Кіріспе

Salmonella enterica (бұрын Salmonella choleraesuis) – таяқша тәрізді, қамшылы, факультативті анаэробты, грам-теріс бактерия және Salmonella туысының бір түрі. Ол алты түршеге бөлінеді: arizonae (IIIa), diarizonae (IIIb), houtenae (IV), salamae (II), indica (VI) және enterica (I). Оның көптеген сероварлары адамға қауіпті патогендер болып табылады; олардың көпшілігі (нақтырақ айтқанда) Salmonella enterica subsp. enterica сероварлары болып табылады.

Патогенез

Секреттелген ақуыздар S. enterica қоздырған жұқпалы аурулардың патогенезі үшін маңызды рөл атқарады. Сальмонеллада едәуір көптеген фимбриалдық және фимбриалдық емес адгезиндер кездеседі, олар биоқабықшаның қалыптасуына және жануарлар жасушаларымен тікелей байланысқа түсуіне көмектеседі. Секреттелген ақуыздар жануарлар жасушаларына енуге және жасуша ішінде көбеюге де қатысады, бұл Сальмонелла патогенезінің ерекше белгілері болып табылады.

ДНҚ-ны қалпына келтіру қабілеті

S. enterica-ның натрий дезоксихолат сияқты өт тұздарына ұшырауы SOS ДНК зақымдану жауабын қоздырады, бұл осы организмде өт тұздары ДНК зақымдануына себеп болатынын көрсетеді. Өт тұздарының әсерінен GC-дан AT-ға өту мутацияларының саны артады, сондай-ақ OxyR және SoxRS регулондарының гендерінің белсенділігі күшейеді, бұл өт тұздары ДНК-ның тотығу зақымдануын тудыратынын нақтылай түседі. AsdA (dnaA антисенс РНК) – S. enterica Typhi сероварында сипатталған dnaA цис-кодталған антисенс РНК. Ол терең секвенирлеу арқылы анықталды және оның транскрипциясы Northern blot және RACE талдауымен расталды. AsdA шамамен 540 нуклеотидтен тұрады және ДНК репликациясын бастауға және одан кейін жасушалық бөлінуге орталық рөл атқаратын DnaA белгілейтін тізбектің толықтырушы жіпін құрайды. Қоректік ортасы мол жағдайда, ол стационарлық өсу фазасына жеткеннен кейін ғана жоғары деңгейде экспрессияланады, бірақ темір тапшылығы немесе осмостық стресс кезінде экспоненциалды өсу кезеңінде де экспрессияланады. AsdA-ның жоғары экспрессиясы dnaA мРНК-ны тұрақтандырады, оның деңгейін арттырады және осылайша трансляция жылдамдығын жоғарылатады. Бұл AsdA ДНК репликациясын реттеуші екенін көрсетеді.

Номенклатура

S. enterica-ның алты тұқымдасы бар, әрбір тұқымдастың антигендік қасиеттерімен ерекшеленетін сероварлары бар. S. enterica-да 2500-нен астам серовар бар. Salmonella bongori бұрын S. enterica тұқымдасының бір түрі саналған, бірақ қазір ол Salmonella тұқымдасының тағы бір түрі болып табылады. Адамға патогенді Salmonella сероварларының көпшілігі enterica тұқымдасына жатады. Осы серотоптарға S. Typhi, S. Enteritidis, S. Paratyphi, S. Typhimurium және S. Choleraesuis жатады. Сероварларды бұрынғы сөйлемде жазылғандай (тұқымнан кейін үлкен әріппен, курсив емес) немесе былай белгілеуге болады: "S. enterica subsp. enterica, Typhi серовары". Аризона штатының атымен аталған S. e. subsp. arizonae көбінесе суыққан жануарларда (әсіресе жыландарда) кездеседі, бірақ түйеқұс, қой және адамдарға да жұғуы мүмкін. Ол АҚШ-тың оңтүстік-батыс аймағында кең таралған. Ұқсас S. e. subsp. diarizonae да жыландарға және кейде адамдарға жұғады.

Эпидемиология

Сальмонеллездің көп бөлігі S. enterica жұқтырған тамақтан туындайды, ол көбінесе мал мен құстарды қамтиды, бірақ үй мысықтары мен хомяқтар сияқты басқа жануарлар да адамдарда инфекцияның көзі болуы мүмкін. Бұл микроорганизм негізінен жануарлар мен адамдардың ішек-қарын жолында тіршілік етеді және жем, топырақ, төсек, ұялар мен нәжіс үлгілерінде кездеседі. Патогеннің негізгі резервуары құстар болып табылады, ал адамдар арасындағы жағдайлардың 70% жұқтырылған жұмыртқа, тауық немесе түйеқұс етін тұтынумен байланысты. Шикі тауық жұмыртқалары мен қаз жұмыртқаларында S. enterica кездесуі мүмкін, әсіресе бастапқыда жұмыртқа ағында, бірақ көптеген жұмыртқалар жұқпаған. Жұмыртқа бөлме температурасында сақтағанда сары қабығы ыдырай бастайды, соның салдарынан S. enterica сарыға таралуы мүмкін. Салқындату мен мұздату бактерияларды толығымен өлтірмейді, бірақ олардың өсуін айтарлықтай баяулатады немесе тоқтатады. Пастеризация және тағамды сәулелендіру коммерциялық өнімде қолданылады, мысалы, шикі жұмыртқа бар балмұздақтардағы Salmonella-ны жою үшін. Шикі жұмыртқадан дайындалған үй шаруашылығындағы тағамдар, мысалы, майонез, торттар мен печеньелер, дұрыс пісірілмесе, Salmonella жұқпасын таратуы мүмкін. Salmonella АҚШ-тағы ең маңызды тағам арқылы берілетін патоген болып табылады, ол ең көп өлімге және ең жоғары экономикалық шығындарға әкеледі. Бұл ыстық және құрғақ ортада ұзақ уақыт тірі қала алатын, оның патогендік қабілетін арттыратын және асқазан-ішек жолы мен фермалардың қиын жағдайларын бастан кешіруге мүмкіндік беретін төзімді микроорганизм. Сальмонелла Теннесси, Солтүстік Каролина, Алабама, Калифорния және Вашингтон штаттарындағы фермалық ортаның 10-26% -ында табылды. S. enterica геномдары Батыс Еуразиядағы 6500 жылға дейінгі адам қаңқаларынан қалпына келтірілді, бұл тарихқа дейінгі кезеңде жүйелі S. enterica инфекцияларының кең таралғанын және неолиттену процесінің жануар иесіне бейімделу эволюциясындағы рөлін көрсетеді. Колониалды Мексикадан алынған қосымша геномдар S. enterica-ның 16 ғасырдағы Жаңа Испаниядағы cocoliztli эпидемиясына себеп болғанын көрсетеді. 5 жасқа дейінгі балалар, қарттар және иммундық жүйесі әлсіреген ересектерде аурудың жүйелік таралу қаупі жоғары, сондықтан оларға аурумен күресу үшін арнайы ем қажет. Salmonella enterica үшін көп мөлшерде сұйықтық ішу және фторхинолондар сияқты антибактериялық препараттарды қолдану стандартты емдеу жоспары болып табылады. Аурудың асқынулары көбінесе анемия немесе септицемия түрінде пайда болады және осы белгілер пайда болғаннан кейін өлім-жітім көрсеткіші 15% құрайды.