Кіріспе

Беларусьдің ұлттық нышаны

Беларусьдің ұлттық нышаны ұлттық тудың түстеріндегі лентадан, Беларусьтің силуэтінен, бидай бастарынан және қызыл жұлдыздан тұрады. Оны кейде Беларусьтің елтаңбасы деп те атайды, бірақ геральдикалық тұрғыдан алғанда бұл дұрыс емес, себебі нышан дәстүрлі геральдика ережелерін сақтамайды. Бұл нышан 1950 жылы Иван Дубасов жасаған Белоруссия КСР-інің нышанына сілтеме жасайды, ең үлкен өзгеріс – коммунистік балға мен орақ Беларусьтің силуэтімен алмастырылды. Белорусь тіліндегі атауы – Dziaržaŭny hierb Respubliki Biełaruś (Дзяржаўны герб Рэспублікі Беларусь), ал орыс тіліндегі атауы – Gosudarstvennyĭ gerb Respubliki Belarusʹ (Государственный герб Республики Беларусь). 1991 және 1995 жылдар аралығында Беларусь өзінің ұлттық нышаны ретінде Пагоня деп аталатын елтаңбаны пайдаланды. Пагоня бастапқыда Беларусьтің тарихи құрамында болған Литва Ұлы Герцогдігінің символы болды.

Дизайн

Елтаңбаның ортасында Беларусьтің қызғылт сары контуры, алтын түсті күн сәулелерінің үстіне орналасқан. Күннің жартысын жер шары жауып тұр, құрлық (Еуразияның бір бөлігі) қызыл, ал сулары көк түсті. Елтаңбаның сол және оң жағында гүлдермен кесілген бидай сабақтары бейнеленген. Сол жақ бидай сабақтарында үш жапырақты қонжыр, ал оң жақта зығыр гүлдері бар. Бидай сабақтарының айналасына Беларусь туының түстеріндегі – қызыл және жасыл лента оралған; лента елтаңбаның төменгі бөлігінде түйіседі, онда «Беларусь Республикасы» (Рэспубліка Беларусь) деген жазу алтын түспен белорус тілінде жазылған. Елтаңбаның жоғарғы бөлігінде бес қырлы қызыл жұлдыз орналасқан.

Символизм

Мемлекеттік эмблеманы құрайтын элементтер ешқандай "ресми" символикамен байланысты емес. Қазіргі белорусь эмблемасының негізі Белоруссия КСР-інің эмблемасының дизайны болды; екеуінің арасындағы басты айырмашылық – Белоруссия КСР-інің эмблемасында коммунизмге қатысты көбірек сілтемелер бар, мысалы, балға мен ойық, сондай-ақ коммунистік ұрандар жазылған қызыл лента, бұл қазіргі эмблемада жоқ және тиісінше Беларусьтің контуры мен туымен алмастырылған; алайда, ол коммунистік қызыл жұлдызды, лентаны (ұрандарсыз болғанымен), жер шарын және бидай шоғындарын сақтап қалды, олар кеңестік эмблемаларға тән және оның сипаты әлі де кеңестік.

Заңнама

Беларусь елтаңбасының дизайны мен қолданылуын реттейтін қолданыстағы заң 2004 жылдың 5 шілдесінде қабылданды. №301 Заңның 3-тарауының 9-бабы беларусь қаруының ресми суретін сипаттаудан басталады және оның дұрыс дизайнын реттейді. Ресми түрде, қару-жарақ толық түсте, монохромды немесе екі түсте бейнеленуі мүмкін. 10-бапта мемлекеттік елтаңба Беларусь басшысының резиденциялары, Ұлттық жиналыстың палатасы және ұлттық және аймақтық деңгейдегі үкіметтік кеңселер сияқты белгіленген орындарда үздіксіз көрсетілуі тиіс делінген. Елтаңбаны үкімет шығарған құжаттарда, соның ішінде ақша, паспорттар және ресми хаттарда қолдануға болады. Заң елтаңбаны басқа жағдайларда қолдануды да шектейді, мысалы, қалалар, кенттер немесе облыстар ұлттық елтаңбаны толық немесе ішінара пайдаланатын елтаңба немесе эмблеманы қабылдамауы мүмкін. Сонымен қатар, Мемлекеттік рәміздер туралы заңда тізілмеген ұйымдар елтаңбаны тек рұқсат алу арқылы ғана пайдалана алады. Елтаңбаны шетел азаматтары мен Беларусь азаматтары екеуі де қолдана алады, егер символға құрметпен қараса, бірақ азаматтар мемлекеттік елтаңбаны хат қағаздарында немесе визиткаларда қолдана алмайды, егер олар үкімет өкілдері болмаса.

Шығу тегі

Кейбір белорус тарихшылары Пагоняны Белоруссияның ең алғашқы тұрғындарының мәдени контекстімен, діни және мифологиялық сенімдерімен байланыстырады. Жылқыға табыну славян және балтық халықтарының арасында кеңінен таралған. Белорус халық әңгімелерінде Ярило – көктемнің қайта жаңғыруы мен топырақтың құнарлылығының ежелгі пұттандырылған құдайы – ерекше орын алады. Ол ақ атта белгілі, жас және әдемі жігіт ретінде сипатталған. Перкунас ерте заманнан-ақ атқа отырған адам ретінде көзге елестетілген, ал археологиялық жағдайлар литвалықтардың 10-11 ғасырларда атқа отырған адамдардың бейнесі бар талисманға ие болғанын көрсетеді. Сонымен қатар, литвалықтар бұрынғы кездегі діни рәсімдерде құрбандыққа шалынған аттарымен бірге жерленген, ал одан бұрын бұл аттар марқұмдарды жерлеу орындарына жеткізген болуы мүмкін. Әулие Георгий дәстүрлі түрде атқа отырған күйінде бейнеленген. Ол Византия христиандығының ең танымал қасиетті кісілерінің бірі болды, ол 10 ғасырдан бастап Белоруссияға тарады. Батыс Белоруссия соғыс аралық Польшаның құрамына кіргеннен кейін Пагоня оның аумағында құрылған бірнеше провинциялардың символы ретінде пайдаланылды, атап айтқанда Полесье воеводствосы, Вильно воеводствосы және Новогрудек воеводствосы. Оны Батыс Белоруссияның саяси және мәдени ұйымдары, мысалы, Белорус мектептері қоғамы және басқалары қолданды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде немісшіл коллаборационист Белорус Орталық Кеңесі Пагоняны өзінің символы ретінде пайдаланды. Соғыстан кейін Пагоняны Ұлыбританиядағы белорустар қауымдастығы, Белоруссиялық-Канадалық Альянсы және «Biełarus» газеті сияқты белорус диаспорасының ұйымдары қолданды. Торонто мен Нью-Йоркте орналасқан баспа үйі «Пагоня» деп аталды және белорус кітаптарын шығарды. 1949 жылы Белоруссия Демократиялық Республикасының Радасы Пагоня орденін Белоруссияның ең жоғары мемлекеттік наградасы ретінде тағайындады. 2022 жылдан бастап БНР Радасы Пагоня орденінің медалін табыстайды. Пагоня ағылшыл тіліне аударылған белорус поэзиясының алғашқы антологиясының мұқабасында бейнеленген – «Су сияқты, от сияқты» (Лондон, 1971). Кеңес Одағының құрамындағы Белоруссия Кеңес Социалистік Республикасында Пагоняны жариялауға тыйым салынды, бұл басқа кеңес емес республикалардағы ұлттық символдарға да қатысты.

Беларусь Республикасындағы мемлекеттік рәміз ретінде

1980 жылдардың аяғында белоруссиялық демократияны жақтаушы ұйымдар Белоруссия Халықтық Фронтының бірігіп, Белоруссия Демократиялық Республикасының, соның ішінде Пахонияның символдарынан бастап демократия мен Белоруссияның тәуелсіздігін талап етті. 1991 жылы Беларусь КСРО-дан тәуелсіздігін жариялағаннан кейін Пахония Беларусь Республикасының елтаңбасына айналды. Елтаңбаның ресми нұсқасын Белоруссия Халықтық Фронтының белсенді мүшесі, суретші Джаухиен Кулик жасады.

1995 жылғы референдум

Пахонияның мемлекеттік елтаңба ретіндегі ресми мәртебесі 1995 жылдың маусымында Александр Лукашенко басшылығымен өткізілген, даулы референдум нәтижесінде жойылды. Демократиялық оппозиция референдумның заңдылығына және оның нәтижелерінің дұрыстығына күдікпен қарады. Пахонияны қолдаушылар референдум алдындағы үгіт-насихат материалдарында Пахония мен бұрынғы ақ-қызыл-ақ тудың Екінші дүниежүзілік соғыс кезіндегі коллаборационистер қолданған тулармен салыстырылғанын айыптайды. Бұл салыстыру ақ, қызыл, ақ ту мен Пахонияның нацистік Германиямен ынтымақтастық жасаған Белорус Орталық Радасының таңбалары мен рәміздерінде пайдаланылуымен байланысты болды. Александр Лукашенко кеңестік үлгідегі рәміздерді таңдауды, әсіресе Ұлы Отан соғысының ардагерлері үшін жеңіс деп бағалады, былай деді: "Біз сіздер үшін соғысқан елдің туын қайтарып бердік. Біз сіздерге естелік пен адамдық мақтаныш сезімін қайтардық".

Қазіргі қолданысы

1990 жылдардың ортасынан бері Пахония президент Лукашенкоға қарсы оппозиция тарапынан ақ-қызыл-ақ тумен бірге кеңінен қолданылып келеді. Пахонияны немесе ақ-қызыл-ақ туды көпшілік алдында көрсеткені үшін адамдар қамауға алынып, басқа да саяси қуғын-сүргінге ұшырады. 1990 жылдан бері Пахония бірнеше белорус саяси және мәдени ұйымдарының символдарының бір бөлігі болып табылады, мысалы: Бүкіләлемдік белорустар қауымдастығы, Белоруссиядағы поляктар одағы, Францишак Скарина атындағы белорус тілі қоғамы. Белоруссия диаспорасының көптеген ұйымдары 1940 жылдан бері Пахонияны өздерінің символы ретінде немесе оның құрамында қолданып келеді. 2018 жылы Беларусь Демократиялық Республикасының Кеңесі (Радасы) БДР-дың 100 жылдығына арналған медальмен марапаттады, онда 1918 жылғы үлгідегі Пахония бейнеленген. 2020 жылы өткен даулы президент сайлауынан кейін туған жаппай наразылықтар кезінде Беларусьте Пахонияның танымалдылығы қайта өсті. Пахония, 1991-1995 жылдары Беларусьтің гербі ретінде, ақ-қызыл-ақ тумен бірге Беларусьтегі демократияны қолдайтын наразылықтарда және халықаралық ынтымақтастық шараларында белсенді түрде қолданылды. Гербтің шабыт бергенімен, сол аттас патриоттық әнұран – Пахония, Александр Лукашенконың режиміне қарсы наразылықтардың бірі болды. Пахонияны қуғынға ұшыраған наразылықтардың жетекшісі Светлана Тихановская да қолданады. Беларусь Демократиялық Республикасы Кеңесінің (Радасының) Ақпарат хатшысы Алесь Чайчичтің сөзіне сүйенсек, ағылшын тіліндегі «Википедиядағы» Пахония туралы мақала литвалық ұлтшылдар тарапынан жойылған, олар оны Литваның гербіне қайта бағыттаған. Бірақ сол жылы хатшының мәлімдемесінен кейін, эмиграциядағы үкіметтің ресми «Twitter» аккаунтында герб «белорустар мен литвалықтар арасындағы ғасырлар бойғы достықтың символы» деп жазылған.

Беларусь КСР-нің елтаңбасы

1920 жылдан бастап 1991 жылы Кеңес Одағы құлағанға дейін Белоруссия КСР елтаңбаның орнына эмблеманы қолданды. Кеңес Белоруссиясы алғаш рет 1919 жылы қабылдаған эмблема Ресей және Украина республикаларының қазіргі таңбаларына ұқсас. Эмблеманың орталық бөлігі – қызыл қалқан, оның төменгі жағында алтын түстес күн шығады. Күннің үстінде алтын балға мен орақ, жұмысшылар мен шаруалардың бірлігін бейнелейді. Балға мен орақ үстінде республика атауын көрсететін Б.С.С.Р әріптері қара түспен жазылған. БССР (БССР) – республиканың толық атауының аббревиатурасы; "Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка", Белоруссия Кеңес Социалистік Республикасы. Қалқанның төменгі бөлігінде бидай бастары орналасқан. Оның үстінде "Әлемнің жұмысшылары, бірігіңдер!" деген Совет Одағының мемлекеттік ұраны қара түспен жазылған қызыл лента бар. Мәтін белорус тілінде жазылған. 1937 жылы бұл эмблема жаңа эмблемамен ауыстырылды, онда қалқан алынып, қосымша мәтін енгізілді. Эмблеманың оң жағында емен жапырақтары, сол жағында бидай бастары мен үстіне орналасқан клейверлер бейнеленген. Эмблеманың ортасында Күн Жердің силуетінің артынан шығып тұр. Күннің үстінде балға, орақ және қызыл жұлдыз орналасқан. Бидай бастары мен емен жапырақтарының айналасында "Әлемнің жұмысшылары, бірігіңдер!" фразасы жазылған қызыл лента бар, ол (солдан оңға қарай) белорус, идиш, поляк және орыс тілдерінде жазылған. Оның төменгі жағында республика атауын көрсететін Б.С.С.Р әріптері көрсетілген. Он жыл бұрын, 1927 жылы, қарудың түрі бірдей болды, тек төменгі лентадағы мәтін ғана өзгеше болды. БССР әріптерінің орнына "С.С.Р.Б" әріптері жазылды, ол Белоруссияның Кеңес Социалистік Республикасы дегенді білдірді. Бұл эмблема 1950 жылы жаңа эмблемамен ауыстырылды. Бұл символдың басты ерекшелігі – қиылысқан балға мен орақ, жұмысшылар мен шаруалардың бірлігін бейнелейтін жалпыға ортақ коммунистік символ. Бұл символдың астында Жер шарының артынан шығып тұрған Күн бейнеленген. Инсигния бидай бастарымен шеңберленген, әр басы гүлдермен аяқталады; сол жақта – клейвер, оң жақта – зығыр. Бидай бастарына коммунистік қозғалыстың қызыл туын еске түсіретін қызыл лента оралған. Эмблеманың төменгі жағында БССР әріптері көрсетілген. Лентада "Әлемнің жұмысшылары, бірігіңдер!" фразасы жазылған. Сол жағында белорус тілінде, оң жағында орыс тілінде жазылған. Коммунизмнің қызыл жұлдызы балға мен орақтан жоғары орналасқан. 1950 жылғы нұсқасын КСРО халық суретшісі Иван Дубасов жасаған.

Ұлттық эмблемаға өзгерістер енгізу

2020 жылдың ақпан айында Беларусь парламенті елдің таңбасын жаңартты, онда әлем Беларуське ортасталған және Ресейден гөрі Еуропаның көбірек бөлігі көрсетілген, сондай-ақ елдің контурының түсі жасылдан алтынға өзгертілді.