Кіріспе

Орталық барлау агенттігінің (ЦРУ) директоры 1973-1976 жылдар аралығында, Сиерра клубының бірінші хатшысы Уильям Эган Колби (4 қаңтар 1920 – 6 мамыр 1996) – 1973 жылдың қыркүйегінен 1976 жылдың қаңтарына дейін Орталық барлау қызметінің (ОБҚ) директоры қызметін атқарған американдық барлау офицері. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Колби Стратегиялық қызметтер кеңсесінде қызмет етті. Соғыстан кейін ол жаңадан құрылған Орталық барлау агенттігіне (ЦРУ) қосылды. Вьетнам соғысына дейін және оның барысында Колби Сайгондағы станция бастығы, ЦРУ-ның Қиыр Шығыс бөлімінің бастығы, сондай-ақ Азаматтық операциялар және ауылдық даму бағдарламасын басқарды және «Феникс» бағдарламасын қадағалады. Соғыстан кейін Колби Орталық барлау қызметінің (ОБҚ) директоры болды және қызмет еткен кезеңінде Конгресс пен БАҚ тарапынан қатты қысымға ұшырап, Сенаттың Чирч комитеті мен Өкілдер палатасының Пайк комитеті алдында АҚШ барлау қызметі туралы салыстырмалы түрде ашық саясат ұстанды. Колби 1976 жылдың 30 қаңтарына дейін Ричард Никсон және Джеральд Форд президенттерінің басшылығымен ОБҚ директоры қызметін атқарды, ал оның орнына Джордж Х.В. Буш келді.

Жас шағы мен отбасы

Уильям Иган Колби 1920 жылы Миннесота штатының Сент-Пол қаласында дүниеге келген. Оның әкесі, әскери және мемлекеттік қызмет тарихы бар Жаңа Англия отбасынан шыққан Элбридж Колби, ағылшын тілінің профессоры, жазушы және АҚШ армиясында қызмет еткен әскери офицер болды. Ол сондай-ақ Тяньцзинь (Қытай), Грузия, Вермонт және Вашингтон (Колумбия округі) қалаларындағы университеттерде де жұмыс істеді. Карьералық офицер болғанымен, Элбридж Колбидің кәсіби қызметі қатаң әскери іс-қимылдарға емес, әскери және әдеби тақырыптар бойынша интеллектуалдық және ғылыми еңбектерге бағытталған. Элбридждің әкесі, Чарльз Колби, Колумбия университетінде химия профессоры болған, бірақ ерте қайтыс болып, отбасын жақсы жағдайда қалдырмады. Уильямның анасы, Маргарет Иган, Сент-Пол қаласында бизнес және демократиялық саясатқа белсенді қатысқан ирландтық отбасынан шыққан. Армиядағы әкесімен бірге Уильям Колби Вермонт штатының Берлингтон қаласындағы мемлекеттік орта мектепке барар алдында көшпенді өмір салған. Одан кейін ол Принстон университетіне түсіп, 1940 жылы «Бағыну – Испания азамат соғысына қатысты француз саясаты» деген 196 беттік дипломдық жұмысын аяқтағаннан кейін саясат бакалаврі дәрежесін алды. Содан кейін келесі жылы Колумбия құқық мектебінде оқыды. Колби ата-анасынан қызмет етуге деген құштарлықты, либералды саясатқа, католицизмге және тәуелсіздікке берілгендікті қабылдады. Бұл туралы оның әкесінің The Nation журналында ақ терілі грузиннің қара терілі американ сарбазын өлтіруіне байланысты жұмсақ жазаға қарсы наразылық білдіргенінен білуге болады. Колби өмір бойы Рим католиктерінің адал жақтасы болды. Оны көбінесе «жауынгер-пастор» деп атады. Католик шіркеуі оның отбасының өмірінде «орталық рөл» атқарды, Колбидің екі қызы Санкт-Петер базиликасында алғашқы қасиретті қабылдады. 1945 жылы Барбара Хайнзенге үйленді және олар бес бала тәрбиеледі. Оның қызы Кристин 1978 жылы Нью-Йорктегі Уолдорф Астория қонақ үйінде өткен Халықаралық дебютанттар балында жоғары қоғамға таныстырылды. 1984 жылы Барбарадан ажырасып, демократ дипломаты Салли Шелтон Колбиге үйленді.

Стратегиялық қызметтер басқармасы

Колумбиядағы алғашқы жылынан кейін, 1941 жылы Колби АҚШ армиясының қатарына ерікті түрде жазылып, Стратегиялық қызметтер кеңсесінде (OSS) "Джедбург" немесе арнайы оператор ретінде қызмет етті. Ол оккупацияланған Еуропадағы қарсылық күштерімен жұмыс істеуге дайындалды, неміс және басқа да Орталық державалардың күштерін әлсірету мақсатында. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде ол екі рет жау тылына парашютпен түсіп, "Күміс жұлдыз" орденімен және Норвегия, Франция, Ұлыбританиядан алғыс хаттармен марапатталды. Бірінші міссиясында 1944 жылдың тамыз айының ортасында ол "Джедбург" командасы Брюс құрамында Францияға жіберілді және сол күздің соңында одақтас күштерге қосылғанға дейін Макистермен бірге жұмыс істеді. 1945 жылдың сәуірінде ол Норвегиядағы теміржол желілерін саботаж жасау миссиясымен NORSO Group Operasjon Rype тобын басқарып, Германияның соңғы қорғанысын нығайтуға тырысқан неміс күштеріне кедергі келтірді. Колби 1950-ші жылдардың көп бөлігін Римде Мемлекеттік департамент қызметкері ретінде өткізді, онда Агенттіктің жасырын саяси операцияларын басқарды, бұл операциялар солшыл, кеңесшіл партияларға қарсы коммунистік емес партияларды сайлауда қолдау мақсатын көздеді. Христиан-демократтар мен олардың одақтастары 1950-ші жылдары бірнеше маңызды сайлауда жеңіске жетіп, коммунистік партияның билікті басып алуына жол бермеді. Колби ЦРУ мен АҚШ үкіметінде коммунистік емес солшыл партияларды тарту арқылы, Италияны басқаруға қабілетті кеңінен коммунистік емес коалиция құруды жақтады. Осы ұстанымы оны алғаш рет Джеймс Дж. Энглтонмен қақтығысқа түсірді.

Оңтүстік-шығыс Азия

1959 жылы Колби ЦРУ-ның бас директорының орынбасары, содан кейін Оңтүстік Вьетнамның Сайгон қаласындағы станция бастығы болып тағайындалды, онда 1962 жылға дейін қызмет етті. ЦРУ-ға Оңтүстік Вьетнам президенті Нго Динь Диемнің үкіметін қолдау міндеті жүктелген Колби Дием отбасымен және президенттің інісі Нго Динь Нхумен жақын қарым-қатынас орнатты. 1962 жылы ол Вашингтонға оралып, ЦРУ-ның Қиыр Шығыс бөлімінің орынбасары, кейін басшысы болды. Ол Фидель Кастроның Кубасына қарсы Агенттіктің күш-жігерін басқаруға тағайындалған Десмонд Фицджеральдтың орнын иеленді. Сол жылдары Колби Вашингтонның Шығыс Азия саясатына, әсіресе Вьетнамға, сондай-ақ Индонезияға, Жапонияға, Корея мен Қытайға терең үңілді. Ол Диемге қолдау көрсетуден бас тарту туралы шешімді қатаң сынға алды және оның Оңтүстік Вьетнамның келесі жылдардағы беделін әлсіретуде маңызды рөл атқарғанына сенді. 1968 жылы Колби Агенттіктің Кеңес блогы бөлімінің бастығы лауазымын алуға дайындалып жатқанда, АҚШ президенті Линдон Джонсон оны Роберт Комердің орынбасары ретінде Вьетнамға жіберді. Комер американдық және оңтүстік вьетнамдық күш-жігердің азаматтық жағын оңтайландырумен айналысып жатқан еді. Колби келгеннен кейін көп ұзамай Комердің орнын басып, CORDS деп аталатын АҚШ/Оңтүстік Вьетнам ауылдық бейбітшілік жобасын басқарды. Бұл жобаның бір бөлігі – «Вьетконг инфрақұрылымын» анықтап, оған шабуыл жасауға бағытталған «Феникс» бағдарламасы болды. Бағдарламаның тиімділігі туралы көп пікірталас болды, оған кісі өлтіру мен азаптауға қатысты айыптаулар тағылды. Алайда Колби мұндай тактикалар бағдарламада рұқсат етілмегенін тұрақты түрде мәлімдеді. Басқа жағынан, елші Эллсворт Бункер және Вьетнамдағы Әскери Көмек Командасының (MACV) қолбасшысы генерал Крейтон Абрамспен бірге Колби соғысқа жаңа көзқарас қолдануға бағытталған жетекші топтың құрамында болды. Бұл көзқарас «іздеу және жою» әдісіне қарағанда ауылды бейбітлендіруге (халықтың жүрегін жеңуге) және ауылдық жерлерді қорғауға көбірек назар бөлді. Кейбір сарапшылар, соның ішінде кейінірек Колби, бұл тәсіл Оңтүстік Вьетнамдағы коммунистік бүлікшілікті азайтуға көмектескенін, бірақ 1973 жылғы Париж бейбіт келісімінен кейін АҚШ-тың әуе және жердегі қолдауы болмағандықтан Оңтүстік Вьетнам 1975 жылы Солтүстік Вьетнамның конвенциялық шабуылына тойтарыс бере алмағанын айтады.

ЦРУ бас штабы: директор

1971 жылы шілдеде Колби Вашингтонға оралып, ЦРУ-ның атқарушы директоры болды. 1973 жылы президент Никсон бас барлаушы Ричард Хелмсті қызметтен босатып, оның орнына Джеймс Шлезингерді тағайындады. ЦРУ-ны және барлау қауымдастығын реформалауға берілген Шлезингер 1971 жылы Бюджет бюросының есебінде осы мәселеге қатысты өз пікірлерін жазған. Колби ЦРУ-да саяси әрекеттер мен бүлікке қарсы күреске бағытталған ерекше мансапқа ие болды және Шлезингердің реформалық ұстанымдарын қолдады. Шлезингер оны 1973 жылдың басында құпия бөлімнің басшысы етіп тағайындады. Никсон агенттік басшыларын қайта құрастырып, Шлезингерді қорғаныс министрі етіп тағайындағанда, Колби DCI лауазымына табиғи үміткер ретінде қарастырылды, себебі ол толқын тудырмайтын кәсіби маман деп есептелді. Колби бұқаралық ақпарат құралдарымен жақсы қарым-қатынас жасаған ЦРУ директоры ретінде танымал болды. Таяу Шығыс және басқа да аймақтар да назар қажет еді. Колби ЦРУ мен барлау қауымдастығының ішкі реформаларына да көңіл бөлді. Ол ескірген құрылымдар мен тәжірибелерді жаңғыртуға тырысып, Ұлттық бағалаулар кеңесін таратып, оның орнына Ұлттық барлау кеңесін құрды. 1973 жылы NSA қызметкерлеріне арналған сөйлесінде ол АҚШ-та сөз бостандығының маңыздылығын және ЦРУ-ның азаматтық құқықтарды қорғаушы, емес, шектеуші емес, моральдық рөлін баса көрсетті. Бұл ЦРУ мен NSA-ның ішкі тыңшылықпен айналысқандығы туралы жаңа ақпараттарды жоққа шығаруға жасалған әрекет болды. Ол сондай-ақ үкіметтік ақпараттың артық құпиялылығын шектеуге бағытталған бірқатар реформаларды атап өтті. Президент Джеральд Форд Генри Киссинджер және Колбидің Конгреске ашық болуы мен Ақ үйден алшақтауына алаңдаған басқа кеңесшілердің ұсынысымен 1975 жылдың соңында Колбиді Джордж Буш-ағамен алмастырды. Бұл «Хэллоуин қырқыны» деп аталды, оның барысында қорғаныс министрі Шлезингер де (Дональд Рамсфельдпен) ауыстырылды. Колбиге НАТО-дағы АҚШ-тың тұрақты өкілі лауазымы ұсынылды, бірақ ол одан бас тартты.

Кейінгі мансап

1977 жылы Колби Маршалл Миллер, Дэвид Хейнс және басқа да заңгерлермен бірге «Colby, Miller & Hanes» заң фирмасын құрды және мемлекеттік саясат мәселелері бойынша жұмыс істеді. Ұзақ жылдар бойы сақтап келген либералдық көзқарастарына сәйкес, Колби ядролық қаруды тоқтату және әскери шығындарды азайтуды қолдады. Ол заңгерлік тәжірибемен айналысып, түрлі органдарға барлау мәселелері бойынша кеңес берді. Осы кезеңде ол екі кітап жазды, екеуі де оның кәсіби өмірінің естеліктерімен қатар тарих және саясат тақырыптарын қамтыды. Бірі «Құрметті адамдар: ЦРУ-дағы өмірім» деп аталды, ал екіншісі – Вьетнам және американдық саясатқа қатысуы туралы «Жоғалған жеңіс» деп аталды. Соңғы кітабында Колби АҚШ-тың Оңтүстік Вьетнамдағы қарсы-партизандық кампаниясы 1970-ші жылдардың басында сәтті аяқталғанын, ал АҚШ Париж келісімінен кейін де қолдау көрсеткенде Оңтүстік Вьетнамның аман қалуы мүмкін болғанын айтты. Бұл мәселе әлі де ашық және даулы, бірақ кейбір соңғы зерттеулер, оның ішінде Льюис «Боб» Сорлидің зерттеулері Колбидің пікірлерін қолдайды. Колби өзінің білімі мен тәжірибесін Олег Калугинмен бірге Activision компаниясының «Spycraft: Ұлы ойын» ойынына ұсынды, ол оның қайтыс болуына аз уақыт қалғанда жарық көрді. Ойынға Колби мен Калугин өздері қатысты. Колби қолға қаруды тыйым салу жөніндегі ұлттық коалицияның мүшесі болды. Оның аты 1989 жылғы 5 шілдеде сенатор Джон Хайнцке жолданған хатта «Ұлттық демеуші» ретінде көрсетілген. Сенатта оның тағайындалуын бекіту кезінде Колбиге Шлезингердің тапсырысымен, Колбидің басшылығымен және ЦРУ Бас инспекторының кеңсесі құрастырған 693 беттік құпия «Отбасылық зергерлік бұйымдар» есебі бойынша көптеген сұрақтар қойылды. Бұл есеп Колби «кейбір қателіктер» деп атаған нәрселерге қатысты, атап айтқанда, ЦРУ-ның қастандық жоспарларынан бастап, адамдарды санасыз етуге арналған препараттарды қолдануға және ішкі тыңшылыққа дейін.

Өлім

1996 жылдың 27 сәуірінде Колби Мэриленд штатының Рок-Пойнт қаласындағы демалыс үйінен жеке каноэмен саяхатқа шықты. Оның каноэсі келесі күні Викомико өзенінің құмды жағалауында, Потомак өзенінің саласы, үйінен шамамен 0,25 миль (0 км) қашықтықта табылды. 6 мамырда Колбидің денесі оның каноэсі табылған жерден көп алыс емес, сазды өзен жағалауында, бетімен төмен қарап жатқан күйі табылған. Денсаулық сақтау министрлігінің бас дәрігері Джон Смиалек жасаған аутопсиядан кейін, оның өлімі жазатайым оқиға салдарынан болды деп шешім қабылданды. Колбидің өлімі оның өліміне кінәлі күштердің қатысы болуы мүмкін деген күдіктерді тудырды. 2011 жылы шығарылған "Ешкім білмеген адам" атты деректі фильмінде Колбидің ұлы Карл әкесінің бір қызына қатысты әкелік міндеттерін орындамағаны үшін өзін кінәлі санап, өз-өзіне қол жұмсағанын айтты. 2013 жылдың мамыр айында Арканзас университетінің Дж. Уильям Фулбрайт мектебінің тарих профессоры Рэндалл Б. Вудс Колбидің "Көлбеу жауынгер: Уильям Иган Колби және ЦРУ" атты өмірбаянын жариялады. Норвич университетінде оның құрметіне жыл сайын жазушылар симпозиумы өткізіледі. Оның немересі Элбридж А. Колби 2017 жылдан 2018 жылға дейін стратегия және күштерді жоспарлау жөніндегі қорғаныс министрінің орынбасары болып қызмет етті және "Марафон институтының" құрылуына қатысты.

Дәйексөздер

Біз барлау қызметін таратып, кейін оның қажет екенін түсіндік. Мұны қайталамайық. Оны қайта бағыттап, қаржыны азайтайық, бірақ жоймайық. Өйткені 10 жылдан кейін қандай қиындықтарға тап болатыныңызды білмейсіз. "Біз бір-бірімізді қаншалықты көп білсек, соғұрлым қауіпсіз болады". — Колби Леонид Брежневке. 1989 жылы Суық соғыс аяқталар тұсында Қызыл алаңда жалғыз серуендегенде: "Бұл менің жеңіс шеруім болды".

Өмірбаяндары

Колбидің қызмет мерзіміне арналған құпиясы ашылған ресми ЦРУ тарихы, nsarchive.gwu.edu сайтында қолжетімді.