Кіріспе
Альбертаның әлеуметтік кредиті – Альберта провинциясындағы саяси партия, ол Клиффорд Хью Дуглас ұсынған әлеуметтік кредит ақша саясаты мен консервативті христиандық әлеуметтік құндылықтар негізінде құрылды. Канададағы әлеуметтік кредит қозғалысы көбінесе Альбертаның әлеуметтік кредитінің өсімі болды. Әлеуметтік кредит партиясы Канадада Альбертада ең күшті болды, содан кейін Реаль Кауэтт өзінің Ralliement créditiste қозғалысын федералдық партиямен біріктіруге келіскен кезде Квебекте де қолдау тапты. Британдық Колумбияның әлеуметтік кредит партиясы көршілес Британдық Колумбияда көп жылдар бойы үкімет құрды, бірақ бұл провинциядағы оңшыл орталық күштердің коалициясы болды, олардың әлеуметтік кредит ақша саясатына ешқандай қызығушылығы болмады. Альбертаның әлеуметтік кредит партиясы құрылғаннан кейін бірнеше ай өткен соң, 1935 жылы алғашқы сайлауда көпшілік дауысқа ие болды. Бастапқы жылдары, Уильям Аберхарт басшылығымен, бұл партия теорияда, бірақ іс жүзінде болмаса, радикалды ақша реформасын жақтады. Аберхарттың 1943 жылы қайтыс болуынан және Эрнест Мэннингтің жетекшілікке өтуінен кейін, солтүстік-орталық Альбертада мұнайдың табылуы және көптеген адамдар үшін оның әкелген байлығынан кейін, әлеуметтік кредит консервативті сипатқа ие болды. Оның саясаты бизнесті қолдады және кәсіподақтарға қарсы болды, сондай-ақ экономикаға мемлекеттік араласуға қарсы болды. Партия 1971 жылға дейін билікте болды, бұл Канададағы провинциялық деңгейдегі ең ұзақ үзіліссіз билік мерзімдерінің бірі. Алайда, 1982 жылдан кейін партияда бірде-бір орын қалмады және 2012 және 2015 жылғы жалпы сайлауларда партия атауын өзгерткенге дейін жетінші орынды иеленді. 2017 жылдың мамыр айында партия өзінің атын «Про Лайф Альберта Саяси Ассоциациясы» (немесе қысқаша «Про Лайф Альберта») деп өзгертті, бұл абортқа қарсы белсенді Жерими Фрейзердің жетекші болып сайлануынан кейін болды. Атаудың өзгеруі үкімет құру мақсатымен жасалған әлеуметтік кредит партиясының кең ауқымды саяси платформасынан партияның өмірге қарсы мемлекеттік саясатты ілгерілетуге бағытталған жаңа және жалғыз мақсатына ауысуын көрсетті.
Шығу тегі
Калгаридегі баптист дін қызметкері және уағыздаушы Уильям Аберхарт Альберта (және батыс әлемінің көп бөлігі) Ұлы депрессияның ең қиын кезеңін басынан өткерген кезде әлеуметтік несие теориясына қызығушылық танытты. Ол тез арада Калгаридегі CFCN радиосындағы бағдарламасы арқылы оны насихаттай бастады, C. H. Дугластың әлеуметтік несие теорияларына фундаменталистік христиандық көзқарасты қосты. Әлеуметтік несиенің негізгі қағидасы – капитал мен технология еңбекті өндірісте алмастырғанда, барлық азаматтарға дивиденд төленуі керек; бұл, әсіресе, депрессияның салмағынан қиналған шаруаларға өте тартымды болды. Провинция бойынша осы теорияны зерттейтін көптеген топтар құрылды, олар Альбертаның әлеуметтік несие лигасына бірікті.
Билікке көтерілу
1932 жылдан 1935 жылға дейін Аберхарт Альбертаның Біріккен фермерлері (UFA) партиясын әлеуметтік несие жүйесін қабылдауға көндіруге тырысты. Бірақ 1935 жылғы UFA съезі әлеуметтік несие жүйесін қабылдауға қарсы дауыс берді, ал UFA премьері Ричард Рид бұл ұсыныстарды провинцияның конституциялық құқықтарынан тыс деп санады. Сондықтан Аберхарт сол жылғы провинциялық сайлауға Әлеуметтік несие партиясынан кандидаттарды тіркеді. UFA үкіметінің тым сақтықпен әрекет етуіне байланысты кеңінен наразылық болды, тіпті кейбір жергілікті UFA бөлімдері Әлеуметтік несие партиясының кандидаттарын ашық қолдады. Сонымен қатар, UFA үкіметі Ридтің алдағы басшысы Джон Браунлидің бір жыл бұрын отставкаға кетуіне себеп болған даудан әлі де әсерлі болып тұрды. Бұл, әсіресе, кейбір консервативті UFA мүшелерін христиандық негіздегі Әлеуметтік несие қозғалысына көшіруге ықпал етті. Әлеуметтік несие партиясы бағаларды реттеу және Альберта азаматтарына айына 25 доллар көлемінде әлеуметтік дивиденд төлеу туралы үгіс жүргізді. 1935 жылғы 22 тамыздағы сайлауда, өзінің күтілмегеніне қарамастан, Әлеуметтік несие партиясы үлкен жеңіске жетті, дауыстардың 54% алып, Заңнамалық Ассамблеядағы 63 орынның 56-сын жеңіп алды. Оппозицияда бес либерал және екі консерватор ғана болды. UFA Канада тарихындағы провинциялық үкімет үшін ең ауыр жеңіліске ұшырап, барлық орындарынан айырылды. Осылайша Альберта әлемдегі алғашқы Әлеуметтік несие үкіметін сайлады. Әлеуметтік несие партиясының сәттілігіне Аберхарттың харизматикалық қасиеттері зор үлес қосты, ол әлеуметтік несие жақтастарынан бастап, орташа социалистерге дейінгі кең коалицияны біріктірді.
"Күлкілі ақша" емес
1937 жылғы көтерілістен кейін үкімет әлеуметтік несие саясатын іске асыруға күш салды. Ол Альберта тұрғындарына өркендеу сертификаттарын беру сияқты бірнеше радикалды популистік заңдарды қабылдады (сыншылар бұл сертификаттарды «күлкілі ақша» деп атады). Әлеуметтік несие қозғалысының басшысы Дуглас, ұзақ уақыт сақталған сайын құнсызданатын өркендеу сертификаттары идеясын жақтырмады және Геселлдің теорияларын ашық сынады. Сокредтер провинцияның банктерін үкімет бақылауына қоятын заңдарды да қабылдады. Бірақ вице-губернатор Джон Боуэн бұл заңдарға патшалық келісім бермей қойды. Канаданың Жоғарғы соты Боуэннің жағын алып, заңдарды жоққа шығарды, себебі банктік іс-қимылдарды реттеу құқығы тек федералды үкіметке тиесілі. Альбертаның жеке банктерін бақылауға алуға тырысқан әрекеті сәтсіз аяқталды, ал Аберхарт үкіметі 1938 жылы Альбертаның қазыналық филиалдарын (ATB) құру арқылы провинцияның қаржы секторында бекінді. ATB Альбертадағы Әлеуметтік несие партиясы саясатының маңызды мұрасы болды және 2017 жылдан бастап дәстүрлі қаржы институты және мемлекеттік корпорация ретінде жұмыс істейді. Бүгінде ол Канададағы халыққа коммерциялық банк қызметтерін ұсынатын жалғыз мемлекеттік қаржы институты. Боуэн үкіметтің «Дәл жаңалықтар және ақпарат туралы» заңына да патшалық келісім бермей қойды, бұл заң газеттерді атқарушы кеңес (кабинет) наразы болған материалдарға үкіметтің жауабын басуға міндеттейтін еді. Боуэнмен үкіметтің қарым-қатынасы соншалықты шиеленісті болды, 1938 жылы Боуэн Аберхартты қызметтен босату үшін өзінің резервтік құқығын қолдануы мүмкін екенін айтты. Бірақ соңында Боуэн бұл қадамға бармады. Егер Боуэн Аберхартты қызметтен босатқанда, жаңа сайлау өтетін еді, ал Сокредтердің үлкен қолдауы бар екенін ескеретін болсақ, олардың қайтадан сайлануына жол ашық еді. Мэннинг партиядан антисемиттерді тазалауға кірісті. Антисемитизм жылдар бойы партияның христиандық популистік риторикасының бөлігі болғанымен, Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін ол бұрынғыдай танымал болмады. Бірнеше консервативтік заңдар көп жылдар бойы күшінде қалды, мысалы, провинциялық әуе кеңістігінде алкогольдік сусындарды сатуға тыйым салу. Мэннинг Әлеуметтік несие партиясын жеті рет тізбектеп сайлауда жеңіске жеткізді. Ол өзінің саяси мансабының басым бөлігінде үлкен көпшілік дауысымен билік жүргізді, сайлаушылардың 50 пайызынан астамын жеңіп, сирек жағдайда оннан аспайтын оппозициялық депутаттармен кездесті. Келесі екі онжылдық бойы Альберта дерлік бір партиялық мемлекет болып қалып келді. Ол партияның федералдық бөлімшелеріне де айтарлықтай ықпал етті. Мысалы, ол өзінің провинциясы партияның Квебек қанатының басшысы, католик Real Caouette-ді партия басшысы ретінде ешқашан қабылдамайтынын мәлімдеді, тіпті Каует партияның үшінші ең күшті фракциясын басқарса да (Альберта және Британдық Колумбия Сокредтерінен кейін). Бұл 1961 жылы Кауеттің Роберт Н. Томпсонды федералды партия басшылығы үшін жеңгені туралы әңгімелерге әкелді, бірақ Мэннинг пен Альберта Сокредтері оның жеңісіне вето қойды деген қауесет тарады.
Антикоммунизм
1946 жылы Мэннинг үкіметі «Альбертада көрсетілетін фильмдерден коммунистік ойды жою» ниетімен «коммунистік үгіт фильмдерін» цензуралау арқылы Қызыл үрейді бастады. Социалистердің «әлемдегі қарапайым халықты құлдыққа салуға тырысқаны, олардың жалғыз құтқарылуы әлеуметтік кредит беруде екені» айтылды. Мэннинг сондай-ақ БАҚ және білім беру жүйесіне қарсы күресті, олардың марксистерге толы және коммунистік идеяларға ыңғайлы болғанына сенді. Ол: «Менің ойымша, бұл жаңалықтар құралдарында анық көрінеді, олар әдетте социалистік философияға өте бейім. Бұл кездейсоқ емес, себебі коммунизм бұл салада социалистік, тіпті коммунистік философияға жақын тұратын адамдардың көп екенін білді. Білім беру саласында да осындай жағдай бар, әртүрлі деңгейде. Марксизмнің көптеген университеттерде тарауы кездейсоқ емес. Бұл кездейсоқ емес» деді.
1980-ші жылдардағы тынығу
Кларк сайлаудан кейін бір жылдан сәл астам уақыт өткен соң, парламенттік тізімнен шықты. 1980 жылдың 29 қарашасында бұрынғы Калгари мэрі Род Сайкс партияның жаңа басшысы болды, ол Эдмонтон қалалық кеңесінің мүшесі Джулиан Кинискиді 538–292 есебесімен жеңді. Лидері парламентте болмағандықтан партия сайлаулардағы көрсеткіштерін жақсарта алмады. Әлеуметтік несие партиясы үшін соңғы қадам 1981 жылы Кларк саясаттан кетуімен басталды. Оның Олдс-Дидсбери округі, Әлеуметтік несие партиясының ұзақ жылдар бойы берік тірегі болған (округтің бір бөлігі 1935 жылдан бері, бір айды қоспағанда, Әлеуметтік несие партиясының қолында болды) Батыс Канада концепциясына сәукелді жеңіліске ұшырады. Осы оқиғаның нәтижесінде Әлеуметтік несие партиясы парламенттегі ресми статусын жоғалтты. Партияның ішкі және қаржылық проблемаларын шеше алмаған Сайкс 1982 жылдың наурыз айында басшылық лауазымынан кетті. 1982 жылдың 31 наурызында парламенттік фракция жетекшісі, заң шығарушы жиналысындағы оппозиция басшысы Реймонд Спикер Әлеуметтік несие партиясы сол жылғы сайлауға қатыспайтынын мәлімдеді. Ол баспасөз хабарламасында, провинцияда жеткілікті Әлеуметтік несие партиясының сайлаушылары болмағандықтан, келесі сайлауда партияның қатысуы бекер екенін айтты. Әлеуметтік несие партиясы кеңесі Спикердің мәлімдемесінен дереу бас тартты. Ол кезде Спикердің Батыс Канада концепциясына өтуі мүмкін деген кең пікір қалыптасты. Жаңа басшы таба алмаған Әлеуметтік несие партиясының мүшелері 1982 жылдың 18 қыркүйегінде төтенше жиналыс өткізді. Партияны тарату туралы ұсыныс енгізілді. Алайда, бұл ұсыныс жиналған делегаттар тарапынан қабылданбады және жаңа президент сайланды. Қазан айында сайлау жарияланғаннан кейін Спикер мен Уолт Бак партиядан шығып, заң шығарушы жиналысына тәуелсіз кандидаттар болып үміткерліктеріңді тіркеді. Партияның үшінші депутаты Фред Мандевилл зейнетке шығуын жариялады. 1935 жылдан бері алғаш рет партияның үкіметте өкілі қалмады. Джордж Ричардсон басшы міндетін атқарушы болып тағайындалды. Әлеуметтік несие партиясы 1982 жылғы сайлауға қиын жағдайда кірді. Ол толық уақытты басшысыз және үкіметте өкілі жоқ болды, сонымен қатар парламенттік мерзім ішінде өзінің басшысын заң шығарушы жиналысына сайлай алмады. Партия тек 23 үміткерді тіркеді және дауыс берудің 0,8 пайызын ғана жинады. Ол алғаш рет заң шығарушы жиналысқа өкілдерді жібермей қалды және ешқашан басқа депутатты сайлаған жоқ. 1986 жылы Әлеуметтік несие партиясы, Батыс Канада концепциясы және Альбертаның мұралық партиясы бірігіп, Альберта Альянсы саяси қауымдастығын құрды. Альянс Батыс Канада концепциясының шығуынан кейін, одан кейін Әлеуметтік несие партиясы да тарап кеткеннен кейін күйреп қалды. ААПА қазіргі Альберта партиясына айналды. Әлеуметтік несие партиясы 1986 жылғы сайлауға қатыспады. Оның қалған қолдаушыларының көпшілігі оған қосылып, Спикер мен Бакқа қаржыландырудан бас тартқаннан кейін құрылған Өкілдік партиясына қатысты.
1990 жылдардағы қайта өрлеу және құлдырау
Партияның уақытша басшылығын Эдмонтондық адвокат Мартин Хэттерслиге, ал кейіннен Баррейдтен Харви Юиллге берді. Партияның қалған бөлігі 1989 жылғы сайлауда алты кандидатты ұсынды. Партия 1990-1992 жылдары Роберт Альфордтың басшылығымен қайта жанданды. 1991 жылы Канаданың Реформа партиясының белсендісі Рэнди Торстейнсон партияның президенті болып сайланды. 1992 жылы Торстейнсон көшбасшы, ал Роберт Альфорд президент болып сайланды. Әлеуметтік несие 1993 жылғы сайлауда өзінің көрсеткіштерін жақсартты, бірақ бірде-бір орынға ие болмады. 1997 жылғы сайлауда партия 70 үміткерді ұсынды және 64 667 дауыс жинады, бұл халық дауысының 7% астам құрады. 1997 жылғы сайлаудан кейін жүргізілген сауалнамалар Социалдық несие партиясының үлкен жетістікке жете алатынын көрсетті: шамамен 150 000 Альберталық қайтадан Социалдық несиеге балама ретінде қолдау көрсетуге дайын еді. Бұл заң шығарушы органда сегіз орын алуға мүмкіндік берген еді. Алайда 1999 жылдың сәуірінде, Иса Мәсіхтің соңғы күнгі қасиеттілер шіркеуінің белсенді мүшесі Торстейнсон, партия ішінде мормондардың қатысуын шектеу туралы ұсынысқа наразылық білдіріп, қызметінен кетті. Әлеуметтік несие партиясының үміті тез сарқылып кетті. 1999 жылдың қарашасында Джеймс Альберс, Джон Дайкстра мен Норм Расинге қарсы өткен қызу жарыста партияны басқаруға сайланды. Вибо Людвигқа қатысуға рұхсат берілмеді. 2001 жылғы сайлау кезінде оңшыл дауыс жаңа құрылған Альберта Бірінші партиясы мен Әлеуметтік несие партиясы арасында бөлінді. Көптеген оңшыл дауыс берушілер танымалдылығы қайтадан артып келе жатқан Прогрессивті консерваторлар партиясын қолдауға оралды. Торстейнсон 2002 жылдың қазан айында Альберта Альянс партиясын құрды. Лаверн Ахлстром 2001 жылдың ақпанында Әлеуметтік несие партиясының жетекшісі болып тағайындалды. Ахлстромның басшылығымен партия әлеуметтік несиелік ақша теориясының элементтерін қайта қабылдауға бағытталған қадамдар жасады. Партия 2001 жылғы сайлауда 12 үміткерді ұсынды (1997 жылғы 70 үміткерден кем) және 5,361 дауыс алды (халық дауысының 0,5% -ы, 64,667-ден кем). Партия 2004 жылғы сайлауға 42 үміткерді ұсынды және 10,874 дауыс алды (халық дауысының 1,2% -ы, 2001 жылмен салыстырғанда 0,7% -ға өсті). Ол бірнеше округте жақсы нәтижелер көрсетті, ең бастысы Рокки Маунтин Хаус округінде Лаверн Ахлстром екінші орынды бөлісті. 2005 жылдың соңында партия Альберта партиясы мен Альберта Альянсымен бірігу мүмкіндігін талқылай бастады. Партия басшылары арасындағы ынтымақтастық пен сәтті бірігу туралы келіссөздерге қарамастан, Әлеуметтік несие партиясының мүшелері 2006 жылғы Әлеуметтік несие партиясының съезінде бірігу туралы ұсынысты қабылдамады. 2007 жылдың 12 маусымында Драмхеллер-Стетлер сайлау округінде өткен қосымша сайлауда партияның үміткері Ларри Дэвидсон 11,7% дауыспен үшінші орын алды.
Алберта әлеуметтік несиелері XXI ғасырда
2007 жылдың қараша айының басында Лен Сковронски Лаверн Ахлстромды партия басшысы ретінде алмастырды. Партия 3 наурызда өткен 2008 жылғы жалпы сайлауға сегіз кандидатты тікелей ұсынды. Партия жалпы дауыс санының 0,22%-ын, яғни 2051 дауысты алды, бұл бұрынғы сайлаудан 1,0 пайызға кемдеу. Ең жақсы жеке нәтиже, сондай-ақ 3,0 проценттен жоғары нәтиже көрсеткен жалғыз округ – Рокки Маунтин Хаус округінде Уилф Трикердің 6,4% дауыс жинауы болды. Ол жеті кандидаттың арасында бесінші орынды иеленді, «Жасылдар» партиясының кандидатынан 0,62% қалып қойды, ал Альбертаның «Жаңа демократиялық партиясы» мен «Бөліну партиясы» кандидаттарынан оқсып өтті. 2012 жылғы сайлауға үш кандидатты тікелей ұсынды және жалпы дауыс санының 0,023%-ын алды. 2015 жылғы сайлауда партияның алты кандидатқа тікелей ұсынған үміткері 832 дауыс жинады, бұл жалпы дауыс санының 0,056%-ын құрайды, бұл 2012 жылғы нәтижеге қарағанда 0,033%-ға артық.
Альбертаның өмірге қолдаушы саяси қауымдастығы
2016 жылы өмірді қолдайтын белсенді Джереми Фрейзер Әлеуметтік несие партиясының төрағасы болып сайланды. Бұрынғы партияға ешқандай ұқсастығы жоқ партия, тіркелген атауын Алберта сайлау комиссиясында Pro Life Alberta Political Association (немесе қысқаша Prolife Alberta) деп өзгертті. Атаудың өзгеруі Әлеуметтік несиенің жан-жақты саяси платформасынан өмірді қолдайтын мемлекеттік саясатты ілгерілетуге қатысты бірден-бір мақсатқа бағытталған өзгерісті көрсетті. Албертаның Әлеуметтік несие партиясы үкімет құруды мақсат еткен болса, Prolife Alberta – провинциялық деңгейде өмірге құқық мәселелерін және абортқа қарсы күш-жігерді ілгерілетуге бағытталған, бір мәселеге шоғырланған саяси бірлестік. Prolife Alberta өзін «Альбертада өмірді қолдайтын мемлекеттік саясатты саяси жолмен ілгерілетуге міндеттенген әйелдер мен ерлердің тобы» деп таныстырады.
Сайлау нәтижелері
Сайлау жетекшісі үміткерлер дауыс саны % Орын +/– Құрамдағы орны Үкімет1935Уильям Аберхарт63 / 63163,70054.25% 56 1-ші194056 / 57132,50742.90% 20 1-ші1944Эрнест Мэннинг57 / 57146,36751.88% 15 1-ші194857 / 57164,00355.63% 1-ші195261 / 61167,78956.24% 1 1-ші195561 / 61175,55346.42% 15 1-ші195964 / 65230,28355.69% 24 1-ші196363 / 63221,10754.81% 1 1-ші196765 / 65222,27044.60% 5 1-ші1971Гарри Строум75 / 75262,95341.10% 30 2-ші1975Вернер Шмидт70 / 75107,21118.17% 21 2-ші1979Роберт Кертис Кларк79 / 79141,28419.87% 2-ші1982Джордж Ричардсон23 / 797,8430.83% 4 6-шы1986 1986 жылғы жалпы сайлауда қатыспады (Өкілдік партияны қараңыз)1989Харви Юилл6 / 833,9390.47% 4-ші1993Рэнди Торстейнсон39 / 8323,8852.41% 4-ші199770 / 8364,6676.84% 4-ші2001Джеймс Алберс12 / 835,3610.53% 6-шы2004Лаверн Алстром42 / 8310,8741.22% 6-шы2008Лен Сковронски8 / 832,0510.22% 6-шы20123 / 872940.02% 7-ші20156 / 878320.06% 8-ші2016 Атауын Pro Life Alberta Political Association деп өзгертті 2019Джереми Фрейзер1 / 87600.00% 122023Мюррей Руль1 / 87900.01% 15