Кіріспе

Жердің географиялық полюстерінің маңындағы аймақтар – Жердің полярлық аймақтары, сондай-ақ суық немесе полярлық аймақтар деп аталады. Бұл аймақтар Жердің полярлық мұз қаптарын, планетаның географиялық полюстерін (Солтүстік және Оңтүстік полюстерін) қоршап жатқан және полярлық шеңберлердің ішінде орналасқан жерлерді қамтиды. Бұл жоғары ендіктерде солтүстікте Мұзды мұхиттың көп бөлігін жабатын қалқып жүзетін теңіз мұзы және оңтүстікте Антарктида құрлығы мен Оңтүстік мұхитындағы Антарктида мұз жамылғысы басым.

Анықтамалар

Арктиканың әртүрлі анықтамалары бар, оның ішінде Арктикалық шеңбердің солтүстігіндегі аймақ (қазіргі 2010 жылғы Эпоха бойынша 66°33'44" солтүстік ендік), немесе жай ғана 60° солтүстік ендіктен солтүстікке қарайғы аймақ, немесе Солтүстік полюстен оңтүстікке қарай орман шебіне дейінгі аймақ. Антарктика әдетте 60° оңтүстік ендіктен оңтүстікке қарай немесе Антарктида құрлығы деп анықталады. 1959 жылғы Антарктика шарты бұл анықтаманы қолданады. Екі полярлық аймақ Жердің басқа екі климаттық және биометриялық белдеуінен – экваторға жақын тропикалық белдеуден және тропикалық және полярлық аймақтар арасында орналасқан екі орта ендік аймақтан ерекшеленеді.

Климат

Полярлық аймақтар Жердің басқа бөліктеріне қарағанда күн сәулесін аз мөлшерде алады, себебі Күн энергиясы көлбеу бұрышпен келіп, үлкен аумаққа таралып, аз шоғырланады. Сонымен қатар, ол Жер атмосферасы арқылы ұзақ қашықтықты жүреді, онда сіңірілуі, шашырауы немесе шағылысуы мүмкін. Осы себепті тропикалық аймақтардан басқа, жылдың қалған уақытында қыс суық болады. Жердің осьтік еңісінің географиялық ендігіне байланысты, полярлық аймақтардың климатына ең көп әсер етеді. Дегенмен, полярлық аймақтар экватордан ең алыс болғандықтан, ең әлсіз күн сәулесін алады және жыл бойы суық болады. Жердің 23.5° осьтік еңісі, тіпті жаз айларында да жоғары ендікте Күн сәулесін толықтай өтеуге жеткіліксіз, полярлық шеңберлерге жақын аймақтардағы қысқа мерзімдерден басқа. Мұз бен қардың көп мөлшері полярлық аймақтарға түсетін аз ғана күн сәулесін шағылыстырып, оны әлсіретеді, бұл суыққа себеп болады. Полярлық аймақтар өте суық температурамен, тұрақты мұздың пайда болуына жеткілікті жауын-шашын жауатын жерлердегі қалың мұздықтармен, қысқа және салқын жаздармен, сондай-ақ күндізгі уақыттың күрт өзгеруімен сипатталады – жазда жиырма төрт сағат жарық, ал қыс ортасында толық қараңғылық болады.

Арктикалық аймақтық аймақ

Жердің солтүстік поляр аймағында көптеген елді мекендер бар. Арктикалық аймақтарға құқығы бар елдер: АҚШ (Аляска), Канада (Юкон, Солтүстік-Батыс территориялар және Нунавут), Дания (Гренландия), Норвегия, Финляндия, Швеция, Исландия және Ресей. Арктикалық айналасындағы халықтар, саны аз болғанымен, көбінесе өз ұлттық шекараларындағы басқа халықтарға қарағанда бір-бірімен көбірек ортақтықтары бар. Осы себепті, солтүстік поляр аймағы адамдардың қоныстануы және мәдениеттері тұрғысынан алуан түрлі.

Антарктида және Оңтүстік теңіз

Қазіргі уақытта Оңтүстік поляр аймақта тұрақты адам тұрағы жоқ. МакМердо станциясы – Антарктидадағы ең ірі зерттеу станциясы, оны АҚШ басқарады. Басқа да маңызды станциялар: Палмер станциясы және Амундсен-Скотт Оңтүстік полюс станциясы (АҚШ), Эсперанса базасы және Марамбио базасы (Аргентина), Скотт базасы (Жаңа Зеландия) және Восток станциясы (Ресей). Жергілікті халықтар болмаса да, Антарктиданың жағалау аймақтарында, әсіресе, күрделі экожүйе бар. Жағалау бойындағы судың жоғары көтерілуі крильге – теңіз бауыршақтарына – мол қоректік заттармен қамтамасыз етеді, ал криль өз кезегінде пингвиндерден көк киттерге дейінгі тіршілік иелерін азықтандырады.