Уильям Аберхарт: Альбертаның жетінші премьер-министрі

Кіріспе

Альбертаның премьер-министрі (1935–1943)

Уильям Аберхарт (30 желтоқсан 1878 – 23 мамыр 1943), радиодағы Киелі кітапқа арналған уағыздары үшін "Библия Билл" деп те белгілі, – канадалық саясаткер және 1935 жылдан 1943 жылы қайтыс болғанға дейін Альбертаның жетінші премьер-министрі болды. Ол Альберта әлеуметтік кредит партиясының негізін қалаушы және алғашқы басшысы, ол Ұлы депрессияның себебі қарапайым халықтың жұмсауға жеткілікті ақшасы болмауы деп санды. Сондықтан Аберхарт үкіметтің әрбір алберталыққа айына 25 доллар беріп, экономиканы жандандыруға, мұқтаж клиенттерге күтіп тұрған бизнестен тауар сатып алуға қажетті қаржылық мүмкіндік беруі керек деп мәлімдеді. Премьер-министр ретінде Аберхарт кедейлікке қарсы және қарызды жеңілдету бағдарламаларын, сондай-ақ Альбертаның көптеген шағын мектеп округтерін біріктіріп, орталықтандырылған мектеп бөлімдерін құру және табиғи ресурстарды сақтау сияқты бірқатар үкіметтік реформаларды іске қосты. Оның банк реформасына жасаған әрекеттері үлкен қарсылыққа тап болды – федералды үкімет, соттар, жекеше газеттер және Либералдық және Консервативтік партиялардың коалициясы оған кедергі келтірді. Аберхарттың үкіметі Альбертаның қазыналық филиалдарын (қазіргі ATB Financial) сәтті құрды, ол – Альберта үкіметінің меншігіндегі қаржы институты, бұл қолданыстағы банктерге балама ретінде құрылды және бүгінгі күнге дейін мемлекеттік корпорация ретінде жұмыс істеуде.

Балалық шағы, білім алуы және отбасы

Уильям Аберхарт 1878 жылдың 30 желтоқсанында Онтарионың Киппен қаласында (қазіргі Блювотер, Онтарио) Уильям (1844–1910) және Луиза (1850–1944) (қызметтегі фамилиясы Пеппер) Аберхарттардың отбасында дүниеге келді. Сегіз баланың төртіншісі болған Уильям Аберхарт кіші, әр күні мектепке барар алдында әкесінің клиенттеріне сүт жеткізіп жүрді. Математика оның қабілетті жақтарының бірі еді, алайда оның тәсілі есептеуден гөрі жаттауға көбірек негізделген. Эллиотт пен Миллер бұл бейімділігі оның өмірі бойы сақталғанын және ол "индуктивті зихи талдауды толыққанды бағаламағанын" айтады. 1911 жылы Онтарионың Кингстон қаласындағы Куинс университетінде бакалавр дәрежесін алды.

Сайлау рекорды

Әлеуметтік несие партиясы 1935 жылғы провинциялық сайлауда 54%-дан астам дауыспен және 63 орынның жетісінен басқа барлық орындарды жеңіп алды. Тіпті партия өкілдерінің өзі осылай жеңіске жетеді деп күтпеген еді. Шындығында, олардың үміті соншалықты төмен болды, тіпті сайлау кампаниясы кезінде ресми көшбасшыны тағайындамады. Енді партияға провинцияның жаңа премьер-министрі болатын көшбасшыны таңдау міндеті жүктелді. Аберхарт партияның негізін қалаушысы және басшысы болғандықтан, ол табиғи таңдау болды. Бастапқыда ол бұл қызметке ынтақтанбағанын айтты, бірақ соңында оны қабылдауға көндірді. Ол 3 қыркүйекте премьер-министр болып ант берді (22 тамыздағы жеңісінен кейін 11 күн өткен соң). Алайда ол әлі заң шығарушы органның депутаты емес еді. Окотокс-Хай Ривер сайлау округінен сайланған Әлеуметтік несие партиясының депутаты Уильям Моррисон Вестминстер жүйесіндегі стандартты тәжірибе бойынша, көшбасшының немесе министрдің мандаты болмаған жағдайда Аберхартқа орын беру үшін отставкаға кетті. Аберхарт 4 қарашада өткен қосымша сайлауда жеңіске жетті, бұл жалпы сайлаудан кейін жаңа заң шығарушы органның алғашқы отырысына дейін өтті. Аберхарт көп дауыспен сайланды. Аберхарт премьер-министр қызметін атқарды, сонымен қатар өзінің білім министрі және 1937 жылдан бастап Бас прокурор болып жұмыс істеді. 1940 жылғы сайлауда Аберхарттың үкіметі сәл төмендетілген мандатпен қайта сайланды, ал Аберхарт Калгари сайлау округінен депутат болып сайланды.

Саясат

Аберхарттың үкіметі партияның сайлау платформасында уәде етілген Әлеуметтік несие саясатының көп бөлігін іске асырмады, себебі провинцияның қаржылық жағдайы өте нашар болды, және осы жағдай Үлкен депрессияның ең ауыр кезеңімен сәйкес келді. Федералды үкіметтің Әлеуметтік несиеге қарсылығы Аберхарттың саяси мақсаттарына елеулі кедергі келтірді. 1867 жылғы Британдық Солтүстік Америка заңына сәйкес, федералды үкімет Канаданың валютасы мен банк ісіне қатысты құқықтарға ие болды. Дегенмен, Альбертаның өз валютасын шығаруына конституциялық тосқауыл жоқ еді, және Аберхарттың үкіметі өзінің өркендеу сертификаттары арқылы оны шектеулі көлемде іске асырды. Аберхарт UFA үкіметінің ипотекалық мораторийін ұзарту және міндетті қарызды қайта құру арқылы жеке банктердің билігіне қауіп төндірді. Алайда, банктерге салық салу туралы заң конституциялық негізде күшін жойды. Кейіннен үкімет өзінің банктерін құрды, олар Альберта қазыналық бөлімшесі (ATB Financial) ретінде жұмыс істейді. Аберхарт халықты кедейліктен шығару үшін түрлі көмек бағдарламаларын, сондай-ақ қоғамдық жұмыстар бағдарламаларын және қарызды өтеу бағдарламасын енгізді, ол кейбір қарыз жинауды және ипотекалық несиелерді тоқтата тұрды. Бұл, Томи Дугластың Саскачеван облысындағы ұқсас бағдарламасы сияқты, кейіннен 1940 жылдардың ортасында Жоғарғы сот тарапынан жойылды, бірақ ол Ұлы депрессия кезінде және одан кейін бірнеше жыл бойы адамдарға көмектесті. Альбертаның Әлеуметтік несиелік үкіметі заңнамалық жолмен депутатты сайлаушылардың бір бөлігімен қайтарып алуға мүмкіндік берді. Аберхарттың өзінің сайлаушылары, соның ішінде биліктен тыс UFA фермерлері және Аберхарттың Табиғи ресурстарды сақтау заңнамасынан қауіп көрген АҚШ мұнай компанияларында жұмыс істейтін көптеген мұнайшылар, Аберхартты қайтарып алу үшін қол жинады. Осылайша ол Канаданың биліктен шығарылу қаупіне тап болған алғашқы саясаткері болды. Аберхарттың үкіметі Аберхартты орыннан жылжытуға мәжбүрлемей, кері шақыру заңнамасын кері қайтарып алды. Өзінің евангелистік көзқарастарына сәйкес, Аберхарт майор Дугластың идеяларына әлеуметтік консерватизмнің үлкен дозасын қосты. Ең бастысы, ол алкогольді ішімдіктерді сатуға қатаң шектеулер енгізді. Шындығында, сол кезде Канадада одан да қатаң заң тек Принц Эдуард аралында болды, онда алкогольді ішімдіктерді сату 1948 жылға дейін толығымен тыйым салынған. 1960 жылдардың соңына дейін коммерциялық әуе компаниялары Альбертаның үстінен ұшқанда алкогольді ішімдіктер ұсына алмады. Аберхарт Альберта банктерін бақылауға ала алмаса да, оның үкіметі 1938 жылы Альберта қазыналық филиалдарын құру арқылы провинцияның қаржы индустриясында бекінді. Оның қызметіне Альбертада жасалған тауарларды сатып алғандарға арнайы несие беру кірді. ATB Аберхарттың мұрасы болды, ол ортодоксалды қаржы институты және мемлекеттік корпорация ретінде жұмыс істейді.

Aberhart's government did not implement much of the Social Credit policies promised in the party's election platform, because of the province's very poor financial position in the depths of the Depression. The federal government's opposition to Social Credit was a significant block to Aberhart's policy goals. The federal government has jurisdiction over Canadian currency and banks, under the British North America Act, 1867. However, there was no constitutional barrier to Alberta producing its own currency, which Aberhart's government did to a limited degree with its prosperity certificates. Aberhart did threaten the power of private banks with his government's extension of the UFA government's foreclosure moratorium and mandatory debt adjustment. But a law to tax banks was overturned on constitutional grounds. Later, the government started its own banks, which carry on as the Alberta Treasury Branch (ATB Financial). Aberhart instituted a variety of relief programs to help people out of poverty, as well as public works programs and a debt relief program that froze some debt collections and mortgage foreclosures. This, like Tommy Douglas' similar program in Saskatchewan, was later overturned in the mid 1940s by the Supreme Court, although it aided people for a number of years during and (for a short time) after the Great Depression. Alberta's Social Credit government brought in legislation under which an MLA could be recalled by a portion of their constituents. Aberhart's own constituents, including out of power UFA farmers and many oilworkers working for U. S. oil companies threatened by Aberhart's Natural Resources Conservation legislation, gathered signatures for Aberhart's own recall. He thus became the first Canadian politician to be threatened with recall from office. Aberhart's government retroactively repealed the recall legislation rather than have Aberhart forced to give up his seat. In keeping with his evangelical views, Aberhart added a heavy dose of social conservatism to Major Douglas's ideas. Most notably, he enacted very tight restrictions on the sale of alcohol. Indeed, the only stricter law in Canada at the time was in Prince Edward Island, where the sale of alcohol remained completely banned until 1948. Well into the 1960s, commercial airlines could not serve alcohol while flying over Alberta. Although Aberhart was unable to gain control of Alberta's banks, his government gained a foothold in the province's financial industry by creating the Alberta Treasury Branches in 1938. Its operations included special credit given for those who bought made in Alberta goods. ATB has become Aberhart's legacy, operating as an orthodox financial institution and Crown corporation.

Вице-губернатормен қақтығыс

1937 жылы вице-губернатор Джон Боуэн үш үкіметтік заң жобасына патшалық келісім беруден бас тартты. Екі заң жобасы провинцияның банктерін провинциялық үкімет бақылауына қоюды көздесе, ал үшіншісі – «Нақты жаңалықтар мен ақпарат туралы» заң – газеттерді провинциялық кабинет «дұрыс емес» деп таныған материалдарға үкімет тарапынан жауап беруді басып шығаруға міндеттер еді. Кейіннен Канаданың Жоғарғы соты мен Тайлық кеңесінің сот комитеті осы үш заң жобасын да конституцияға қайшы деп жариялады. Осы соңғы заңға қарсы күрестегі жетекшілігі үшін 1938 жылы Edmonton Journal газетіне Пулитцер сыйлығының арнайы марапаты мен қола тақта табысталды. Бұл АҚШ-тан тыс жерде арнайы марапат берудің тұңғыш жағдайы болды. Ал Calgary Herald, Red Deer News, Lethbridge Herald және провинцияның апталық газеттері сияқты тағы 95 газетке гравировкаланған сертификаттармен құрмет көрсетілді. 1937 жылдың соңына қарай вице-губернатормен қарым-қатынас осыншалық деңгейге жетті, Боуэн тіпті Аберхарт үкіметін таратуға бұйрық беруге дейін барды, бұл оның резервтік өкілеттіктерін ерекше жағдайда қолдану болар еді. Осыған ұқсас жағдай 1932 жылы Австралияда Жаңа Оңтүстік Уэльс премьер-министрі Джек Лэнг пен губернаторы сэр Филип Гейм арасында орын алды. Дегенмен, Боуэн әлеуметтік кредит партиясының халық арасындағы зор беделіне байланысты бұл қадамын іске асырмады. Егер ол Аберхартты қызметтен босатқанда, жаңа сайлау өтіп, онда әлеуметтік кредит партиясы дерлік жеңіске жетер еді.

Өлім және мұра

Аберхарт 1943 жылғы 23 мамырда Британдық Колумбиядағы Ванкуверде ересекті қыздарына барып тұрғанда күтпеген жерден қайтыс болды. Оның жесірі балаларына жақын болу үшін Ванкуверге көшуді ниеттенгендіктен, ол Бернабидегі Forest Lawn Memorial Park-та жерленді. Ол өмір бойы Дугластың ақша теориясынан біртіндеп алыстаған шәкірті Эрнест С. Мэннингпен алмастырылды. Әлеуметтік несие 1971 жылғы сайлауда жеңілгенге дейін үкіметте қалды – бұл Канада тарихындағы ең ұзақ қызмет еткен провинциялық үкіметтердің және Ұлттар Достастығындағы ең ұзақ қызмет еткен үкіметтердің бірі. Эдмонтон қаласындағы Альберта университетінің ауруханасындағы ұзақ мерзімді медициналық көмек орталығы Аберхарт орталығы деп, ал Калгаридегі Уильям Аберхарт орта мектебі оның құрметіне аталды. 1974 жылы Канада үкіметі оны Ұлттық тарихи маңызы бар тұлға деп таныды. Осы оқиғаны еске түсіретін тақта Калгари, Альбертадағы 1019 1st NW мекенжайындағы Крессент Хайтс орта мектебінің ішінде орналасқан.

Идеология

Эллиотт (1978) Аберхарттың әлеуметтік несие идеологиясы оның бұрынғы теологиясына қарама-қайшы екенін көрсетеді, ол теология өте сектанттық, сепаратистік, саяси белсенділіксіз, дүниеден тыс және эсхатологиялық болған. Эллиотт Маннның (1955) және Ирвингтің (1959) Аберхарттың теологиясы мен саяси бағдарламасы арасында байланыс бар деген пікірлеріне қарсы шығады. Эллиотт Аберхартқа саяси қолдау көрсеткендердің көпшілігі Манн мен Ирвинг айтқандай сектанттық топтар емес, белгілі шіркеулердің мүшелері және дінге аз қызығушылық танытқан адамдар болғанын хабарлайды. 1978 жылы «Canadian Historical Review» журналында жарияланған мақаласында Дэвид Р. Эллиотт Аберхарттың теологиялық және саяси көзқарастарын қарастырды. Эллиотт пен Айрис Миллер 1987 жылы «Библиялық Билл: Уильям Аберхарттың өмірбаяны» атты кітап жариялады. 2004 жылы шыққан «Alberta Premiers of the Twentieth Century» атты жинақ кітабында Аберхартқа арналған жеке тарау бар. 2020 жылғы маусымда «Alberta Views» журналында жарияланған мақала Альбертаның премьер-министрі Джейсон Кенниді Аберхартпен салыстырды. Брюс Аллен Поу 1983 жылы Аберхарттың 1935 жылы билікке келген кезіндегі оқиғаларға негізделген «Аберхарт жазы» атты роман жариялады. Роман 1999 жылы Конни Массингтің қойылымдық пьесасы ретінде бейімделді.