Кіріспе

Франко-герман соғысында немістерге қарсы партизандық соғыс жүргізген француз еріктілері, Франко-пруссия соғысындағы әскери бөлімдер.

Франц тирерлер (fʁɑ̃. ti.ʁœʁ, француз тілінде "еркін атқыштар") – Францияның Франко-пруссия соғысының (1870–71) басында құрылған жабдықтамасыз әскери құралымдар. Бұл термин екінші дүниежүзілік соғыс кезінде нацистік Германияға қарсы күресу үшін құрылған екі ірі француз қарсылық қозғалысын атау үшін қайта қолданылды. Кейде бұл термин соғыс заңдарын бұзатын партизандық күштерге қатысты да қолданылады.

Өмірбаян

Француз революциясы соғыстары кезінде франк-тир – тұрақты армиядан бөлек ұйымдастырылған жеңіл жаяу әскер корпусының мүшесі болған. Испан тіліндегі francotirador, португал тіліндегі franco atirador және итальян тіліндегі franco tiratore сөздері, «нұсқаушы атушы» немесе «снайпер» деген мағынаны білдіреді және франк-тир сөзінен туындаған.

Франко-прусиялық соғыс

Францтық тиюрилер – 1867 жылғы Люксембург дағдарысы кезінде Францияның шығысында құрылған мылтық ату клубтарының немесе ресми емес әскери қоғамдардың пайда болуының нәтижесі болды. Олардың мүшелері негізінен мылтықпен оқ ату тәжірибесімен айналысты. Соғыс жағдайында олар ортақ әскер немесе жеңіл әскер ретінде қызмет етуі күтілді. Олар біртекті киім кимеді, бірақ қолда бар ең жақсы мылтықтармен қаруланды және өздерінің офицерлерін сайлады. Немістер тұтқынға алынған франц тиюрилерді ереуілші, қарулы емес жанжалға қатысушылар ретінде атып тастады, бұл іс жүзінде партизандар немесе көтерілісшілер деп аталатын нәрсе болды. Неміс әскерлері мен баспасөз франц тиюрилерді кісі өлтірушілер және қарақшылар деп жамандады; көтерілісшілер Франциядағы неміс әскерлерінің ең осал жерлерін анықтағандай болды. Немістер франц тиюрилердің жасаған шабуылдарына жақын маңдағы ауылдар мен қалаларға қатысты қатал жазалау шараларымен жауап берді, онда бейбіт тұрғындар өлтірілді. Франц тиюрилердің белсенділігі жоғары аймақтарда бүкіл полктер мен дивизиялар жиі "бас реттеу іс-шараларына" қатысты; бұл оккупациялық неміс әскерлері мен француз азаматтары арасында ұзаққа созылған антагонизм мен жеккөрушілікке әкеп соқты.

Бірінші дүниежүзілік соғыс

Француз партизандарының шабуылдары және Франко-Прус соғысы кезіндегі асимметриялық соғыс тәжірибесі неміс генерал-штабына терең әсер етті. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде олар басып алған аумақтарды ерекше қаталдықпен және қатыгездікпен басқарды. Француз және бельгиялық қауымдастықтарындағы мергендер туралы хабарларға жауап ретінде тұтқындар үнемі атқыланды. Неміс оккупациялық күштері спонтанды азаматтық қарсылықтан қатты қорқып, осы тұтқындаулар мен өлім жазаларына себеп болды, олардың кейбіреулері алдын ала немесе, кем дегенде, нақты қарсылық көрсетілгенге дейін жасалды. Неміс басқыншылары бельгиялық "франк тирерлерге" жатқызған шабуылдардың көпшілігі шын мәнінде бельгия армиясының мергендері тарапынан жасалған. Соғыстан кейін Германияның бас әскери стратегияшысы және соғыстың соңында Батыс майданындағы бас қолбасшысы генерал Эрих Людендорф 1919 жылы жарық көрген "Менің соғыс естеліктерім, 1914–1918" атты екі томдық мемуарларында неміс мінез-құлқын қорғауға тырысты. Ол осы жылы Лондонда "Hutchinson" баспасынан "My War Memories, 1914–1918" деген атпен, ал Нью-Йоркте "Harper" баспасынан "Ludendorff's Own Story, August 1914 – November 1918" деген атпен жарық көрді. 1919 жылғы 13 қыркүйекте жарық көрген "Illustrated London News" журналындағы мақаласында жазушы Г.К. Честертон Людендорфтың кітабына жауап ретінде былай деді:

Пруссиялықтардың осындай нәрселерде негізсіздігі таң қалдырады. Людендорф, әрине, өзінің кәсібінде ақымақ бола алмайды, өйткені оның әскери шаралары көбінесе өте тиімді болды. Бірақ ол шараларын іске асырғанда ақымақ болмай, оларды ақтағанда ең қорқынышты және өкінішті ақымаққа айналады. Шындығында, ол одан да нашар мысал таңдай алмаған болар еді. "Франк тирер" – ешқандай сарбаздың жек көретін соғысшы емес. Ол әскерлік рухтағы адамның ашу-ызасын тудыратын тип емес. Ол опасыз, варвар немесе қорқынышты жау емес. Керісінше, "франк тирер" – әдетте кез келген жомарт сарбаздың өкінуі мүмкін, құрметті әскери тұтқынға бола өкінгендей адам. "Франк тирер" дегеніміз не? "Франк тирер" – шетелдік басқыншыларға қарсы өз шаруашылығын немесе отбасын қорғауға тырысатын, бірақ 1870 жылы Пруссия тізімдеген белгілі бір нышандар мен киімдерге ие емес еркін адам. Басқаша айтқанда, "франк тирер" – сіз немесе мен немесе шабуылға ұшырағанда, кездейсоқ түрде қару немесе тапанша ұстап, ерекше шапка немесе шалбарды ұстап алмаған кез келген салауатты адам. Бұл моральдық емес, Потсдам милитаризмі жасаған қатаң және жаңа ресми айырмашылық.

Екінші дүниежүзілік соғыс

Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Францияны неміс басқарған кезде Франц Тирр деген атауды екі ірі қарсылық тобы қабылдады. Бірінші болып 1940 жылы Лионда құрылған Franc Tireur тобы құрылды. Екіншісі – Франция Коммунистік партиясының (ФКП) әскери бөлімі ретінде құрылған Франц Тирлер мен Партизандар (ФТП, Партизандық тәртіпсіз атқыштар). Олар 1941 жылы Германияның Кеңес Одағына басып кіргенінен кейін ғана қарсылық күресінде белсенділік танытты. Коммунистердің жеке тұлғалары Германияның Францияны басып алуына қарсылық көрсеткенмен, ресми коммунистік ұстаным қарсылық білдірмеу болды, өйткені Кеңес Одағы Германиямен агрессиясыз келісімде болды. 1941 жылы 22 маусымда Германияның Кеңес Одағына басып кіргенінен кейін бұл ұстаным өзгерді. ФКП бастапқыда өз тобының атауын Organisation Spéciale (OS) деп атады; оның бірқатар басшылары Испаниядағы Азамат соғысы кезінде Халықаралық бригадаларда қызмет етті (әсіресе, «полковник» Анри Рол Тангуй). Бірқатар кішігірім қарсылық топтары Франц Тирлер мен Партизандар (ФТП) журналының бұрынғы редакторы Пьер Виллонның басшылығымен бірікті. Олардың жұмысы төрт түрлі болды: шығыс майданға адам мен материал тасымалдайтын теміржолдарды жою, немістерге жұмыс істейтін зауыттарды бұзу, сатқындар мен әріптестерді жазалау және оккупациялық сарбаздарды өлтіру. «Мишель Бернштейн есімді кітапханашы жалған құжаттар жасаудың шебері болды». Ал «Франция Блох, екі ғылым дәрежесімен жас химик, ол яһуди ретінде Францияның Ұлттық табиғи тарих мұражайындағы жұмысын жоғалтты, жарылғыш заттар жасау жұмысы берілді». Блохты француз полициясы тұтқындап, Гамбургте гильотинамен шауып өлтірді. ФТП Францияда тұңғыш рет неміс азаматы өлтірілген қарсылық тобы болды. 1944 жылдың ақпан айында ФТП Францияның ішкі күштерімен бірігуге келісті. ФТП-нің шетелдік жұмысшылар бөлімі, FTP MOI (Francs Tireurs et Partisans—Main d'Œuvre Immigrée), Манушян тобы тұтқындалғаннан кейін, оның мүшелері өлім жазасына кесілгеннен кейін және оның он мүшесі атақты Affiche Rouge шетелдік қылмыскерлер ретінде жарнамаланғаннан кейін ерекше танымал болды. Манушян тобы Париждің қалалық аймағында жұмыс істеді, бірақ басқа FTP MOI топтары Лионда және Францияның оңтүстігінде жұмыс істеді, онда олар қарулы қарсылық көрсетті. Оның бүкіл елдегі иммигрант мүшелерінің көбі Париждегі мәдени орталарға Францияға барған еврей суретшілер, жазушылар және зиялы адамдар болды. Басқалары өз еліндегі нацистік қуғын-сүргіннен қашып, Францияға паналаған. Пьер Голдман мен Жан Жак Голдманның әкесі Альтер Може Голдман, сондай-ақ соғыстан кейін халықаралық танылуға қол жеткізген венгр фотографы Эрвин Мартон FTP MOI-нің мүшелері болды. PETA (Индонезия: Pembela Tanah Air – Отан қорғаушылар) және Heiho жауынгерлері жапондықтар басып алған Голландиялық Шығыс Үндістанда одақтастардың франк-тирлер санайтындығын көрсетті.

Тұтқынның мәртебесі

Екі дүниежүзілік соғысқа дейін "франк-тирер" термині кейде қарулы күресушіні білдіретін, ол тұтқындалған жағдайда әскери тұтқын мәртебесіне міндетті түрде ие болмайтын. 1899 жылғы Гаага конференциясындағы келіспеушіліктер Мартенс ережесін тудырды. Мартенс ережесі, тұтқындалғанда жазалауға жатқан заңсыз күресушілер деп есептейтін үлкен державалар мен оларды заңды күресушілер деп санауды талап еткен кіші мемлекеттер арасындағы келісім ретінде қабылданды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін, Нюрнберг процесінің жетіншісі – Қарсыласушылар ісінде, трибунал партизандар мәселесі бойынша сол кездегі қолданыстағы соғыс заңдарына сәйкес, Оңтүстік-Шығыс Еуропадағы партизандық күресушілер Гаага конвенциясының 1-бабы бойынша заңды соғыс жүргізушілер деп таныла алмайды деген шешімге келді. Вильгельм Листке қатысты трибунал мынаны мәлімдеді:

<blockquote>Біз осындай партизандарды тұтқындалғанда өлім жазасына кесілуі мүмкін "франк-тирерлер" деп есептейміз. Осыған байланысты, сотталушы Листтің тұтқындалған партизандарды аттыруы үшін қылмыстық жауапкершілікке тартуға негіз жоқ.</blockquote>

Басқа қолданыстар

Le Franc Tireur – Лион қаласындағы сол атпен аталған топ шығарған француз Төңкеріс газетінің аты.