Кіріспе
Фармацевтикалық препарат. Фенацетин (ацетофенетидин, N (4-этоксифенил)ацетамид), АҚШ-тың Тамақ және дәрі-дәрмек басқармасы тарапынан 1983 жылы қолданыстан алынған.
Phenacetin (acetophenetidin, N (4 ethoxyphenyl)acetamide and by the U. S. Food and Drug Administration in 1983).
Тарих
Фенацетин 1887 жылы Германияның Эльберфельд қаласында неміс компаниясы Bayer ұсынған. Ол негізінен ауырсық басушы дәрі ретінде қолданылды; ол нарыққа шыққан алғашқы синтезделген қызба түсіргіштердің бірі болды. Тарихи деректерде ол қабынуға қарсы қасиеттері жоқ, алғашқы опиоид емес ауырсық басушы дәрілердің бірі ретінде де белгілі. Парацетамол (ацетаминофен) бұрын өндірілгенімен, Жозеф фон Мерингтің 1893 жылғы бағалауынан кейін тарихи жағдай салдарынан ұмытылып қалды. Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін Ұлыбритания Германиядан фенацетин импорттаған.
Белгілі әсер ету механизмі
Фенацетиннің анальгетикалық әсері оның омыртқа миының сезімдік жолдарына тигізетін әсерінен туындайды. Сонымен қатар, фенацетин жүрекке басушылық әсер етеді, онда ол теріс инотроп ретінде әрекет етеді. Ол дене температурасын төмендетуге арналған дәрі, миға әсер етіп, температуралық белігін төмендетеді. Сондай-ақ, ревматоидты артриттің (субакут түрі) және қабырғааралық невралгияны емдеу үшін де қолданылады. In vivo жағдайында екі реакцияның бірі жүреді. Көбінесе фенацетин эфирі ыдырайды, нәтижесінде клиникалық маңызы бар анальгетик – парацетамол (ацетаминофен) пайда болады. Аз жағдайда ацетил тобы аминнен алынып тасталады, бұл канцерогенді p-фенетидинді құрайды. Дегенмен, мұндай реакция өте сирек кездеседі, себебі бұл препарат 100 жылға жуық уақыт бойы нарықта болды, ал статистикалық байланыс орнатылғанға дейін, Канада, одан кейін АҚШ оны нарықтан шығарды.
of the time the acetyl group is removed from the amine, producing carcinogenic p phenetidine. This reaction is quite rare, however, as evidenced by the fact that the drug was on the market for almost 100 years before a statistical link was established, when Canada, followed by the United States, withdrew it from the market.
Дайындық
Алғашқы синтез 1878 жылы Хармон Нортроп Морз баяндаған. Морздың сілтеме берілген мақаласында 4-аминофенол мен сірке қышқылынан парацетамол синтезі сипатталған. Фенацетин Уильямсон эфир синтезінің мысалы ретінде синтезделуі мүмкін: этил йодиді, парацетамол және сусыз калий карбонатын 2-бутанонда қыздырғанда шикі өнім алынады, ол судан қайта кристалданады.
Медициналық
Фенацетин жиырмасыншы ғасырдың үшінші ширегіне дейін, көбінесе А. П. С. немесе "аспирин, фенацетин және кофеин" қоспасы түрінде, қызба мен ауырсынды емдеу үшін кеңінен қолданылды. Алғашқы формуласы (1919) – Австралиядағы Винсенттің АПК-сы. 1983 жылғы қарашада АҚШ-тың Азық-түлік және дәрі-дәрмек басқармасы фенацетиннің канцерогендік және бүйректерге зиян келтіретін қасиеттеріне байланысты оны қамтитын дәрілерді нарықтан алуға бұйрық берді. Үндістанда да тыйым салынды. Осының салдарынан, бұрын фенацетин негізінде дайындалған кейбір танымал препараттар сатыла берді, бірақ фенацетин қауіпсіз баламалармен ауыстырылды. Фенацетиннің танымал бренді – Roche компаниясының Saridon препараты, ол 1983 жылы пропифеназон, парацетамол және кофеин қосылған жаңа формуламен қайта жасалды. Coricidin препаратының формуласы да фенацетинсіз жаңартылды. Парацетамол – фенацетиннің анальгетикалық және қызбатүсіргіш әсерлерімен ұқсас метаболиті, бірақ жаңа формула фенацетиннің канцерогендік қасиеттерін көрсетпеді.
Басқа
Фенацетин Ұлыбритания мен Канадада кокаинды араластыру үшін, ұқсас физикалық қасиеттері болғандықтан, кескіш зат ретінде қолданылған. Онда оған "магия" деген есім берілген. Төмен құнына байланысты, фенацетин кристалдардың физикалық және жарық сыну қасиеттерін зерттеуге пайдаланылады. Бұл типтегі зерттеулер үшін ол өте ыңғайлы зат. Канадада фенацетин зертханалық реагент ретінде, ал кейбір шаш бояу құрамында (сутек пероксидін тұрақтандыру үшін) қолданылады. Ол рецепт бойынша берілетін дәрі саналады, бірақ қазіргі уақытта нарықта фенацетин бар дәрілер жоқ.
Қауіпсіздік
Фенацетин және фенацетин құрамындағы препараттар жануарлар моделінде канцерогенездің жанама және кейінгі әсерлеріне ие екені көрсетілген. Адамдарда көптеген жағдайларда фенацетин құрамындағы препараттар уротелиялық неоплазмаларға, әсіресе бүйрек тостағаншасының уротелиялық карциномына қатыстылығы анықталды. Фенацетин Халықаралық қатерлі ісіктерді зерттеу агенттігі (IARC) тарапынан адам үшін канцерогенді деп жіктеледі. Бұған қоса, глюкоза-6-фосфат дегидрогеназа жетіспеушілігі бар адамдар бұл препаратты қабылдағанда қан клеткаларының жедел гемолизі, яғни ыдырауы болуы мүмкін. Фенацетинге IgM антиденелеріне реакция дамыған пациенттерде қандағы эритроциттерге байланысатын иммундық кешендер пайда болып, жедел гемолиз мүмкін. Бұл кешендер комплемент жүйесін белсендіргенде эритроциттер лизис болады. Фенацетиннің созылмалы қолданылуы бүйрек папиллярлық некрозымен сипатталатын анальгетикалық нефропатияға алып келеді. Бұл бүйректегі бүйрек папиллярларының толық немесе жартылай жойылған жағдайы. Бұл әсерлерге, кем дегенде, p-фенетидин метаболиті жауапты деп саналады. Бұл препаратты қолданумен байланысты болуы мүмкін қайғылы оқиғаның бірі – авиацияның пионері Говард Хьюздің қазасы. Ол созылмалы ауырсынуды емдеу үшін фенацетинді кеңінен қолданған, ал оның мәйітін қарағанда бүйрек жетіспеушілігінің себебі фенацетин болуы мүмкін деген болжам айтылды.
Танымал мәдениетте
1974 жылы «Йоркшир Телевидениесі» телесериалының «Әділет» атты «Қамқорлық міндеті» эпизодында бес жыл бойы А. П. С. ішіп, фенацетинге уланып қайтыс болған әйелдің сот ісі көрсетілді. Бұл эпизод фенацетиннің бүйрек папиллярлық некрозын тудыратынын түсіндірді. «Зен және мотоциклді жөндеу өнері» кітабының 4-тарауында «бас ауруына APC» мотоциклмен саяхатқа алуға болатын құнды заттардың тізіміне енгізілген.