсетін аз ғана күн сәулесін шағылыстырып, оны әлсіретеді, бұл суыққа себеп болады. Полярлық аймақтар өте суық температурамен, тұрақты мұздың пайда болуына жеткілікті жауын-шашын жауатын жерлердегі қалың мұздықтармен, қысқа және салқын жаздармен, сондай-ақ күндізгі уақыттың күрт өзгеруімен сипатталады – жазда жиырма төрт сағат жарық, ал қыс ортасында толық қараңғылық болады.
Polar regions receive less intense solar radiation than the other parts of Earth because the Sun's energy arrives at an oblique angle, spreading over a larger area, being less concentrated, and also travels a longer distance through the Earth's atmosphere in which it may be absorbed, scattered or reflected, which is the same thing that causes winters to be colder than the rest of the year except in tropical regions. The axial tilt of the Earth has the most effect on climate of the polar regions due to its latitude. However, since the polar regions are the farthest from the equator, they receive the weakest solar radiation and are therefore generally frigid year round due to the earth's axial tilt of 23.5° not being enough to create a high maximum midday declination to sufficiently compensate the Sun's rays for the high latitude even in summer, except for relatively brief periods in peripheral areas near the polar circles. The large amount of ice and snow also reflects and weakens of what weak sunlight the polar regions receive further, contributing to the cold. Polar regions are characterized by extremely cold temperatures, heavy glaciation wherever there is sufficient precipitation to form permanent ice, short and still cold summers, and extreme variations in daylight hours, with twenty four hours of daylight in summer, and complete darkness at mid winter.
Арктикалық аймақтық аймақ
Жердің солтүстік поляр аймағында көптеген елді мекендер бар. Арктикалық аймақтарға құқығы бар елдер: АҚШ (Аляска), Канада (Юкон, Солтүстік-Батыс территориялар және Нунавут), Дания (Гренландия), Норвегия, Финляндия, Швеция, Исландия және Ресей. Арктикалық айналасындағы халықтар, саны аз болғанымен, көбінесе өз ұлттық шекараларындағы басқа халықтарға қарағанда бір-бірімен көбірек ортақтықтары бар. Осы себепті, солтүстік поляр аймағы адамдардың қоныстануы және мәдениеттері тұрғысынан алуан түрлі.
There are many settlements in Earth's north polar region. Countries with claims to Arctic regions are: the United States (Alaska), Canada (Yukon, the Northwest Territories and Nunavut), Denmark (Greenland), Norway, Finland, Sweden, Iceland, and Russia. Arctic circumpolar populations, though small, often share more in common with each other than with other populations within their national boundaries. As such, the northern polar region is diverse in human settlements and cultures.
Антарктида және Оңтүстік теңіз
Қазіргі уақытта Оңтүстік поляр аймақта тұрақты адам тұрағы жоқ. МакМердо станциясы – Антарктидадағы ең ірі зерттеу станциясы, оны АҚШ басқарады. Басқа да маңызды станциялар: Палмер станциясы және Амундсен-Скотт Оңтүстік полюс станциясы (АҚШ), Эсперанса базасы және Марамбио базасы (Аргентина), Скотт базасы (Жаңа Зеландия) және Восток станциясы (Ресей). Жергілікті халықтар болмаса да, Антарктиданың жағалау аймақтарында, әсіресе, күрделі экожүйе бар. Жағалау бойындағы судың жоғары көтерілуі крильге – теңіз бауыршақтарына – мол қоректік заттармен қамтамасыз етеді, ал криль өз кезегінде пингвиндерден көк киттерге дейінгі тіршілік иелерін азықтандырады.
The southern polar region has no permanent human habitation as of now. McMurdo Station is the largest research station in Antarctica, run by the United States. Other notable stations include Palmer Station and Amundsen–Scott South Pole Station (United States), Esperanza Base and Marambio Base (Argentina), Scott Base (New Zealand), and Vostok Station (Russia). While there are no indigenous human cultures, there is a complex ecosystem, especially along Antarctica's coastal zones. Coastal upwelling provides abundant nutrients which feeds krill, a type of marine Crustacea, which in turn feeds a complex of living creatures from penguins to blue whales.