Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Солтүстік Америкада кездесетін қарағай.
Pine tree found in North America
Pinus lambertiana (әдетте қант қарағайы немесе қант конусы қарағайы деп аталады) – ең биік және ең салмақты қарағай, сондай-ақ барлық конус ағаштарының ең ұзын конустарын ұстайды. Түрдің атауы – lambertiana – шотланд ботанигі Дэвид Дуглас берген, ол бұл ағашты ағылшын ботанигі Айлмер Бурк Ламберттің құрметіне атаған. Бұл түр Солтүстік Американың Тынық мұхиты жағалауындағы жағалау және ішкі таулы аймақтарында, Орегонға дейін солтүстікке және Мексикадағы Баха Калифорнияға дейін оңтүстікке қарай таралған.
Pinus lambertiana (commonly known as the sugar pine or sugar cone pine) is the tallest and most massive pine tree, and has the longest cones of any conifer. The species name lambertiana was given by the Scottish botanist David Douglas, who named the tree in honour of the English botanist, Aylmer Bourke Lambert. It is native to coastal and inland mountain areas along the Pacific coast of North America, as far north as Oregon and as far south as Baja California in Mexico.
Өсу
Шәкәр қарағай - ең биік және ең ірі Pinus түрі, әдетте 60-80 метрге дейін, ерекше жағдайларда 85 метрге дейін өседі, діңінің диаметрі 1,5 метр, ерекше жағдайларда одан да көп. Ең биік тіркелген данасы 89,9 метр биіктікте, Йосемити ұлттық паркінде орналасқан және 2015 жылы ашылған. Екінші ең биік тіркелгені – "Йосемит алпауыты", 81,4 метр биіктіктегі үлгі, ол 2007 жылы қабық қоңыздарының шабуылынан Йосемити ұлттық паркінде қырылды. Қазіргі кездегі ең биік тірі даналары Орегонның оңтүстігінде және Йосемити ұлттық паркінде өседі: біреуі Умпква ұлттық орманында 83,3 метр, ал екіншісі Сискию ұлттық орманында 79,1 метр биіктікте. Йосемит ұлттық паркіндегі үшінші ең биігі 2013 жылдың маусым айында 81,2 метрге өлшенген; Rim Fire осы үлгіге әсер еткенімен, ол аман қалды. Pinus lambertiana ағашының қабығы қоңырдан қызғылт түске дейін болады және 10 см-ге дейін жуандығы жетеді. Шәкәр қарағайы барлық кониферлердің арасында ең ұзын конустарын (немесе шишаларын) бірімен ерекшеленеді, көбінесе 30-60 см ұзындығында, ерекше жағдайларда 65 см-ге дейін жетеді (бірақ Coulter қарағайының конустары ірілеу); олардың жасыл күйіндегі 500 грамм салмағы, оларды күйдіргіштерден жыртылғанда қауіпті снарядтарға айналдырады.
The sugar pine is the tallest and largest Pinus species, commonly growing to tall, exceptionally to tall, with a trunk diameter of , exceptionally The tallest recorded specimen is tall, is located in Yosemite National Park, and was discovered in 2015. The second tallest recorded was "Yosemite Giant", an tall specimen in Yosemite National Park, which died from a bark beetle attack in 2007. The tallest known living specimens today grow in southern Oregon and Yosemite National Park: one in Umpqua National Forest is tall and another in Siskiyou National Forest is tall. Yosemite National Park also has the third tallest, measured to tall as of June 2013; the Rim Fire affected this specimen, but it survived. The bark of Pinus lambertiana ranges from brown to purple in color and is thick. Sugar pine is notable for having the longest cones of any conifer, mostly long, exceptionally to long (although the cones of the Coulter pine are more massive); their unripe weight of makes them perilous projectiles when chewed off by squirrels.
Тарату
Шәкәр қарағайлары АҚШ-тың батыс бөлігіндегі Орегон және Калифорния тауларында, сондай-ақ Мексиканың солтүстік-батысындағы Баха Калифорнияда өседі; атап айтқанда Каскад жотасы, Сьерра-Невада, Жағалау жоталары және Сьерра-Сан-Педро-Мартирде. Олар көбінесе оңтүстікке қарай кеңінен таралған және теңіз деңгейінен жоғары биіктікте өседі. Бұл геномды қазімге дейін тізбектелген және құрастырылған ең үлкен геномдардың бірі етеді.
The sugar pine occurs in the mountains of Oregon and California in the Western United States, and Baja California in northwestern Mexico; specifically the Cascade Range, Sierra Nevada, Coast Ranges, and Sierra San Pedro Martir. It is generally more abundant towards the south and can be found growing in elevations between above sea level. This makes the genome one of the largest sequenced and assembled so far.
Эмбрионалды өсу
Эмбрионалдық дамудың соңғы кезеңінде қант қарағай эмбрионы тегіс және тар параболоид пішінінен, симметриясы аз құрылымға өзгереді. Бұл конфигурация эмбрион осінің жоғарғы бөлігіндегі бөліну жазықтықтарының көлденеңге бағытталғандығынан туындайды. Тамыр бастамасы аймағы қалыптасады, ал эпикотил котиледон тіректерін анықтайтын аймақтармен шеңберленген анлаг ретінде дамиды. Осы кезеңде ұрық суспензордан, тамыр бастамасынан және тамыр қақпағы аймағынан, гипокотиль сабақ осінен және эпикотилден тұрады. Котиледондар мен эпикотилге бастау беретін эмбрионның жоғарғы (дистальды) бөлігі сабақ төбесі деп есептеледі.
In late stage of embryonal development, the sugar pine embryo changes from a smooth and narrow paraboloid to a less symmetric structure. This configuration is caused by a transverse orientation of division planes in the upper portion of the embryo axis. The root initial zone is established, and the epicotyl develops as an anlage flanked by regions of that define the cotyledonary buttresses. At this stage, the embryo is composed of the suspensor, root initials and root cap region, hypocotyl shoot axis, and the epicotyl. The upper (distal) portion of the embryo, which gives rise to the cotyledons and the epicotyl, is considered to be the shoot apex.
Этимология
Табиғат зерттеушісі Джон Мьюр қант жаңғағын "қосқырлы ағаштардың патшасы" деп санаған. Бұл ағаштың жалпы атауы, американдықтар тәтті зат ретінде қолданған баллы шайырынан шыққан. Джон Мьюр оны бүршік қантынан да жақсы көреді. Оны үлкен қант қарағай деп те атайды. Ғылыми атауын 1826 жылы алғаш сипаттаған Дэвид Дуглас берген.
Naturalist John Muir considered sugar pine to be the "king of the conifers". The common name comes from the sweet resin, which Native Americans used as a sweetener. John Muir found it preferable to maple sugar. It is also known as the great sugar pine. The scientific name was assigned by David Douglas, who was the first to describe it in 1826,
Қара аюлар (Ursus americanus) Сьерра-Невада тауларында күз айларында қант жаңғағының тұқымдарымен қоректенеді. Қант жаңғағының тұқымдары мен еменнің жемістері арасында байланыс бар, себебі аюлар сол маусымда көптеп кездесетін тұқымдарды жеуге дайын. Қазіргі уақытта қант жаңғағы мен емен түрлерінің саны азайып барады, бұл Сьерра-Невададағы қара аюлардың тамақ көзіне тікелей әсер етуі мүмкін.
Black bears (Ursus americanus) rely on sugar pine seeds for their food source in the fall months within the Sierra Nevada. There is relationship between sugar pine seeds and oak acorns, as the bears will feed preferentially on those that are in a higher supply for that season. Both sugar pine and oak species are currently in decline, which can have a direct effect on black bear food sources within the Sierra Nevada.
Қауіптер
Шәкәрлі қарағайлар Солтүстік Американың батысында кездесетін тау қарағайлы қоңыздан (Dendroctonus ponderosae) зардап шегуде. Қоңыздар ағаш ішіне жұмыртқа салады және ағаштардың шабуылдаушы түрлерге қарсы қорғану қабілетін әлсіретеді. Сонымен қатар, қоңыздар ағаштардың қоректік заттарымен қоректенеді, бұл ағаштардың жалпы денсаулығын баяу әлсіретеді, нәтижесінде қарағайлар өрт сияқты және ақ қарағайдың көпіршік тотығымен (white pine blister rust) қоздырылатын саңырауқұлақтық инфекциялар сияқты басқа да қауіптерге осал бола бастайды. Көпіршік тотығы ағашты әлсіретеді және қант қарағайдың қорғаныссыздығынан тау қарағайлы қоңыздардың одан әрі таралуына мүмкіндік береді. Шәкәрлі қарағай 1909 жылы Еуропадан кездейсоқ әкелінген ақ қарағайдың көпіршік тотығынан (Cronartium ribicola) қатты зардап шекті. Көпіршік тотығынан көптеген шәкәрлі қарағайлар қырылды, әсіресе түрдің таралу аймағының солтүстік бөлігінде, онда тотық ұзақ жылдар бойы кездеседі. Тотық батыс ақ қарағайы мен аққабық қарағайының көп бөлігін де жойды. АҚШ Орман қызметі тотыққа төзімді шәкәрлі қарағай мен батыс ақ қарағайын өсіру бағдарламасын жүзеге асыруда (төмендегі сілтемені қараңыз). Бұл ағаштардың тұқымдары табиғи ортаға енгізілді. Тахо көлінің алабындағы Шәкәрлі қарағай қоры төзімді шәкәрлі қарағай тұқымдарын табысты анықтады және бұл түрді қалпына келтіруде АҚШ Орман қызметіне көмектесудің маңызды екенін көрсетті. Дегенмен, Калифорнияда көпіршік тотығы сирек кездеседі, ал шәкәрлі, батыс ақ және аққабық қарағайлар онда көптеп сақталған. Түрдің қалың қабығы және бәсекелес түрлерді жою қабілетінің арқасында ол жалпы алғанда өртке төзімді.
Sugar pine trees have been impacted by the mountain pine beetle (Dendroctonus ponderosae) which are native to western North America. The beetles lay their eggs inside of the tree and inhibit the trees ability to defend itself against the invading species. The beetles also feed from the trees nutrients which slowly weakens the trees overall health, making the pines more susceptible to other threats like fires and fungal infections by white pine blister rust. Blister rust can weaken the tree and enable further infestation by mountain pine beetles due to the lack of defense from the sugar pine. The sugar pine has been severely affected by the white pine blister rust (Cronartium ribicola), a fungus that was accidentally introduced from Europe in 1909. A high proportion of sugar pines have been killed by the blister rust, particularly in the northern part of the species' range that has experienced the rust for a longer period of time. The rust has also destroyed much of the Western white pine and whitebark pine throughout their ranges. The U. S. Forest Service has a program (see link below) for developing rust resistant sugar pine and western white pine. Seedlings of these trees have been introduced into the wild. The Sugar Pine Foundation in the Lake Tahoe Basin has been successful in finding resistant sugar pine seed trees and has demonstrated that it is important for the public to assist the U. S. Forest Service in restoring this species. However, blister rust is much less common in California, and sugar, Western white and whitebark pines still survive in great numbers there. The species is generally resistant to fire because of its thick bark and because it clears away competing species.
Қорғау шаралары
Қант қарағайлары бірнеше қауіп-қатерге байланысты баяу құрып барады: ақ қарағайдың көпіршік тотығы, таулық қарағай қоңыздары және климаттың өзгеруі. Инвазивті түрлер, климаттың өзгеруі және өрттердің салдарынан зардап шеккен қант қарағайларын және басқа ақ қарағайларды қалпына келтіру жөнінде мемлекеттік және мемлекеттік емес ұйымдар шаралар қабылдады. Олардың бірі – 2004 жылы құрылған Sugar Pine Foundation коммерциялық емес ұйымы, ол Калифорния мен Невада шекарасындағы Сьерра-Невада аймағында қант қарағайының тұқымдарын отырғызумен айналысады.
Sugar pine trees are in a slow decline because of the several threats it faces: white pine blister rust, mountain pine beetles and climate change. Efforts to restore sugar pines and other white pine trees that have been impacted by invasive species, climate change and fires have been undertaken by governmental and non governmental entities. One of the latter is a non for profit organization called Sugar Pine Foundation created in 2004 to plant sugar pine seeds in the Sierra Nevada along the border of California and Nevada.
Қолданылуы
Дэвид Дугластың айтуынша, ол іздеген (өте қалың) ағаш нұсқасына америкалық жергілікті тұрғыны басшылық жасады, сонымен қатар оны шайнап, ішеуге де болады. Ахсобалаш То'кис қызына үйленгеннен кейін, оның әкесі жаңа отбасының бала сүйуін қалайды. Осы мақсатта, әкесі қант қарағайының қабығын ашып, Ахсобалашқа оның ішіндегі затты бұлақ суына салып, содан кейін жабық тоқпаға жасыруды құпия түрде бұйырады. Ахсобалаш сол түні тапсырмаларды орындайды; ертесі күні таңда ол әйелімен бірге төсектерінің жанында сәби Едечевені табады. Уашо тілінде қант қарағайына арналған сөз бар, simt'á:gɨm, және "қант қарағайының қанты" үшін де сөз бар, nanómba.
According to David Douglas, who was guided to the (exceptionally thick) tree specimen he was looking for by a Native American, but could also be chewed as gum. After Ahsoballache marries the daughter of To'kis the Chipmunk woman, his grandfather insists that the new couple have a child. To this end, the grandfather breaks open a scale from a sugar pine cone, and secretly instructs Ahsoballache to immerse the scale's contents in spring water, then hide them inside a covered basket. Ahsoballache performs the tasks that night; at the next dawn, he and his wife discover the infant Edechewe near their bed. The Washo language has a word for sugar pine, simt'á:gɨm, and also a word for "sugar pine sugar", nanómba.