Дес-Мойнс өзені – АҚШ, Айова штатындағы ең ірі өзен. Миссисипи өзенінің саласы, 845 км-ге созылып, Айова астанасынан ағып өтеді. Географиялық мағлұмат.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Айова штатындағы өзен, АҚШ.
River in Iowa, United States
Де-Мойн өзені (/audio=DesMoines.ogg//d//ə/'/m//ɔɪ//n/) – АҚШ-тың орталық-батысындағы Миссисипи өзенінің саласы. Оның ең қайнар көзінен бастап шамамен 845 км (525 миль) қашықтықты құрайды. Айова штатының ең үлкен өзені болып табылатын ол, оңтүстік Миннесотадан басталып, Айова штатының солтүстік-батысынан оңтүстік-шығысына қарай ағып, мұздық жазықтардан штаттың орталығындағы, өзеннің атымен аталған Де-Мойн астанасына жақын мұз баспаған төбелерге жетеді. Өзен Дес-Мойндан оңтүстік-шығысқа қарай ағысын жалғастырады, кейін тікелей Миссисипи өзеніне құяды. Дес-Мойн өзені Ли округінде Айова мен Миссури штатының шекарасының қысқа бөлігін құрайды. Сент-Пол (Миннесота) мен Сент-Луис (Миссури) қалаларын жалғастыратын төрт жолақты "Авеню Сентс" тас жолы осы бөліктен өтеді; бұл тас жол Айова және Миссуриде 27-жол ретінде белгіленген және 21-ші ғасырдың басында құрылысы аяқталған.
The Des Moines River (/audio=DesMoines. ogg//d//ə/'/m//ɔɪ//n/) is a tributary of the Mississippi River in the upper Midwestern United States that is approximately 525 mile (845 km) long from its farther headwaters. The largest river flowing across the state of Iowa, it rises in southern Minnesota and flows across Iowa from northwest to southeast, passing from the glaciated plains into the unglaciated hills near the capital city of Des Moines, named after the river, in the center of the state. The river continues to flow in a southeastern direction away from Des Moines, later flowing directly into the Mississippi River. The Des Moines River forms a short portion of Iowa's border with Missouri in Lee County. The Avenue of the Saints, a four lane highway from St. Paul, Minnesota to St. Louis, Missouri, passes over this section; the highway is designated Route 27 in both Iowa and Missouri, and was completed in the early 21st century.
Гидрографиялық
Дес-Мойн өзені екі саладан бастау алады. Батыс саласы (негізгі тармағы) Оңтүстік-батыстағы Миннесота штатының Мюррей округінде орналасқан Шетек көлінен басталады. Ол оңтүстік-оңтүстік-шығысқа қарай Эмет округіне, Айова штатына, Эстервилл қаласынан өтеді. Шығыс саласы Айова мен Миннесота шекарасындағы Солтүстік Эмет округіне қарасты Окаманпидан көлінен шығып, Алгона қаласы арқылы оңтүстікке қарай ағады. Екі сала Гумбольдт округінің оңтүстігінде, Гумбольдттан шамамен 5 миль (8 км) оңтүстікке қарай Франк Гоч мемлекеттік паркінде бірігеді. Біріккен өзен Форт-Додж қаласы арқылы оңтүстікке қарай ағады. Бун қаласының оңтүстігінде Леджс мемлекеттік паркі арқылы өтеді. Ол Де-Мойн қаласының орталығынан ағып өтеді, содан кейін оңтүстік-шығысқа қарай бұрылып, Оттвума қаласынан өтеді. Ол Айова мен Миссури арасындағы шекараның шамамен 20 мильге (32 км) дейін бөлігін құрайды, содан кейін Киокук қаласынан солтүстік-батыстан Миссисипи өзеніне құяды. Боун өзені Форт-Додж қаласынан оңтүстік-батысқа қарай шамамен 20 миль (32 км) қашықтықта, солтүстік-шығыстан құяды. Ракун өзені Де-Мойн қаласынан батыс жағынан құяды. Де-Мойн қаласының үстінде Сайлорвилл көлінің суқоймасын құру үшін бөгеттелген. Сайлорвиллден орташа есеппен жарты жолдан төмен және Оттвумадан жоғары, Пелла қаласына жақын жерде өзен Ред-Рок көлінің суқоймасын құру үшін бөгеттелген.
The Des Moines River rises in two forks. The West Fork (the main branch) rises out of Lake Shetek in Murray County in southwestern Minnesota. It flows south southeast into Emmet County, Iowa, past Estherville. The East Fork rises out of Okamanpeedan Lake in northern Emmet County on the Iowa Minnesota border and flows south, through Algona. The two forks join in southern Humboldt County, approximately 5 miles (8 km) south of Humboldt at Frank Gotch State Park. The combined stream flows roughly southward through Fort Dodge. South of Boone it passes through the Ledges State Park. It flows through downtown Des Moines, then turns generally southeastward, flowing through Ottumwa. It forms approximately 20 miles (32 km) of the border between Iowa and Missouri before joining the Mississippi from the northwest at Keokuk. It receives the Boone River from the northeast approximately 20 miles (32 km) southwest of Fort Dodge. It receives the Raccoon River from the west in the city of Des Moines. Above the city of Des Moines, it is impounded to create the Saylorville Lake reservoir. About midway below Saylorville and above Ottumwa, near Pella, the river is impounded to create the Lake Red Rock reservoir.
Тарих
Дес-Мойн өзенін бейнелейтін ең ерте француз карталарының бірі (1703) оны "R. des Otentas" деп атайды, бұл "Ото өзені" деп аударылады; Ото тайпасы 18 ғасырда Айованың ішкі аймағында өмір сүрген. Мескваки және Саук халықтары өзенді "Ke o shaw qua" ("Жалғыздың өзені") деп атаған, осыдан Кейосауква, Айова өз атын алған. Қазіргі Миннесота штатындағы бастауының жанында тұрған Дакота тайпасы өздерінің сиуан тілінде оны "Inyan Shasha" деп атаған. Сиуан тіліндегі тағы бір атауы – "Eah sha wa pa ta", яки "Қызыл тас" өзені, бұл Ред-Рок жартастарындағы немесе бастауына жақын қызғылт түсті Сиук кварцитіне сілтеу болуы мүмкін. Дес-Мойн атауының шығу тегі белгісіз. Алғашқы француз саяхатшылары оны "Монахтар өзені" деген мағына беретін "La Rivière des Moines" деп атаған. Бұл атау Миссисипи өзенінің сағасына жақын шатырлар салған ертедегі траппист монахтарына қатысты болуы мүмкін. Уильям Брайттың жазуынша, "Moines" француздардың Moingouena немесе Moingona үшін қолданған қысқартылған түрі, бұл Иллинойс халқының алгонкин тобының бірі. Түпкі халықтардың термині /mooyiinkweena/ – бұл Пейрия халқының Моингуэнаға берген қарапайым есім, олармен тығыз байланысты болған. Ерте француз жазушысының сөзіне сүйенсек, бұл сөздің мағынасы – "visage plein d'ordure", яки қарапайым тілмен айтқанда "ластанған бет", онда "mooy" – "ластық", "iinkwee" – "бет", ал "na" – "белгісіз субъект". 1718 жылғы Гийом Делиз картасында (суретте) ол "le Moingona R." деп белгіленген.
One of the earliest French maps that depicts the Des Moines (1703) refers to it as "R. des Otentas," which translates to "River of the Otoe"; the Otoe Tribe lived in the interior of Iowa in the 18th century. The Meskwaki and Sauk people referred to the river as "Ke o shaw qua" (Hermit's River), from which Keosauqua, Iowa, derives its name. The Dakota Indians, who lived near its headwaters in present day Minnesota, referred to it as "Inyan Shasha" in their Siouan language. Another Siouan name was "Eah sha wa pa ta," or "Red Stone" river, possibly referring the bluffs at Red Rock or the reddish Sioux Quartzite bedrock near its headwaters. The origin of the name Des Moines is obscure. Early French explorers named it La Rivière des Moines, literally meaning "River of the Monks." The name may have referred to early Trappist monks who built huts near the mouth of the river at the Mississippi. William Bright writes that Moines was an abbreviation used by the French for Moingouena or Moingona, an Algonquian subgroup of the Illinois people. The Native American term was /mooyiinkweena/, a derogatory name applied to the Moingouena by the Peoria people, a closely related subgroup. The meaning of the native word, according to an early French writer, is visage plein d'ordure, or in plain English, "shit face", from mooy , "shit", iinkwee, "face", and na, "indefinite actor". The 1718 Guillaume Delisle map (pictured) labels it as "le Moingona R."
19 ғасырдың ортасында өзен Айова штаты арқылы су көлігімен негізгі коммерциялық тасымалды қамтамасыз еткен. 1860 жылдардан бастап салына бастаған теміржолдар өзен көлігін ығыстыра бастады.
During the mid 19th century, the river supported the main commercial transportation by water across Iowa. River traffic began to be superseded by the railroads constructed from the 1860s.
Су тасқыны
1851 жылғы Ұлы су тасқыны кезінде Де-Мойн өзенінің бойындағы апатты су тасқыны жаңа Де-Мойн қаласын жартылай қиратты. Тұрғындар бұған дейін мұндай үлкен су тасқынына тап болған емес, ал өзен бойындағы қалаларда су тасқынына төтеп бере алатын бөгеттер мен мықты көпірлер болмады. 1851 жылы Айова штатында 74,5 дюйм (191,5 см) жаңбыр жауды, бұл көрсеткіш бүгінгі күнге дейін сақталып тұр. Ең ауыр су тасқыны Де-Мойн өзенінің алабында мамыр және маусым айларында болды. 1851 жылы ірі су тасқыны Бентонспорт, Кротон, Бонапарт, Де-Мойн, Эддивилл, Фармингтон, Айовавилл, Кеосауква, Мускатин, Оскалуса, Оттумва, Ред-Рок және Рочестер қалаларында орын алды. Өзенде маусымдық су тасқыны жиі болып тұрады. Мысалы, 1944 жылдың мамыр айында Ривервью паркі 19 мамыр күні маусымдық ашылуды өткізді. 23 мамыр күні таңертең бөгет құлауға басталды. Өзеннің күшіне төтеп беру мүмкін болмады. Жылдам арада бөгеттегі жарық 30 метрге жуық енге жетіп, өзен суы парктің барлық аумағын және төңірегін жапты. 1993 жылғы Ұлы су тасқыны, өзен мен оның саласы Ракунда, 1993 жылдың жазында Де-Мойн қаласының көп бөлігін және жақын жердегі елді мекендерді эвакуациялауға мәжбүр етті. Тағы бір су тасқыны кезінде, 2008 жылдың 13 маусымында, қала әкімдері қала орталығының көп бөлігін және Де-Мойн өзенінің жағалауындағы басқа да аудандарды өз еркімен эвакуациялауға бұйрық берді. Өзен көптеген жерлерде су тасқыны деңгейіне жетті, ал қала әкімі Фрэнк Коуни эвакуацияның мақсаты "азаматтар мен тұрғындардың қауіпсіздігін ойлау" екенін айтты.
Catastrophic flooding occurred along the Des Moines River during the Great Flood of 1851, nearly destroying the new town of Des Moines. Residents had never previously experienced a major flood, and river towns lacked levees and substantial bridges that could withstand flooding. In 1851, 74.5 in (191.5 cm) of rain fell in Iowa, a record that holds to this day. The worst flooding occurred May to June in the Des Moines River Basin. Major flooding in 1851 occurred in Bentonsport, Croton, Bonaparte, Des Moines, Eddyville, Farmington, Iowaville, Keosauqua, Muscatine, Oskaloosa, Ottumwa, Red Rock, and Rochester. The river has a history of seasonal flooding. For example, in May 1944 the Riverview Park had just opened for the season on May 19, 1944. At around dawn on May 23, the levee began to collapse. The river was too much to hold back. Quickly the breach in the levee grew to nearly 100 feet (30 m) wide, and the river water quickly enveloped all of the park and the surrounding area. The Great Flood of 1993 on the river and its tributary the Raccoon, in the summer of 1993, forced the evacuation of much of the city of Des Moines and nearby communities. In another period of flooding, on June 13, 2008, officials issued a voluntary evacuation order for much of downtown and other areas bordering the Des Moines River. The river had reached flood stage in many locations, and Mayor Frank Cownie said the evacuations were an attempt "to err on the side of citizens and residents."